Hefnd skálds-gagnrýnanda, eða hlutarnir eru meiri en summa heildarinnar

eftir Charles Bernstein

Karlarnir á hæðinni, þeir segja, „lærið reglurnar fyrst, brjótið þær svo.“

Ég kýs að „hugsa þetta öfugt“ hvenær sem kostur er á, og jafnvel þegar svo er ekki:

ef þið brjótið reglurnar nógu oft þurfið þið ekki að læra þær, eða reglurnar hafa breyst, eða þið hafið þegar breytt þeim, eða búið til ykkar eigin reglur og ekki farið eftir þeim heldur; hvers reglur eru þetta hvort sem er? Ég sá ekki merkin, þau hljóta að hafa farið framhjá mér í sandstorminum; eða eins og við segjum „in Medias Res“ (Medias Res, Nevada) – snarið þær og lærið þær, skjótið þær og eldið þær (saxið smátt áður en þið marínerið þær um óákveðinn tíma), fljótið í rykkjum og aldrei fara úr húsi án Bic-penna, hvert miða ég?, er þetta ótti minn / eða steig ég óvart inn á opinberan vettvang, ertu þarna, Mordred?, Færið mér þreytta smókinga yðar, þjáða ríkisbubba óligarkismans sem þrá að halda netinu klámfríu, Þakka þér, Exxon ríkisstjóri, víðátturnar hérna voru farnar að skelfa mig, hversu mörgum atkvæðum kemurðu fyrir á hausnum á nálapúða? hvernig seturðu þetta í staf, Mario, hvern ert þú að kalla bundið mál? Þetta er ekki það sem ég átti við, hreinlega ekki það sem ég átti við.

Up High Down Low Too Slow

Gildin eins og smjörið á borðinu bráðna
frammi fyrir minningunni um smjörið á borðinu
sem bráðnar: hringurinn kringum 4 o’clock
skuggann gerður úr hestlausu gelti
og ódillandi andvarpi að lírukassaleikaranum
sem hallar sér yfir skakka turninn sem eitt sinn var þekktur
sem Písa. Náðu í ruggustól og settu
samfelluna hennar í hann, bittu hana með sviða
sóts & reyks & steinolíu, síðan skaltu
kýla óviðbúin öll klúðruðu traustin
járnuð við kabyssu ávítna sem
ekki verður skilað. Penní fyrir
paradís, fimmkall fyrir ferðina, 25 sent
fyrir tíu dollara búnt, dollar
fyrir skyggnurnar …

Ef ég tala um „pólitík ljóðlistarinnar“ er það til að ræða um pólitík hins ljóðræna forms en ekki áhrif innihalds í ljóðum. Ljóðlistin getur spurt ítarlega um það hvernig tungumálið myndar, frekar en einfaldlega speglar, félagslega merkingu og gildi. Það er ómögulegt að gagnrýna til fulls hina ráðandi menningu, ef maður er fastur í þeim formum sem hún notar til að endurnýja sjálfa sig, ekki vegna þess að hin ráðandi form séu ómöguleg í „sjálfum sér“ heldur vegna þess að túlkunarmöguleikum þeirra hefur verið rænt. Engu formi er eðlislæg ein merking, né heldur eru nein form æðri öðrum. Aðferðir og handbragð – verkfæri og stílar fortíðar – breyta um merkingu og gildi með tímanum, og krefjast stöðugs endurmats. Engu að síður eiga form sér utanaðkomandi merkingu, óeðlislæga (svo að segja), sem mótast af baráttu gilda sem ómögulegt er að leggja ekki dóm á.

Form, líkt og orð, er ekki hægt að aðskilja frá merkingu sinni, sem verður til í félagslegri og sögulegri þróun sem lýkur aldrei.

Pólitík ljóðformsins bendir á að félagslegar – og efnislegar – víddir mynda rammann utan um möguleika okkar til að lesa ljóð sem einkalega, persónulega reynslu. Hún viðurkennir merkingarfræðilegt innlegg hinna sjónrænu víddar tungumálsins, framleiðslu- og dreifingarferla, og samhengi útgáfunnar. Slík pólitík krefst þess að ljóðin séu ekki alger, tiltekin en ekki algild tjáning mennskunnar.

Að tala um pólitík í þessu samhengi er að bera saman pólitík hins retoríska við pólitík sannleika, yfirvalds og einlægni til þess að undirstrika að pólitík er ævinlega hluti leiksins – að láta þann leik aldrei hvílast, né gera hann brottrækan eða bæla hann.

Þegar ljóð kemur í heiminn stígur það inn á pólitískt svið, í þeirri merkingu að sviðið er bæði hugmyndafræðilegt og sagnfræðilegt. Með því að afneita kríteríu áhrifanna, þegar við ákvörðum pólitískt gildi ljóðs, veitum við hinu undarlega, sérvitringslega, torræða, vanstillta – því sem ekki semur sig að viðteknum venjum – pólitískt gildi. Við segjum einnig að pólitík krefjist flókinnar hugsunar og að ljóðlistin sé vettvangur fyrir slíka hugsun: staður til að kanna samsetningu merkingar – sjálfsins, hópa, þjóða – gilda. Ljóðlistarpólitíkin sem ég tala hér fyrir er opin í báða enda; niðurstöður rannsókna hennar eru ekki fyrirfram gefnar heldur uppgötvast þær í ferlinu og þær eru háðar endurskoðun. Margslungin gerð hennar og mótlæti hennar gagnvart samkvæmni markar henni stað langt utan við vettvang ráðandi menningar. Það er höfnun kröfunnar um áhrif, kallið það að hafna undirgefni, sem einkennir pólitískt lunderni hennar.

---

Því að áfangastaðurinn starir sífellt rétt utan sjónmáls og öll skiltin blikka sömu skilaboðunum: „Aðgangur bannaður“. Ég geri merkingu úr því að takast ekki að komast á áfangastað, vegna þess að ótrúlega oft er það niðurbrot skynsemiskeðjunnar sem kemur mér á rétta leið. Leið sem er fjarri sífelldri endurskoðun þess sem gæti mögulega hafa farið úrskeiðis – þrot samfélags sem gæti, með flökti og aðfinnslum, skapað rými til samræðu. Ég byrja á merkingarleysi heimsins og reyni að búa til úr því merkingu, eins og orðin væru eðlislæg og hugsanir gætu verið gjaldskyldar. Það er missirinn, vil ég meina, ég veit ekki hvers – en finn hvorugt (hvorki rödd né sannleika; raddanir, traust).

Don’t Be So Sure
(Don’t Be Saussure)

Koppur minn er kappi
& og kappi minn koppur
Þegar kaffið er heitt
Það skemmir minn hatt
Við fellum og skellum
Étum með ellismellum
En vildi einhver vera svo vænn
Að færa mér drykk.

Hvað er skáld-gagnrýnandi, eða gagnrýnandi-skáld?; hvort kemur á undan og hvernig veit maður það?; eru stjórnunar- og dómshlutverk prófessorsins til marks um svik skáldsins?; gerir krítísk hugsun út af við sköpunargáfuna, eins og svo margar greinar í fréttabréfi Associated Writing Program fullyrða? Geta skáld og skólamenn borið sameiginlega ábyrgð á kennslu bókmennta og menningarfræða eða þurfa skáldin að dvelja í útlegð, eða er það varnarfaðmi, skapandi skrifkúrsa, þar sem, og hvergi annars staðar í hinum póstmóderna háskólaheimi, hið tjáningarsama sjálf lifir af?

Auðvitað hlýt ég að vera sammála því, segi ég í trúnaði við verðlaunaskáldið, allt þetta rugl með ljóðskáldahópa og hreyfingar er kynningarbrella fyrir skáld sem ekki búa yfir hugmyndaríki til að staðfesta fágætt einstaklingseðli sitt í formum og röddum sem ómögulegt er að þekkja í sundur frá öðrum verðlaunaskáldum sem veita hvert öðru verðlaun í panelum og dómnefndum sem kerfisbundið útiloka hverja einustu örðu hins einstaklingsbundna sem tjáð er með sérstæðum tóni, orðfæri, setningarbyggingu eða formi. Svo sannarlega neyðist ég til að viðurkenna, segi ég við pólitískt skuldbundna akademóninn, þessi ljóðlist skilur út undan flest fólk í heiminum (sem hefur ekki enn lært ensku!); hún hefur snúið baki við hinum venjulega lesanda með því að gera enga tilraun til þess að ná til hans eða hennar. Og já, vissulega, herra prófessor, verð ég einnig að viðurkenna, þó það virðist vera í andstöðu við síðasta punkt yðar, að öll þessi skáldskaparfræði er bara tilraun til að krækja í lesendur, sem umbreytir verkunum í enn eina söluvöruna. Auðvitað er það rétt hjá ykkur, segi ég við þá fáu vini sem ég á eftir, að nú þar sem ég er orðinn ljóðskáld-prófessor við Háskólann í Buffalo hef ég hörfað upp í Fílabeinsturn, fjarri þeim daglegu samskiptum sem ég eitt sinn átti, þegar ég var ljóðskáld-kontóristi á Manhattan, við hina fjölbreyttu alþýðu Bandaríkjamanna … þá sem ég hitti á ljóðakvöldum og myndlistaropnunum niðri í bæ.

Og auðvitað er það hneyksli, segi ég við nemendur mína, að Bandaríkjamenn skuli þjást af athyglisbresti, eins og sagt hefur verið frá í Time Magazine, sem ætti jú að vera með þessi mál á hreinu, þar sem tímaritið er einn helsti smitberi sjúkdómsins sem það harmar, með þessari „þú getur aldrei einfaldað nóg“ nálgun sinni á prósa og óstöðvandi kynningu ritsins á formeltum menningarafurðum. Og þar sem við vitum öll að nemendur geta ekki haldið þræði í symbólisma hinna línulegu, hefðbundnu ljóða, hvernig getum við þá mögulega búist við að þeir lesi þessi enn flóknari ljóð sem þú virðist staðráðinn í að koma inn á nemendur, grípur einn yngri kennaranna fram í, sem í sínum eigin tímum reynir ákaft að sýna fram á hugmyndafræðilegu sprungurnar í poppmenningu samtímans? Þú vilt taka hluti sem virðast aðgengilegir og línulegir, svara ég, og sýna fram á hvernig þeir séu flóknir og ólínulegir; ég vil taka hluti sem virðast flóknir og ólínulegir og sýna hvernig margslungin gerð þeirra gerir þá aðgengilega í merkingunni heyranlega (endurskoðanlega). Og, held ég áfram, bandandi út höndunum og verð óðamála á meðan augu kollega minna byrja að snúast á sporbaug, er ekki ólínuleiki hinnar svonefndu sundurlausu ljóðlistar einmitt snertipunktur við hversdagslegar menningarupplifanir flestra Norður-Ameríkana, þar sem lagskipting ólíkra diskúrsa er óhjákvæmileg afleiðing útvarpshnappa, kapalsjónvarps, símans, auglýsinga, eða einmitt, í öðrum rúmfræðilegum skilningi, borga? En eru ekki auglýsingar og söluvöruvæðing menningarinnar til marks um neikvæða þróun, sem truflar hinn opinbera intellektúal framtíðarinnar, ætti ekki ljóðlistin að standa gegn þessari þróun; og er ekki sú tegund ljóðlistar sem þú talar fyrir bara uppgjöf gagnvart firrtum, brotakenndum diskúrs póstmódernísks kapítalisma? Ef þú vilt svo vera að láta, svara ég eins og Eyrnaslapi, eins og ég hafi komið auga á sjálfan mig í Gap-auglýsingu (Robert Frost klæddist Khaki: „ég á við gapið“). En það getur ekki verið bæði og: form nýjungagröðustu ljóðlistar módernista og eftirstríðsskálda er kannski ekki sú hindrun sem þú heldur að það sé, og notaðu það ekki sem afsökun til að vísa verkunum á bug sem esóterískum. Hvorki hliðskipun né undirskipun á í eðlislægu sambandi við ljóðlist, menningarlega andspyrnu, eða aðgengileika: mistökin eru að djöfulgera róttækar hliðskipanir sem hvorutveggja vanhugsaða afurð þess versta sem á sér stað í menningunni og á sama tíma sem esóterík, en ég vil benda á að þessi tiltekna mótsögn er sérlega áhrifaríkt tól til þess að styrkja menningarlegt forræði í fjölmenningarlegu umhverfi. Og varast skaltu hlutverk hins opinbera intellektúals, vinur minn góður, því þegar The New York Times byrjar að tala um annað hvort dauða eða endurfæðingu opinberra intellektúala, þá hlýtur það að minna okkur á að intellektúalisminn, sem tegund málvísindalegrar rannsóknar, hefur um langt skeið verið bönnuð á síðum þess og að opinberir intellektúalar sem ekki voru tilbúnir til þess að láta deyfa í sér tungurnar til að geta betur valdið lesendum sínum hugsunarbresti og –röskun, voru settir út af sakramentinu fyrir löngu síðan og brottrækir gerðir af þessum vettvangi og öðrum þeim sem setja menningunni standardinn.

---

Náungi nokkur kemur upp að mér, honum er afskaplega heitt í hamsi – við erum ekki nema einni húsalengju frá nýja Sony Imax bíóinu – og hann segir: „Hvernig kemst maður í Carnegie Hall?“
-„Fræði.“

---

Eitt af því sem ég sting upp á er ritgerðarform úr sjálfstæðum einingum, sem gerir ráð fyrir stórum stökkum á milli efnisgreina og hluta. Í slíkum ritgerðum verður mögulegt að endurraða efnisgreinum svo úr verður ný útgáfa af ritgerðinni – þar sem „rökin“ eru ekki byggð á línulegri samfellu.

Að stilla upp ólíku, en þó stundum skyldu, efni, býr til fylki eða stjörnumerki eða umhverfi.

Jafnframt hugsa ég um efnisgreinar sem seríur framlengdra ummæla eða frjálsan spuna um orðskveðna kjarna. Þannig eru til seríur efnisgreina sem eru hálfsjálfstæðar sem mynda hluta sem eru sjálfir hlutar af seríu. (Mér líkar hugmyndin um hálfsjálfstæði betur en þessi um sundurleysi. Efnisgreinarnar geta í raun og veru staðið einar og sér. Þær eru háðar því sem kemur á undan og eftir. En engu að síður búa þær yfir ákveðnu sjálfstæði eða heildarhugsun. Dálítið eins og ég og þú, þannig séð). Hugmyndin er sú að breyta megi röð efnisgreinanna, og, sem er enn mikilvægara, að rúm sé búið til fyrir nýjar efnisgreinar, eins og maður skilji eftir pláss fyrir (frekari) hugsun.

Í sumum ritgerðum minna eru stökkin á milli efnisgreina stærri en stökkin á milli setninga, svo úr verður hliðrun eða snúningur á sjónarhólum. Ég er sérstaklega áhugasamur um eins konar möbius eða spíralsnúnar efnisgreinaseríur. Á þann hátt getur maður séð sama hlutinn frá fjölda ólíkra sjónarhorna. Eins og radar eða sónar sem skannar þrívíðan hlut. Eftir því sem sjónarhorninu er snúið verður senan nær óþekkjanleg; eða kannski er það skönnunin sjálf sem breytist, skönnunartæknin. Þannig eru ritgerðirnar samsettar úr mörgum skönnum, sem hliðrast frá efnisgrein til efnisgreinar. Þetta er ekki spurning um stefnuleysi, einhverja non sequitur rómantík. Þetta er aðferð.

Ég er auðvitað ekki að skanna einn stakan, aðgreinanlegan hlut eða senu. En hugmyndin um að snúa eða hliðra eða umraða eða beygja sjónarhornin eða sjónarhólinn ætti að veita ykkur nokkra innsýn í þá prósabragfræði sem ég er að stinga upp á.

Og nú beygja eða sveigja – sem er ekki sundurleysi. Þetta eru skyldir þættir. Þetta er ekki collage. – Þú keyrir niður götuna og beygir til hægri. Þú finnur fyrir beygjunni, ófyrirsjáanleika tengingarinnar þegar þú breytir um átt. Eða þú gætir keyrt inn á hringtorg og komið aftur á sama stað. Þú keyrir niður götuna, inn á hringtorg og vippar þér aftur inn á veginn sem þú varst á, nema hvað, þegar þú horfir á hann úr þessari átt, virðist hann ekki eins, eins og hann gæti það nokkurn tíma. Ég rek spor mín aftur að byrjun, og átta mig skyndilega á að ritgerðinni hlýtur að vera lokið.

Þetta er ólíkt rofi hinnar róttæku eða óeðlislægu hliðskipunar, sem býður upp á öðruvísi tilbrigði, útlínur og slitring. Skyldleiki efnisgreina snýst meira um samfellu en slitring en gerir þó ráð fyrir hliðrun á leiðinni á meðan haldið er áfram, enn er fjallað um það sem gerðist áður.

---

Ég er í lest en ég missi alltaf af stoppinu mínu, í hvert skipti sem það birtist, sem er annað veifið, en aldrei á sama hátt. Fulli maðurinn stígur aldrei inn í sama rifrildið tvisvar áður en hann hrynur af stólnum.

Aðrar ritgerðir, önnur retorík.

Hluti þessa er að ég vil fá aðra áferð og aðrar stemningar, ekki bara frá efnisgrein til efnisgreinar, heldur frá ritgerð til ritgerðar.

Bygging málfræðilegs rýmis með ólíkum formum samfellna smýgur inn á öllum stigum skrifanna, frá uppröðun atkvæða, orða, setninga, lína og erinda í ljóði til uppsetningar og uppröðunar ljóða eða ritgerða í bókum. Ljóðræn skrif eru samansett úr seríum tilfærslna sem opna sífellt fyrir nýjar niðursetningar; eða, svo við tölum bókstaflega um myndlíkingar, samningin er samansett úr mælingu eða skrásetningu á misgengisseríum sem búa til hreyfingu eða „kinesis“ ljóðsins eða ritgerðarinnar.

Hristur en ekki hrærður
eftir Baudelaire

Muldrararnir eru með ljóð og rænu
Tuldrararnir fengu sér í tána tíma
Gömlu lögin öll komin í þrot
Gerðu mynd af því að ríma

Ég held því ekki fram að ekkert fyrirfinnist utan við textann heldur að það sé texti utan við þetta ekkert.

---

Á tíunda áratugnum eru vandamál hópamyndunar (hins nýlýríska „við“) jafn aðsteðjandi og staðhæfingar um hina einstöku rödd (hið lýríska „ég“). Ef ljóð geta ekki mælt beint fyrir hönd höfundar þá geta þau heldur ekki mælt fyrir hönd hóps. Rétt eins og ljóðlistin getur viljað vefengja höfundarröddina, getur hún viljað vefengja allar tegundir hópamyndunar – á landsvísu, málvísu, þjóðvísu, og svo sannarlega, á fagurfræðivísu. Hvert einasta ljóð mælir ekki bara mörgum röddum heldur einnig mörgum hópum og ljóðlistin getur skoðað uppbyggingu þessara bráðabirgðaheilda í og gegnum og með tungumálinu.

Ef hugmyndin um einstaklinginn er fölsk þá er hugmyndin um hópinn fölsk.

---

Hafandi sagt þetta vil ég einnig viðurkenna að grunurinn um margs konar kollektífar aðgerðir eða samsömun í ljóðlist, það er brennimerking hópa, snýr upp á jöfnuna, þannig að virk samskipti, sameiginleg áhugamál og sameiginlegar aðgerðir sem ganga gegn samvitund STÓRA HÓPSINS, samvitund hins þrekmikla einstaklingseðlis, leiða til þess að hópurinn fær á sig stimpil fyrir að vera illkvittinn og óljóðrænn. Ég er hlynntur ljóðlist sem hvorki hristir af sér einstaklingsmyndir sínar né nýtir þær til að skýla sér fyrir ljóðinu-í-smíðum né heldur sjálfum-í-smíðum eða samfélögum-í-smíðum. En sömuleiðis sem felur sig ekki á bakvið óljósar hughreystingar um mennskar eða þjóðlegar alhæfingar með því að afneita nauðsyn hlutdrægni eða ítarlega sundurgreindra skuldbindinga sem viðurkenna eðli og efni hollustu, sambanda, samsömunar, mats, aðgreiningar, klofninga, sundrungar, leifa, brota. Hlutarnir eru meiri en summa heildarinnar.

---

Ekki er hægt að flýja félagslegan grunn ljóðlistarinnar með því að leita athvarfs í hreinni vitsmunalegri hugmynd um tungumálið þar sem efnisleiki tungumálsins er í fyrsta lagi félagslegur efnisleiki og samtímis efnisleiki sem ekki er gerður úr sjálfum og sjálfsmyndum heldur líkömum, og þar með töldum kynjuðum líkömum. Efnisleikinn, það er að segja, er ekki bara hugmynd heldur einnig ábyrgð. Í þessu er ég afar sammála ítalska skáldinu Nanni Cagnone, sem staðhæfir að skáldskaparfræðin eigi ekki að vera for-skrift heldur, ef við eigum að skilja þar á milli yfir höfuð, eftir-skrift: „Ljóðlistin er framkvæmd ofan og handan við það sem manneskja getur hugsað.“ Og því vill mitt eigið skáldskaparfræðasiðferði, svo ég bergmáli Cagnone enn frekar, sýna fram á hvernig tungumálið neitar að yfirgefa heiminn, en vill líka koma í orð því hvernig heimurinn loðir við tungumálið.

---

Ljóð ætti að skapa sína eigin reynslu. Sagði Þvælólfur frændi. Mér mislíka jafnan upplestrar þar sem skáldið útskýrir hvert einasta smáatriði og hverja einustu vísun í verkinu, þannig að þegar maður kemst loksins í ljóðið er það ekki annað en teikning af sögunum og útskýringunum sem komu á undan því. Ég lít svo á að ef hlustandi eða lesandi nær ekki ákveðinni vísun eða hugsunarþræði, þá er það allt í lagi – nokkurn veginn þannig upplifi ég hlutina í mínu daglega lífi. Ef ljóðið veldur stundum heilabrotum eða er opið í báða enda eða gefur einfaldlega hlutina í skyn, frekar en að segja þá beint út, fá hlustendur og lesendur kannski meira rými undir eigin túlkanir og ímyndanir. Ólíkir lesendur fá ólíka hluti út úr ljóðinu og allir lesendur munu sjá sumar vísanir sem skýrar og leiftrandi en aðrar sem torræðar, en hvaða vísanir það eru, er breytilegt frá lesanda til lesanda. Það sem mér líkar í ljóðum er að rekast á hið óviðbúna og ég nýt þess að vita ekki hvar ég er eða hvað kemur næst.

Reki í rekaldi mínu

Það er reki í rekaldi mínu
Hrúðurkarlar í kássuskál
Ég fékk lettersbréf frá lögfræðingi
Hann segist ætla í mál
Hjól úr gulli brenna
Sírenur hokra í regninu
Fái maður tíu fyrir fimm klukkan níu
Fer ég samt ekki fram úr.

Stundum velti ég því fyrir mér hversu „mainstream“ hugmyndin um gagnsæi tungumálsins sé í raun og veru. Hún er kannski viðtekin viska, að minnsta kosti frá Upplýsingunni, en það er líka til stefnuföst kraftmikil gagnforræðis-tilhneiging, og ekki bara meðal skálda. Og samt er þessi saga, þetta fráhvarf frá viðurkenndum skoðunum um ljóðahefðir okkar, stöðugt tamin og útmáð. Lýríska hefðin, með áherslum sínum á framburð, á hljóð, og á huglægni, er mér enn mjög mikilvæg í skáldskaparfræðum. En lýríska ljóðlist þarf að skoða í sérstöku sögulegu samhengi sínu og hana þarf að lesa fyrir sakir sérstakra mælskuforma sinna; það er, leysta frá þeirri Rómantísku hugmyndafræði sem gerir lýríkina að alhæfðri, jafnvel altækri, tjáningu mennskra kennda. Með þessu væri lögð meiri áhersla á hin einstöku atriði hljóðs og forms á kostnað hinnar efnislausu hugmyndar um rödd eða hreina og tæra tjáningu, og þá sömuleiðis lagður meiri þungi í ljóðskáld sem leggja sérstaka áherslu á þessa tvöföldu heyrn, t.d. Ossian eða Swinburne, Poe eða Dunbar, Skelton eða Hopkins. Svo sannarlega nýti ég mér þessa tóna og hin háu ómeginshljóð þessara skálda meira en margir samtímamenn mínir, og ég hef meira að segja stungið upp á nafni á þessa ljóðahreyfingu, „Nakti formalisminn“ (formið strípað af piparsveinum sínum, kannski), sem er hugmállýskusinnað svar við „Nýformalismanum“ sem kveðst í sama hefðarþræði og lýrísku skáldin en afneitar hljóðóhófum þeirra. Á síðustu árum hef ég safnað saman félögum í þessa nýju hreyfingu mína, en þeir eru fáir sem hafa reynst viljugir til að fylgja mér niður þessa heldur kátínuþrungnu, og jafnvel á stundum sprenghlægilegu, braut.

---

Jamm, humm. Ritgerðin mín er að nálgast á ný, eins og lestarstoppið sem skýtur aftur og aftur upp kollinum í laginu „Charlie and the MTA“. Ógurlega mikið af skóluðum og heimspekilegum prósa – eins og ógurlega mikið af lýrískri ljóðlist – situr fast í einum tilfinningatóni. Og þessi „tónlás“, þetta styrka tak á stöku geðslagi, takmarkar hvað maður getur sagt. Eitt af því sem maður rekst á í Emerson – og svo sannarlega það sem vekur áhuga minn í mínum eigin skrifum – eru kraftmiklar, skyndilegar breytingar í tilfinningu. Þannig breytist eitthvað þungbúið í eitthvað sjálfshæðið sem breytist í eitthvað sem gæti verið angurvært – því allar þessar tilfinningar geta átt við eitt umfjöllunarefni eða seríu af umfjöllunarefnum. Maður getur verið mjög dapur, maður getur verið mjög glaðlyndur, fjarlægur, kaldranalegur; ég vil skipta á milli þessara ólíku tilfinningalegu, eða segjum heimspekilegu, tóna.

---

Ljóð fæðast óbundin en eru hvarvetna í keðjum. Mitt hefur verið að hrista keðjurnar. Það er ein leið til að nálgast bragfræði mína, eða kannski ekki bragfræði heldur bragfræðigerðar-rök.

---

Ég kenni ekki skriftir heldur lestur. Á lestrarnámskeiði mínu skiptum við okkur minna af greiningum og útskýringum einstakra ljóða og meira af leiðum til að magna upplifunina af ljóðlist, hinu ljóðræna, með því að huga að því hvernig ólíkir stílar og uppbygging og form samtímaljóðlistar geta haft áhrif á það hvernig við sjáum og skiljum heiminn. Til þess þarf enga fyrri reynslu af ljóðlist. Mikilvægari er viljinn til að íhuga hið ólíklega, til að prufa alternatífa hætti hugsunar, til að hlusta á hljóman tungumálsins áður en maður reynir að komast að því hvað það þýðir, til að tapa sjálfum sér í atkvæðaélinu og ná áttum í víddum sem maður hélt áður að væru utan seilingar, til að heyra hvernig ljóð vinna að því að gleðja, upplýsa, lagfæra, syrgja, hylla, veita viðnám, endurnýja, eldmóða, ímynda, æsa …

---

Ljóðlistin er friðsæld safnað saman í tilfinningu, ólgu varpað í friðsæld, endurminning trufluð af ókyrrð.

---

Ef ég er að færa rök fyrir fagurfræði, þá vona ég að það sé ljóst að ég nota „fagurfræði“ ekki til að stinga upp á hugsjón um fegurð heldur frekar til þess að kalla fram kraftmikinn vettvang til að ræða dóma, skynjun og gildi þar sem listaverk og ritgerðir þjóna ekki bara því hlutverki að meta fyrirfram ákveðin undirstöðuatriði heldur leita eftir merkingu, leita uppi hugsun. Að rannsaka þau skilyrði sem gera mat mögulegt er ekki að ofurselja gildin sögulegum ófyrirsjáanleika heldur að gera kröfu um að gildin verði rökrædd, sýnt verði fram á þau og þau leikin eftir. Ég berst eindregið fyrir mínu en ég held því ekki fram að þau gildi sem ég held á lofti séu sjálfsögð eða skyldubundin. Engu að síður bíð ég eftir heimi þar sem gildi eru metin eftir dómum sem felldir eru án þess að gripið sé til þess að réttlæta þau með rökum og held því fram að þessi heimur fagurfræðidómgreindar sé grunnur skynseminnar.

---

Ekki óuppbyggðar ritgerðir heldur öðruvísi uppbyggðar: ekki ögrun við strúktúrinn, heldur ögrandi strúktúr.

---

Ljóðlistin heldur áfram að framkvæma virk aðferðafræðileg inngrip í kritíska og heimspekilega samræðu þannig að öll hugsun um hina langvarandi „ósamhljóða skuldbindingu“ – svo notað sé hið stórkostlega hugtak Nathanial Mackeys – á milli krítíkur og ljóðlistar þurfi að horfa náið á verk samtímaskálda að alveg jafn miklu leyti og verk samtímafræðinga.

Ég geng út frá því að ljóðlistin sé mótfallin hefðum bókmennta- eða útlistunar- eða talaðs-máls. Að hversu miklu leyti eru þessar hefðir nauðsynlegar til skilnings og hvaða leiðum hafa skáld, sem starfa í mótfallandi hefðum, beitt til að eiga við málefni skilnings og, svo við notum hugtak Khlebnikovs, þverskilnings (transense / zaum)? Ég held því fram að fjöldi skálda sem vinnur á ensku í dag undirbúi viðvarandi krítík á norm lýsinga og rökfærslu og að þessi krítik hafi í för með sér mikilvæg áhrif á form, ekki bara ljóðrænnar samræðu heldur einnig á form krítískrar og heimspekilegrar samræðu. Því að virk vefenging samtímaljóðlistar á sambandi forms og stíls við innihald sýnir einnig að það geta ekki fyrirfundist nein hlutlaus form heimspekilegrar eða krítískrar gagnrýni. Þannig er blinda krítíkurinnar á merkingu forma sinna afneitun á rökum í nafni góðrar dómgreindar.

Kveðja
eftir Mallarmé

Ekkert, hér kom, vegbrún versa
Aðeins til hönnunar skurða
Slikar lendar þekkja flokka
Af sírenum giftum í nágrenni

Lausar leiðsögur, Ó mínir ólíku
Amis, moi er bara á dollunni
Þið sem þráið sneggri snjallræði
Flotholt fífla og flísa

Menn fílabeinsklukkunni kasta
Trönur Sands merja sona rúmtak
Boða svo fyrst þessa kveðju

Einvera, undanhald, tollar
Skiptir engu þetta gildi
Tómt segl sálar okkar
....Tómt streð segla okkar
........Tóm sál streðs okkar

Spurningin um hver sé áheyrendahópur ljóðlistar er önnur en spurningin um hver sé áheyrendahópur ljóðs: sú fyrri er félagsfræðileg, sú síðari verufræðileg. Á sama tíma gera krítísk meðmæli kall eftir nýjum lesendum og hlustendum, meira að segja þegar þau framleiða eitthvað annað en ljóðlist fyrir þá að melta. Engu að síður geri ég ráð fyrir að mælanlegur áheyrendahópur þess sem ég skrifa sé lítill, því verk mín krefjast þess jafnan að þau höfði til fárra, stundi flóknar hreyfingar, órækar aðdróttanir, óþjált áhyggjuleysi hins óstýriláta.

Áheyrendum ljóðlistar hefur verið sundrað í atóm – atómíseruð, eða jafnvel balkaníseruð, sem er ægilegra hugtak. Að svo miklu leyti sem þetta er til marks um fall Ljóðskálda-sem-altækrar-raddar-mennskunnar, sem útvarpa á Opinberu-ljóða-rásinni, er þetta nauðsynleg þróun. Ekki svo að skilja að enginn telji sig eiga heima á þessari hillu Almennrar-ávörpunar, heldur að innantómleiki ávarpsins er okkur ljósari en áður. Ljóðlistin getur ekki keppt við auglýsingar- og fjöldamenningariðnaðinn, ef það sem maður hefur í huga er að ná til sem flestra (burtséð frá skilaboðunum). Ekki er þar með sagt að ávarp ljóðlistarinnar sé ekki almenningi mikilvægt heldur að við séum, sem menningarheimur, að fást við ofgnótt Almennra radda (sem flestar eru sjúkdómsvaldandi); ljóðlistin býður upp á aðrar raddir (jafnvel þó megnið af ljóðlist samtímans hafi yndi af hræðslu sinni við sína eigin möguleika). Að svo miklu leyti sem balkaníseringin hefur þýtt að ljóðlistin er innrömmuð af ídentítetspólitík, þar sem ídentítet er nokkuð sem gert er ráð fyrir á undan ljóðinu í stað þess að uppgötvast við skriftir ljóðsins, á ljóðlistin á hættu að missa eitt af ómsterkustu formeinkennum sínum: róttæka almenna skírskotun sína. (Stundum er þess virði að taka slíka áhættu). Það er ekkert nýtt við að skipta ljóðlist upp eftir tegundum: náttúruljóðlist eða frásagnarljóðlist eða ástarljóðlist eða stríðsljóðlist; en þetta eru ekki nema yfirvörp fyrir ljóðlist; ídentítetið finnst ei meir. Tungumálið er starf ljóðsins, sem er ekki það sama og að segja að ljóðlistin sé um tungumálið heldur að hún uppgötvar sjálfa sig sem tungumál, í tungumálinu.

Sem leiðir mig að þeim punkti er ég fullyrði að ljóðið eigi sér enga áheyrendur, bara lesendur. Eða enn betur, engir lesendur fyrir ljóðið, bara lestrar. Eða þá kannski, engir lestrar, bara áheyrendur.

Enginn þarna úti nema við. Og ég get ekki einu sinni áttað mig á því hver þetta var eða verður, og enn síður er.

Eða segjum það svona: Ljóðið er eins og hitasækin eldflaug sem finnur skotmark sitt en neitar að springa. Stundum er skotmarkið ekki einu sinni meðvitað um að það hafi verið hæft. Þetta er leynilegt líf ljóðlistarinnar.

Hver veit hvaða skuggar leynast í hjörtum lesenda? Ljóðskáldið veit en vill heldur lýsa því á sinn eigin máta. Hann/hún er intellektúal án skjalamöppu.

„Ceil, hvað er hann að segja núna? Hvað þýðir þetta?“

Ég er afurð Bandaríkjanna og dæmi um þau; þetta veldur mér töluverðum óþægindum, en kannski eru þessi óþægindi grunnurinn að verkum mínum. Því að þemu mín, megi ég kalla þau það, hafa nokkuð stöðugt verið klunnaskapur, missir og miskennsl.

En þegar ég segi þetta, vil ég halda áfram og hafa orð um síminnkandi umfjöllun um bandaríska bók-, lista- og fræðamenningu í öllum helstu fræða- og menningartímaritum og í almenningsfjölmiðlum. Ég vil nefna þessa þróun upprisu meðalmennskunnar; það er að segja, sigur meðalmennskunnar í ráðandi stofnunum í fræða- og bókmenningu. Lífsþróttur norður-amerískrar (ekki bara bandarískrar) menningarframleiðslu fer meira og minna fyrir ofan garð og neðan vegna þess vals og þeirrar umfjöllunar sem fram fer í svonefndum leiðandi og skoðanamyndandi ritum, á borð við The New York Review of Books, The Times Book Review, The New Yorker, The Nation og New Republic, vikublöðunum, menningarkálfum stærstu dagblaðanna o.s.frv. Þessir aðilar hafa brugðist hrapalega því hlutverki sínu að segja frá markverðustu fræða- og menningarverkum síðasta áratugs, og kjósa heldur í heimóttarskap sínum að endurtaka sömu nöfnin, málefnin, og útskýringarnar sem gefa í skyn að menningin þjáist af sama ólæknandi blóðleysi og meðalmennsku og útgefendurnir og ritstjórarnir og pennarnir í þessum ritum. (Lýsandi dæmi um þetta er greinin „Why ‘Literature’ Bores Me“ eftir James Atlas sem birtist í The New York Times Magazine [16. mars, 1997]. Greinin er ekki bara sérviskuleg árás á nýbreytni í bókmenntum síðustu hundrað ára; skoðanir Atlas, sem er ritstjóri á tímaritinu, eru að minnsta kosti að hluta til marks um menningarstefnu blaðsins.)

Það sem veldur manni mestum heilabrotum í dag, er afneitun þess að lélegri menningarstefnu helstu prent- og rafmiðla, en ekki stöðu menningarinnar, sé að kenna um upprisu meðalmennskunnar.

Tökum sem dæmi vandamál ríkisstyrktra útvarps- og sjónvarpsstöðva, sem er dæmi um meðalmennsku sem opinbera stefnu í sinni tærustu mynd. Eftir því sem stuðningur ríkisins við almenningsútvarp og –sjónvarp hefur dvínað hafa NPR, PBS og undirfyrirtæki dregið úr framleiðslu þátta um sértækt efni til þess að ná til stærri og einsleitari hóps. Í samhengi almenningsútvarps þýðir þetta að mikill fjöldi ráðgjafa var sendur út af örkinni inn á hverja einustu almenningsútvarpsstöð til þess að hvetja útvarpsstjórana til eins samræmdrar og einsleitrar dagskrárgerðar og frekast var kostur. Litið er á öll undanbrögð frá þessu sem hættulega synjun á því markmiði að ná inn sem flestum hlustendum og auka fjárframlög. Í reynd þýðir þetta að almenningsútvarpið hefur verið gert að veggfóðri úr metnaðarlausum djassi og ósamtíma klassík, með hinum venjubundna fréttalestri NPR. Ekkert annað leyfist, með fáeinum mögulegum undantekningum á helgum eða öðrum stundum langt utan helsta hlustendatíma. Ráðgjafarnir sem reka þessa stefnu ráðast á mótmælendur og nefna „elítista“ og lýsa sjálfstæðri dagskrárgerð um ljóðlist, málefni samkynhneigðra, bækur, sagnfræði, jafnt sem nýja músík, „annarslags músík“, poppmúsík fortíðar, sem „sérþarfa“ dagskrárgerð. Með öðrum orðum brennimerkja ráðgjafarnir allt sem ekki fellur undir einsleita dagskrárgerð þeirra sem elítisma, sem ósamræmanlegur sé hinum gefnu niðurstöðum markaðsrannsókna þeirra. Þetta er það sem Leslie Fiedler kallar „alræði hins venjulega“ en mætti allt eins kalla alræði hins kunnuglega. „Elítismi“ er leyniheitið á aðgerð sem ætlað er að heilablaðsskera bandaríska menninguna, en hún býður menningarlífi þjóðarinnar upp á svipaðar afleiðingar og heilablaðsskurður býður sköpunarmöguleikum einstaklingsins.

Það eru engir valkostir við ríkisstyrki þegar kemur að því að fjármagna verkefni sem eru smá í sniðum. Niðurrif NEA og NEH (National Endowment of the Arts og National Endowment of the Humanities eru bandarískir styrktarsjóðir fyrir menningu og fræði – þýð.) er meiriháttar skref aftur á bak, hvað sem líður hinum fjölmörgu vandamálum sem hrjáðu báða sjóðina. Á sama tíma eru of margir sjóðir sem styrkja listir eða almenningsfjölmiðla sannfærðir um að það að bjóða almenningi upp á listir (eða hugmyndir) verði eingöngu til þess að gera almenning fráhverfan listum og hugmyndum. Sjóðirnir vilja heldur styrkja verkefni sem stilla listum og hugmyndum fram í stjórnar- og kynningarvænum pakkningum og líkjast því sem þegar er fáanlegt, og gera þannig almennt úr listinni persónulega frásögn, og úr hugmyndum tilfinningar um þessa persónulegu frásögn. Heimskuhvetjandi dagskrárgerð af þessu tagi vinnur gegn listinni því hún styrkir þá almennu hugmynd að óvinsæl list bjóði bara upp á verri útgáfur af því sem býðst í vinsælli list og skemmtun, og ef það er satt, hvers vegna ætti ríkið þá að styrkja þær, eða skipta sér af þeim yfir höfuð. Notagildi NEA var ekki síst fólgið í skuldbindingu sjóðsins til að veita listamönnum beinan stuðning, sem byggður var á jafningjamati á gildi verkanna og í stuðningi sjóðsins við forlög og tímarit sem höfðuðu ekki til stærri áheyrendahópa.

Vandamál listamanna og fræðimanna er ekki að verk þeirra tali ekki við almenning heldur að þeim er ekki boðið upp á nema fáa opinbera vettvanga til þess að kynna sig. Í staðinn fyrir almenningsgarða hugmynda búum við við einkareknar verslunarmiðstöðvar formeltra menningarpakkninga. Litlu forlögin, fáein lærð tímarit, og internetið bjóða sannarlega upp á aðra valkosti, en þetta er ekki nema grunngerðin, þar fer fram rannsóknar- og þróunarvinna, þetta eru geirar; þeir eru nauðsynlegir en langt í frá fullnægjandi.

Að öllu jöfnu eru fræði og listir ekki tafarlaust kunnugleg. Þegar þau eru best streitast þau gegn endalausum endurtekningum þess sem þegar er þekkt. En þetta þýðir ekki að þau séu óaðgengileg. Á meðan megranir og líkamsrækt hafa orðið að þráhyggju í gervöllu landinu, er hugmyndin um rækt hugans afgreidd með sívaxandi fyrirlitningu. Vandamálið er ekki að Jón og Gunna geti ekki lesið neitt flóknara en leiðara dagblaðanna, vandamálið er að leiðararnir styrkja þessa fáfræði.

Ég trúi því að listamenn og fræðimenn hafi skyldu til þess að reyna að koma verkum sínum, og þeim verkum sem þeir hafa trú á, á framfæri á opinberum vettvöngum, ekki í því útvatnaða formi sem gefst upp fyrir meðalmennskunni, heldur í formum sem ögra, mæta, hressa, storka, trufla, vefengja, þreskja og jafnvel mistekst.

---

Það eru viðvarandi örlög hins nýja að misskiljast af einhverjum í nákvæmum hlutföllum við magnaðan skilninginn sem það veitir öðrum.

---

Það sem ég er að ræða hérna er framleiðsla fáfræðinnar sem er styrkt með hömlum á flókna hugsun; pólitískt, félagslegt og fagurfræðilegt innihald; og form.

---

Háskólar geta verið mikilvæg miðstöð fyrir mótspyrnu gagnvart uppbyggingu fáfræðinnar, en ekki ef þeir líta svo á að hlutverk þeirra sé einfaldlega að stuðla að umbótum. Framleiðsla fáfræðinnar er studd af sinnuleysi hins lærða samfélags, sem samþykkir þröngar skilgreiningar á námsgreinum og sérgreinum sem styrkja órökrænar hömlur á eðli rannsókna og skrifta, að því sagt er í nafni fagmennsku en í raun til að hemja og stjórna. Að svo miklu leyti sem prófessorar velja að líta á starf sitt sem hreina fræðimennsku og því varla skriftir, forðast þeir möguleikann á því að starf þeirra geti haft félagslega verkan. Þegar gildismat er lagt á skriftir eða rannsóknir ætti kríterían ekki að vera hvort verkið uppfylli stundarnormin í greininni eins og þau eru skilgreind þá og þá stundina, heldur hvort að allar setningarnar og málsgreinarnar séu nauðsynlegar. Annars veitir maður eingöngu stuðning þeim öflum innan og utan háskólanna sem eru meira en viljug til þess að gefast upp fyrir hugmyndinni um að opinbera umræðu sé bara hægt að skrifa í „einföldum“ setningum; eða að samsettar-flóknar setningar, eða langar málsgreinar, séu ekki „skýrar“.

Þá hugmynd að flóknar eða ókunnuglegar hugmyndir, samsettar-flóknar setningar, séu „elítískar“, verður að kalla lýðskrums-popúlisma og hálfgildings alræðishyggju. Málið er ekki að rithöfundar og listamenn og fræðimenn, ekkert frekar en hlustendur eða lesendur, séu fáfróðir; heldur að þær hömlur sem framfylgt er í almannarými framleiða, vernda og verja fáfræði. Fyrir áeggjan fjölmiðlaráðgjafa og stórra sjóða hefur sá geiri lista og fræða sem fæst ekki um hagnað, of oft hermt upp verstu einkenni hagnaðargeirans (en þó án þess að taka upp dýnamík markaðarins, sem gerir hagnaðarmenninguna jafn lifandi og raun ber vitni). Það er þeim vettvöngum sem fást ekki um hagnað til hróss að þeir reyni að fá sem allra flesta til að veita dagskrá sinni athygli. Það er hins vegar eyðileggjandi að skilgreina dagskrá sína fyrst og síðast út frá því hvaða áheyrendur hún getur hlotið.

Það sem ég er sem sagt að tala fyrir er framleiðsla menningarverka sem eru aðgengileg almenningi í óvinsælum dúrum og um ókunnugleg efni.

Lært úr fjarlægð

fastur þar sem að
hringhjartskjálftar
tefja, eins og í blandara
bresta á manneskjur
úr skorðum vegna öldubrots
þar sem gengið gangandi kútveltist
fellin
beygjast bogar
flóðmyllan þín
o’rhlýtur vafin
tjóðruð
við dillandi enda
grettra skurða
miðlað sem slíkri
muldrandi ræður

Orðin bregðast okkur svo oft. Þau megna svo lítið og þau valda okkur svo miklum vonbrigðum, leiða okkur niður blindgötur og hverfa í reyk. En þau eru það sem við eigum, það sem okkur var gefið, og við getum látið þau gera það sem við viljum. Hvert einasta ljóð er módel af einhverjum öðrum heimi, iðkan einhvers annars veruleika: en það leiðir alltaf aftur í þennan; því þó orðin gefi okkur færi á að sjá fyrir okkur mögulegar veraldir, þá sýna þau okkur ekki leiðir til að flytja inn. Orð eru það sem ég vinn við og úr þeim er ég gerður. Þau eru merking sorga okkar, morgna okkar og akkerisfestar okkar. Það finnst ekki sá staður sem þau geta ekki flutt okkur á ef við tökum þeim ekki sem valdboðendum, með ákveðnum kóðum sem eru harðvíraðir við tungumálið, heldur sem gormum til að stökkva með, eða sem trampólínum til að fleygja okkur sjálfum, inn og út, upp og niður, á ská af spenningi, í hringi og afhringi.

---

Ég opna dyrnar og þær lokast á eftir mér. Það er að segja, þeim mun oftar sem ég ráfa út í hið opna þeim mun sterkar finn ég fyrir því að baki mér og ég færist ekki í áttina að óbyggðum svæðum heldur dýpra inn í svelg krossmunstraðra áletrana. Hið opna er hvarfpunktur – þeim mun nær sem ég kemst, þeim mun lengri fjarlægð kallar það á mig. Og ég hef ferðalagið að nýju.

Charles Bernstein

Þýðing: Eiríkur Örn Norðdahl. Ritgerðin er þýdd upp úr bókinni My Way: Speeches & Poems