„Tími íróníunnar er rétt að hefjast“

-viðtal við Steinar Braga Guðmundsson

Steinar Bragi Guðmundsson er ungur maður sem hefur ort frá því hann var ungur drengur í líkgrafaranámi í Uppsölum Svía. Eftir bókum hans hefur verið tekið, þær hafa verið séðar í bókaverslunum og biblíótekum víða á Íslandi allt frá því seint á síðustu öld (fyrir þann tíma sáust þær eðlilega ekki, enda engin þeirra útgefin enn, en það er önnur saga sem fær að bíða betri tíma). Hann hefur verið nefndur „pilsfaldur ungskálda , „sigurbogi uppljómaðra“ og „sveitapiltsins draumur“ af ólíkum heimildum mistrúverðugum. Allt frá fyrstu bók sinni hefur hann hrifið með sér ljóðelska menn og konur frá miðjum aldri og niðrúr, þrátt fyrir að hafa aldrei lokiðprófi í fræðum sínum (bókmennta-). Tíu þúsund tregawött leituðu uppi þetta dularfyllsta skáld íslensks síðpósteftirmódernisma í New York þeirra norður-amerískra, í sjálfum Central Park og fengu átt við hann fá ein orð á meðan heimilisleysingjar grétu í eyru hans og fylltu hann þannig þeirri meðlíðan sem skáldum er eðlislægust tilfinninga.

EÖN: Hvað er ljóðlist (í stuttu máli - fáeinum orðum - hliðskipað ef þú vilt, umfram allt torrætt, eða rómantískt (þú gætir t.d. minnst á fugla))

STB: Ef ég vil má ég skipta spurningunni upp í nokkra þætti (1)

- Hvers vegna yrkirðu ljóð?

Upphaflega var það tilraun til að skrifa höfund til einhvers konar sáttar við sjálfan sig og umhverfi sem höfundur upplifði sem framandlegt og ógnvænlegt, endurheimta vald og frumkvæði í eigin lífi. – Svo að ánetjast athöfninni að skrifa, skilja hana sem andstæða öllu sem heitir sátt, stríða þaðan fórnfúst og í þágu annarra gegn öllu sem heitir vald, form eða sannleikur.

- Hvað er ljóð? Hvernig sker það sig frá prósa?

Ég tel mig færan um að hugsa á hátt sem er hrynbundinn, eða bundinn ímyndum eða tilfinningum, áður en skynsemi, tungumál og orð koma að ferlinu. Líklega á ljóðlistin fremur heima á þessu svæði for-hugsunar, heldur en til dæmis prósi, sem mér finnst hvíla auðveldar í tungumálinu, gengur að skynsemi þess – sem er innbyggð í tungumálið upp að því marki sem það er praktískt samskiptatæki – sem gefinni og beygir sig undir orsakakeðjur hennar, línuleika og hólfun. Líklega á ljóðlist umfram annan texta alltaf í átamiklu sambandi við tungumálið sem slíkt, hvort sem hún leitar “út” fyrir það og beitir gegn sjálfu sér, eða gengst upp í því og notfærir sér með tilteknum háttum til greiðari upprifjunar og flutnings, eins og sést við upphaf ljóðlistarinnar.

- Á ljóðið sérstakt tungumál?

Ljóð eru epísk og groddaleg eða lýrísk og fínleg. Sérkenni ljóðlistarinnar liggur ekki í sjálfri beitingu orðanna eða þematískum áherslum, heldur líklega fyrst í stríðri afstöðu hennar til tungumálsins – þ.e. að vilja ýmist leysa það upp í marklausa hrynjandi eða afbyggja, eða á hinn bóginn að upphefja, greypa í stein og þykjast heilagasti vörður þess. Rómantísk ást er mótsögn í því að manneskja vill hverfa brennandi inn í viðfang ástar sinnar, en á hinn bóginn að eigna sér það. Og ljóðlist á í svipaðri afstöðu til tungumálsins.

- Er ljóðið í eðli sínu róttækt bókmenntaform?

Já. Ljóð, hvort sem þau stefna að yrðingu hins ósegjanlega eða pólitíska, eru róttæk þar sem ljóðræn beiting tungumálsins vekur skáldið til spurninga – ef ekki svara – um samband veruleika og tungumálsins, sjálfs og samfélags, hins staka og almenna, eða orðanna sjálfra og þess sem þeim er ætlað að lýsa. Sá sem yrkir gerir tungumálið að viðfangsefni lífs síns, og hlýtur óhjákvæmilega að fara að rótum þess nema lifað sé alla tíð í yfirborði, sem má sosum gera líka en fjandinn hafi það! Nei, ég held við megum treysta ljóðskáldum til að rata sína réttu leið á botninn – að því sem býr utar tungumáli, hugsun og jafnvel tilfinningu, og er sjálf, sannleikur eða vald í öðrum skilningi en persónulegum eða félagslegum. En öll róttækni, ef vel á að duga, verður hvort tveggja að beinast inn á við að sjálfi og út til samfélags, vera bæði sálfræðileg og pólitísk, og staðna í hvorugu.

- Er hlutverk ljóðskáldsins annað nú en áður?

Það er sjálfsagt minna, ef eitthvað. Skáldið getur álitið sig varðhund tungumálsins, frumskapara þess eða böðul, orðasmið, orðagleypi eða einhvern fjandann, og kannski er það þetta allt saman, en færri sem taka eftir því, áhrifin minni. Og ég ímynda mér að díónýsosarmáttur hrynjandi þess virðist í dag minni í samanburði við tónleika og hvers kyns rafmagnaða tónlist, myndirnar grárri eftir sjónvarp og bíó. Hvað varðar áhrifamátt hefur ljóðið glatað hinu og þessu – í samanburði, og þar með vinsældum; hefur í meira mæli gert sig að fræðum, tungumála-vísindum, krossgátu eða rannsóknarstofu fyrir skáldsöguna. Sem er ekki sérstakt áhyggjuefni.

- Hefur dregið úr mikilvægi myndmáls í ljóðlist? Hefur dregið úr notkun þess?

Á Vesturlöndum almennt held ég að myndræn hugsun hafi aukist, líklega fyrir áhrif sjónvarps og kvikmynda; samræður verða sífellt orðlausari, eru hrynjandi, höfuðnikk og veif handa og fóta. Til að ljóð verði vinsæl er myndmál ein helsta forsendan, en til að slá vörð um sérstöðu sína – halda áfram að vinna varnarsigra, mun ljóðið gera tungumálið sjálft að viðfangsefni sínu. Hvort tveggja er gott.

- Samtímaljóðið er opið og auðskilið. Ertu sammála?

Nei. Enda er það sem telst opið og auðskilið ekki helsta markmið lista, þótt þær megi auðvitað vera það líka. Listræn áhrif felast líklega fyrst í því að orka á fólk á svæði sem er neðar eða frumlægara skýrt afmörkuðum formum og tungumáli; það sem er opið og auðskilið er höndlað nær einungis af skynseminni – lendir í umfjöllunarhólfinu, er skoðað, sett í samhengi og fellt auðveldlega að ríkjandi sjálfs- og heimsmynd; það hefur enginn orðið fyrir einhverri grundvallar-umhvolfun á lífi sínu við að horfa á sitcom eða lesa Arnald Indriðason, enda hvorugt fyrirbærið listrænt. Með þessu er ekki sagt að listir séu óskynsamlegar, en yfirleitt verða þær ekki skynsamar fyrr en eftir á.

- Eru ljóð einlægari en áður? Persónulegri? Er tími íróníunnar liðinn?

Það fer fyrir okkur öllum eins og konunni í eldstorminum í Dresden í síðari heimsstyrjöldinni – hún hljóp út úr húsinu sínu en uppgötvaði of seint að gangstéttin var byrjuð að bráðna í hitanum, sökk þá grenjandi ofan í stéttina, lagðist á hliðina og bráðnaði saman við. Tími íróníunnar er rétt að hefjast.

- Eru þetta óljósir tímar?

Tímarnir eru alltaf óljósir – hvort sem þeir eru rétt að byrja eða löngu afstaðnir. Og best er að átta sig á þessu sem fyrst, þvæla þetta ekki fyrir sér eða ætla að leita þá uppi – heldur skapa þá og forma í eigin mynd, í eigin þágu, en í nafni guðs, frelsis eða lýðræðis.

- Árið 1903 ráðlagði Rainer Maria Rilke unga ljóðskáldinu í Bréfum til ungs ljóðskálds að leita inni í sjálfu sér að ljóðinu. Á það sama við nú, öld seinna?

Leitin felur alltaf í sér tvenns konar hreyfingu: inn í sig í leit að heiminum, eða út til heimsins í leit að sjálfum sér. Hvorug hreyfingin er réttari eða rangari en hin, en að finna hvor hentar manni betur er mikilvægt. Og okkar tímar eru líklega útleitnir frekar en annað, enda erum við uppalin í efninu, umvafin efnislegri hugmyndafræði, og hentar líklega best að byrja leitina þar.

- Markaðsleg staða ljóðsins er ekki sterk. Hefur það áhrif á ljóðlistina?

Já. Líklegustu áhrifin eru að ljóðlistin mun leitast eftir að gera sig aðgengilegri – sem hefur þegar gerst, enda býr það í upplagi margra sem skrifa að geta ekki fundið frið í sjálfum sér nema fyrir hrós eða samþykki annarra, þeim mun fleiri því betra. Þetta er ekki endilega slæmt, engin list á að gangast upp í því að vera torskilin, en líklega færi best á einhvers konar syntesu – þ.e. að aðgengileiki og sölustyrkur verði ekki skilin sem krafa um að lúffa fyrir gildum og meðaljónadýrkun afvegaleiddrar, lítt læsrar millistéttar, herja þvert á móti gegn slíku og leitast eftir að útbreiða sem víðast staðhæfingar á borð við Niður með þjóðfélagsgerðina, Niður með Sjónvarpsdagskrána eða Bankanum þínum er sama um þig.

(1) Viðtalið hingað til og fram að þessum punkti fór fram með því samtímatækniafbrigði er kallast að „klippa og líma“ - þ.e. Steinar Bragi stal einfaldlega texta sem hann sjálfur hafði skrifað fyrir Lesbók Morgunblaðsins sem svar við spurningum Þrastar Helgasonar, ritstjóra þess öðla samkeppnisaðila Tíu þúsund tregawatta, og birtust fæst í nefndri Lesbók. Þannig skutu Tregawöttin Morgunblaðinu ref fyrir rass. Hér eftir og frá þessum punkti svarar Steinar Bragi með nýjum svörum, endurbættum og bólstruðum nýrri, glæ-glænýrri , hugmyndum sem hafa aldrei hugsast áður.

EÖN: Hvað dettur þér í hug þegar ég segi „berklar“? Skiptir það máli hvort ég segi það hátt eða lágt, rámt eða skýrt?

SBG: Hvað mér dettur í hug er yfirleitt háð svo miklu fleiri breytum að ég treysti mér ekki til að svara þessu svo vel sé.

EÖN: Hættur að skrifa ljóð?

SBG: Ég hef ort gátuljóð sem miða að því að virkja fólk, þau fela í sér hitt og þetta hugtak sem er lesandans að uppgötva.

Dæmi:

1.

Ég gæti verið gátan þín
Gjarnan er um þján og pín
Erum sjaldan eitthvert grín
Oft mun hafa reynt til mín.

2.

Einatt tölvan í sér ber
Einhvers gjarnan drukkið er
Með aldrinum því aftur fer
Á sér bú í kolli þér

3.

Hlébarði minkur og köttur með klær
Cartier giftingarhringur
Fráleitt þá geitur,
alls ekki ærútseldur tölvufræðingur.

(Svör: Þraut, minni, rándýr.)

EÖN: Sigfús Daðason vitjar þín í draumi. Hann er með óráði og heldur að þú sért Magnús Ásgeirsson. Hvernig bregstu við?

SBG: Ég dregst inn í óráðið með honum, held líka ég sé Magnús en Sigfús ég, ég ræði við mig um Sigfús en Sigfús mig við Magnús.

EÖN: Kanntu að yrkja? Ég á við - kanntu reglur sonnettunnar og gætirðu kastað einni fram við hentugt tækifæri (t.d. í brúðkaupi náskyldrar frænku sem biður þig, skáldið í fjölskyldunni, um að finna upp á einhverju af tilefninu)?

SBG: Ég kunni þetta eitt sinn, ef svo má segja, að minnsta kosti sjö bragarhætti. Svo hafði ég ekki lengur gaman af slíkum yrkingum, fannst ég yrkja ósjálfrátt, marklaust og lint eins og saur sem streymir líkt og ósjálfrátt út um rassholuna og lætur ekki staðar numið hversu mikið sem er herpt og hversu sem enginn hrífst af innkomu hans eða finnur sjálfan sig lítt í honum. Ég hætti þarmeð og virðist ég hafa gleymt flestu, nú þegar ég hugsa um það. Ég þóttist tengjast sjálfsveru minni betur með lítt bundnari aðferðum, annars var þetta ekki beinlínis vitrænt ferli. Aldrei ort í veislur.

EÖN: Sagnir, nafnorð eða lýsingarorð? (ef þú þyrftir að velja)

SBG: Ég veldi greinarmerkin, öll þeirra býst ég við, án þess að gera upp á milli. Án þeirra væri enginn prósi og bara fáein nútímaljóð. Skáldskapur er raunar ekki nema burðardýr fyrir greinarmerki. Það er huggandi, í miðju rifrildi um inntak skáldverks, að vita að hversu heiftug sem áflogin verða standa greinarmerkin eftir óhögguð, tróna líkt og framtennur í munni kanínu.

Tíu þúsund tregawött þakka Steinari sýnda umhyggju og gefinn tíma, og óska honum farsællar framtíðar á refilstigum bókmenntanna.