I

Þegar til stendur að meta hvort þýðingarverk hafi „tekist“ eru mælikvarðarnir oftar en ekki dálítið abstrakt og óljósir: Flæðir textinn, nær hann anda upprunalegu útgáfunnar, er þetta jafn góð póesía á upprunamáli og markmáli? Þegar skilningur manns á upprunamálinu er síðan takmarkaður vandast verkið sem því munar.

Menntaskólafranskan mín ristir ekki djúpt í ljóð Arthurs Rimbaud, Une saison en enfer, þó ég geti stautað mig fram úr verkinu með opna orðabók í einum glugga og grunnmálfræðikunnáttu bak við annað eyrað. En á mig sækir ýmislegt sem ég á erfitt með að meta: hversu værukær er textinn, hversu ungæðislegur? Er þetta nítjándu-aldar talmálsfranska eða upphafið bókmenntamál? Og hvernig flytur maður slíkt mál – hvernig sem það annars er – inn í 21. öldina? Ef við samþykkjum að það sé réttlætanlegt að normalísera þýðingar, breyta frönsku málfari í íslenskt – frönskum málsháttum jafnvel í íslenska – væri þá ekki einnig réttlætanlegt að normalísera stílinn í ljósi tímans, eins og hann er (alla jafna) normalíseraður í ljósi landsins? Ef nítjándu aldar blótsyrði var ungæðislegt og kærulaust eins og íslenskt 21. aldar „fokk“ – ætti þá ekki bara að standa fokk? Eða ætti að standa eitthvað sambærilegt íslenskt – annað hvort sambærilegt franska orðinu eða sambærilegt því sem 19. aldar íslenskur unglingur gæti hafa sagt? Og hvernig finnur maður slík orð?

Til að framkvæma gildan samanburð á frönskunni við íslenskar þýðingar Sölva Björns Sigurðssonar eða Jóns Óskars skortir mig sem sagt öll hin réttilegustu tól. Ég geri ráð fyrir að það sé jafnvel mest reiprennandi frönskuspesjalistum erfitt að átta sig á sambandi ólíkra máltegunda á franska stórhöfuðborgarsvæðinu á síðari hluta 19. aldar – sambandi bókmenntamáls við opinbert mál og mállýskur og ungmennamál og þar fram eftir götunum öllum saman. Og mér – menntaskólafrankófóninum – er það lífsins ómögulegt. Ég get raunar spurt eiginkonu mína, sem er með magisterspróf í frönskum málvísindum, en einungis svo og svo mikið – enda eru ideósynkrasíur þýðenda og áhugamanna um þýðingar óþolandi til lengdar, því þó þær séu um margt áhugaverðar líka þá eru þær ekki síst til marks um yfirgengilega anal hugsunarhátt. Nokkuð mun fara fyrir slíkum hugsunarhætti í textanum hér að neðan og kannski ástæða til að vara við því fyrirfram.

Það sem ég get hins vegar sagt um nýja þýðingu Sölva Björns á Árstíð í helvíti eftir Rimbaud, er að hún flæðir, þetta er góð póesía og andinn í henni er magnaður.

II

Sænska ljóðskáldið og þýðandinn Gunnar Ekelöf segir í einum af mörgum formálum sínum að ljóðaþýðingum Arthurs Rimbaud að höfuðsportið í kringum skáldið sé að eigna sér hann, að frá því undir lok 19. aldar hafi staðið yfir keppni í því hver gæti best skilið „gátuna“ um Rimbaud. Ekelöf, sem gaf út þýðingar sínar á En tid i helvetet árið 1934, stendur auðvitað Rimbaud töluvert nálægt í tíma – fæddur sextán árum eftir lát Rimbauds – samanborið við þau 87 ár sem líða frá dauðadægri Rimbauds að fæðingardegi Sölva Björns Sigurðssonar, yngsta þýðandans sem hér er til umfjöllunar.

Það hefur varla verið sett niður það orð á blað um Rimbaud að ekki hafi ævisaga hans verið tíunduð – fæddur, ljóðar, skotinn, flúinn, græðir, dáinn – og er það sjálfsagt þessi hégómi að vilja „tengja sig“  eða „eigna sér“ Rimbaud, að sama marki og öll heimsbókmennta-rýni og -þýðingar hljóta að hluta til að vera hégómi. Þetta eru goðsagnir bókmenntaheimsins og fyrir löngu orðið ómögulegt að leggja á þær hlutlaust mat – eða rýna þær yfir höfuð sem sjálfstæð verk. Það ríkir einfaldlega konsensus um að í heimsbókmenntum standi öll orð eins og þau best geta orðið, allt á sínum stað, engu ofaukið og einskis að sakna. Bókmenntir af þessum status eru oftast nefndar einungis til að vera nefndar í samhenginu ég og Árstíð í helvíti (já, eða ég og Ýlfur) – eða öðrum skyldum samhengjum þar sem hið minna samtíma-A er tengt hinu stóra sögulega B. Sjáið mig, hér er ég að fjalla um þýðingu á Rimbaud (og tókst þannig að setja okkur í sömu setninguna).

Þó ekki sé lengur rætt krítískt um kúnst heimsbókmenntanna eru þær engu að síður einu bókmenntirnar sem undirorpnar eru stöðugum breytingum – ekki bara á skilningi, eftir því sem bókmenntaforskarar þykjast finna nýjar hliðar á hinu (fullkomna) myndmáli eða öðrum (fullkomnum) hliðum verksins, heldur beinlínis orð fyrir orð, öllu er hnikað til og aðlagað og uppsnúið. Ég er auðvitað að tala um þýðingar verkanna – heimsbókmenntir á borð við Une saison en enfer eru í stöðugri þýðingu þar sem þau lúta ítrekaðri endurskoðun, þróun og túlkun á ólíkum tungumálum heimsins – stundum mörgum ólíkum á einu og sama málinu. Á heimstungum á borð við ensku má finna tugi ef ekki hundruði ólíkra þýðinga á Une saison en enfer, og þá er einungis getið sér til um tölu þeirra útgáfna sem gefnar hafa verið út, en óútgefnar þýðingar á ensku fara sjálfsagt vel yfir þúsundið. Þekktust þeirra er kannski þýðing Zeldu Fitzgerald, eiginkonu F. Scotts – sem ég veit raunar ekki hvort var nokkru sinni kláruð – að ónefndri útgáfu Henrys Miller, sem hann gafst upp á og hefur það best ég veit aldrei komið fyrir sjónir almennings, ef hún er þá enn til.

Eftir því sem þýðingum fjölgar þeim mun meiri réttlætingar þurfa nýjar þýðingar við, og er fólki tíðrætt um það á stærri málsvæðum hvernig þýðendur þurfa að bregða meira og meira út af frumtextanum í tilraun sinni til að skera sig úr hópi hinna þýðendanna – og er ósátt um hvort þetta sé góð eða slæm tilhneiging. Enginn þykir hins vegar mega hrófla við þeim þýðingum sem þegar eru til – þó það væri í sjálfu sér áhugaverð iðja, ef hefð kæmist á um að laga einfaldlega eldri þýðingar í stað þess að yrkja nýjar, eða jafnvel enn heldur auk þess að yrkja nýjar þýðingar.

Engin þýðing kemst upp með að bregða ekkert útaf orginalnum – algerlega ónormalíseruð þýðing er í fyrsta lagi ómöguleg, í öðru lagi óvinsæl og í þriðja lagi ekki frekar endanlega representatíf fyrir upprunalega verkið en normalíseruð þýðing, enda verður málið á henni jafnan stirt og furðulegt, og það sama þótt upprunalegi textinn hafi verið afslappaður og tær. Það má færa rök fyrir því að þannig sé upprunalega verkið – að svona líti upprunatungumálið einfaldlega út í sínum eigin heimi (og það sem virðist vera stirt, sé það ekki, heldur kunnum við ekki að lesa það). En það mætti líka segja að slík þýðing sé ekki nema hálfur flutningur – að verkið sé enn að hálfu leyti í upprunamálinu. Hvorutveggja er, að mati undirritaðs, gott og gilt, þó ólíkum tilgangi þjóni. Hins vegar vill brenna við, jafnvel hjá bestu þýðendum, að þeir víki frá upprunatextanum á hátt sem lesandi getur átt bágt með að skilja. Fyrir þessu eru oft ágætis ástæður sem lesanda eru ekki ljósar – en það getur engu að síður verið ástæða til þess að benda á þessi frávik fyrir sakir þess ljóss sem þau varpa á þýðingarstarfið og verkið sem það getur af sér.

III

Tilraunin sem hér verður gerð til samanburðar á ólíkum þýðingum er ekki beinlínis yfirgripsmikil – hún nær ekki yfir stóran hluta verksins – heldur verður umfjöllun einskorðuð við lítið brot úr Mauvais sang, eða þeim hluta sem Sölvi Björn nefnir Illt blóð og verða upprunatextinn og þýðing Sölva borin saman við enska þýðingu Jeremy Harding og John Sturrock frá árinu 2004; enska þýðingu Pauls Schmidt frá árinu 1976, þýska þýðingu Werners Dürrson frá árinu 1970, sænska þýðingu Gunnars Ekelöf frá árinu 1934 og íslenska þýðingu Jóns Óskars frá árinu 1963.

Þessi fyrsta síða Mauvais sang er nokkurs konar sjálfslýsing ljóðmælanda – eins og raunar stór hluti verksins alls – þar sem Rimbaud útmálar skoðanir sínar á siðferðismálum, afstöðu sína til verka og skrifa, uppruna sínum, trúmálum, iðjusemi og leti, mannréttindum og aðalsmönnum.

Von mín stendur til þess að þessi samanburður megi annars vegar veita lesendum innsýn í þýðingastarfið sem slíkt og hins vegar að hann sé representatífur fyrir aðferðir Sölva (og hinna þýðendanna) við verkið – tón, mælsku og tilhneigingu til frávika.

Trúlega er gagnlegast að byrja einfaldlega á að birta hér brotið allt, eins og það birtist í þýðingu Sölva Björns:

Frá gallískum forfeðrum mínum hef ég bláhvítt augnaráðið, grannt höfuðlagið og ólagni í bardagalist. Ég tel klæðnað minn jafn villimannslegan og þeirra. En ég smyr ekki á mér hárið.
….Á tímum Galla lét engum verr að flá skepnur og brenna gras.
….Frá þeim hef ég: skurðgoðadýrkun og ást á helgispjöllum – ó, alla lestina, reiðina, frygðina – stórkostlega frygðina – lygarnar og letina.
….Ég fyrirlít hverja einustu starfsgrein. Valdsmenn og verkamenn, sveitadurgar allir með tölu. Höndin um pennann er jafngild hendinni á plógnum. – Hvílík öld handa! – Ég mun aldrei hendi bregða. Þrælslundin gengur hreinlega of langt. Ég kikna undan heiðarleika betlarans. Glæpamenn valda mér ógleði eins og geldingar en ég er ósnertur og það gildir mig einu.
….En hver fékk tungu minni þvílíka slægð að hún hefur allt til þessa dags leiðbeint leti minni og verndað hana? Án þess að svo mikið sem beita líkama mínum til lifibrauðs, iðjulausari en kartan, hef ég lifað alls staðar. Ekki ein einasta fjölskylda í Evrópu er mér ókunnug. Og þá á ég við fjölskyldur eins og mína, sem eiga mannréttindayfirlýsingunni allt að þakka. Ég hef kynnst hverjum einasta ættgöfga unglingi!

IV

Eitt er þó áhugavert eftir ónefnt og tengist því sem næst kemur – en það er titill bókarinnar á hinum ólíku málum. Hann virðist raunar fjarska einfaldur í þýðingu – en þó ber nokkuð á milli. Jón Óskar nefnir bálkinn Árstíð í víti en Sölvi Björn Árstíð í helvíti – líklega má fullyrða að víti og helvíti séu eins nálægt því að vera samheiti og nokkur orð geta orðið (en tvö orð eru auðvitað sjaldan ef nokkurn tíma algerlega sömu merkingar). Norðmaðurinn Haakon Dahlen þýddi titilinn sem Årstid i helvete og svipað gerði Daninn Uffe Harder: En årstid i helvede. En orðið ‘saison’ er þó ekki svona einfalt – það er opnara en norræna „árstíðin“ og þýðir einnig tími, tímabil, tíð og jafnvel vertíð eða annatími, og í einhverjum samhengjum jafnvel ár – eins og í „La saison théâtrale“: Leikárið (þó ekki sé verið að stinga upp á að nokkuð slíkt væri rétt hér).

Í danskri þýðingu Erik Ditlevsen verður titillinn því En tid i helvede á meðan landi hans Rolf Gjedsted þýðir þetta sem En sæson i helvede. Þær þýðingar sem hér verða til umfjöllunar forðast allar orð sem benda sérstaklega til tíðarinnar sem árstíðar – báðar ensku þýðingarnar heita A Season in Hell, en þar er því eins og í frönskunni að orðið er opið, bæði sem árstíð og tíð. Sænsk þýðing Gunnars Ekelöf heitir En tid i helvetet (ath. með ákveðnum greini) og þýsk þýðing Werner Dürrson heitir Eine Zeit in der Hölle (aftur með ákveðnum greini) – en á þessum málum eru einnig til orðin ‘årstid’ og ‘Jahreszeit’.

V

Hér á eftir verða setningar af fyrstu síðu Mauvais sang birtar í hinum ólíku útgáfum í eftirfarandi röð:

Arthur Rimbaud
Sölvi Björn Sigurðsson
Jón Óskar
Jeremy Harding og John Sturrock
Paul Schmidt
Werner Dürrson
Gunnar Ekelöf

Sölvi Björn kallar bálkinn ‘Illt blóð’, í ensku þýðingum er talað um ‘Bad blood’, á þýsku um ‘Böses Blut’ – Ekelöf sker sig örlítið úr með ‘Sjukt blod’. Bálkurinn hefst  á lýsingum á slæmu ætterni eða kynþætti ljóðmælanda og vísar heitið fyrst og síðast í það blóð sem rennur um æðar hans og forfeðra hans – af töluverðri eðlishyggju – og þykir ekki valda neinu góðu.

Fyrsta setning ljóðsins er svona í hinum ólíku meðförum:

J’ai de mes ancêtres gaulois l’œil bleau blanc, la cervelle étroite, et la maladresse dans la lutte.

Frá gallískum forfeðrum mínum hef ég bláhvítt augnaráðið, grannt höfuðlagið og ólagni í bardagalist.

Ég hef frá forfeðrum mínum hinum gallversku ljósblá augu, þröngt heilabú og klunnaskap í bardaga.

From my ancestors the Gauls I have inherited pale blue eyes, a narrow skull, clumsiness in warfare.

From my ancestors the Gauls I have pale blue eyes, a narrow brain, and awkwardness in competition.

Ich habe von meinen gallischen Vorfahren das blauweiße Auge, das enge Gehirn, und die Ungeschicklichkeit im Kampf.

Av mina galliska förfäder ärvde jag vattenblå ögon, trång hjärna och drumlighet i slagsmål.

Það vekur fyrst athygli mína að í tveimur útgáfum – hjá Sölva og Harding&Sturrock – er talað um höfuðlag eða höfuðkúpu, frekar en heila – cervelle. Það vill svo til að þettu voru fyrstu tvær þýðingarnar sem ég las og mér brá þegar ég sá Schmidt alltíeinu tala um ‘a narrow brain’ – og skildi það raunar ekki fyrren ég sá Ekelöf tala um ‘trång hjärna’ að mér þótti sem hér gæti verið um orðhvörf fyrir þröngsýni að ræða. Því sá sem er með þröngan heila hlýtur að vera með þrönga hugsun? Í öllu falli skilst mér að ‘cervelle’ sé nokkuð afdráttarlaust ‘heili’ frekar en ‘höfuðlag’ eða ‘skull’. Orðið er einnig oft notað um andlega getu eða vit. Cervelle mun þá eilítið ruddalegra en hitt orðið fyrir heila, „cerveau“, og oftar notað um dýraheila en manns.

Næst er það litur augnanna – ‘l’œil bleu blanc’ – orðrétt ‘augun bláhvít’. Sölvi er með litinn „réttan“ en breytir augum í augnaráð (fr. regard). Augu Jóns Óskars eru hins vegar ljósblá. Hjá Harding&Sturrock verða bláhvít augun ‘pale blue’ – fölblá – og sama gildir um Schmidt. Dürrson er einn um að halda auganu í eintölu og er með litinn „réttan“ sömuleiðis. Hjá Ekelöf verða augun hins vegar ‘vattenblå’ eða vatnsblá.

Að síðustu er það svo ‘la lutte’ – sem verður í hinum ólíku þýðingum: Bardagalist, warfare, competition, Kampf og slagsmål. Einhverjir myndu sjálfsagt gera athugasemd við að orðið bardagalist sé haft í eintölu, en ég er mikill stuðningsmaður slíkra frávika frá tölureglum og lýsi yfir fullum stuðningi. Það ég kemst næst er orðið ‘la lutte’ mjög svipað enska orðinu ‘fight’ – það er, það getur jafnt átt við um slagsmál, rifrildi og baráttu og er orðaúrval þýðendanna til marks um það.

Næsta setning:

Je trouve mon habillement aussi barbare que le leur.

Ég tel klæðnað minn jafn villimannlegan og þeirra.

Mér finnst klæðnaður minn jafn villimannlegur og þeirra.

My clothes, I’d say, are as barbaric as theirs.

I think my clothes are as barbaric as theirs.

Ich finde meine Bekleidung ebenso barbarisch wie die ihrige.

Jag anser min klädedräkt vara lika barbarisk som deras.

Hér byrja allir á fyrstu persónu fornafni í nefnifalli nema Harding&Sturrock og Jón Óskar (sem eru með þágufall og eignarfall), og allir ljúka setningunni á þriðju persónu fornafni í eignarfalli fleirtölu. Það sem stendur þar á milli er hins vegar nokkuð misjafnt – líklega eru Dürsson eða Jón Óskar næst því að fylgja frumtextanum með sögnunum ‘finnast’ og ‘finde’ fyrir ‘trouve’. Ef ég má skjóta inn einni þýðingu til viðbótar þá er þessu lína í enskri þýðingu A.S. Kline (http://www.tonykline.co.uk/PITBR/French/Rimbaud3.htm#_Toc202003791)

: „I find my clothing as barbarous as theirs“.

Mais je ne beurre pas ma chevelure.

En ég smyr ekki á mér hárið.

En ég smyr ekki hársvörð minn.

But I don’t dress my hair with butter.

But I don’t butter my hair.

Aber ich schmiere keine Butter ins Haar.

Men jag gnider inte smör i håret.

Gallarnir munu hafa smurt á sér hárið með einhvers konar feiti – án þess ég kunni frekari skil á því. Það sem er áhugavert hérna eru auðvitað frávikin – að undanskildum Sölva Birni, Jóni Óskari og Schmidt nota allir nafnorðið smjör í sinni útgáfu án þess að það komi fyrir í orginalnum. Þá er orðið ‘chevelure’ ekki hið generíska orð fyrir ‘hár’: cheveux – heldur bendir það til mikils hárs, tegundar hárs sem er stórt og stendur út í loftið og mætti kannski túlka með orðinu „lubbi“. Ekki er hins vegar gerð nein tilraun til þess, í neinni þeirra þýðinga sem ég hef lesið, til að ná þessu blæbrigði – enda kannski vonlaust verk.

Þá þykir mér eitthvað undarlegt við að smyrja hársvörð sinn, líkt og Jón Óskar vill hafa það – og enda þótt ég þekki ekki til þessara gallísku siða, þá finnst mér ólíklegt að feitin hafi verið ætluð í svörðinn frekar en hárið.

Les Gaulois étaient les écorcheurs de bêtes, les brûleurs d’herbes les plus ineptes de leur temps.

Á tímum Galla lét engum verr að flá skepnur og brenna gras.

Gallarnir voru ónýtustu fláningamenn og grasbrennarar síns tíma.

As flayers of beasts and burners of grass, the Gauls were the most inept people of their age.

The Gauls were the most stupid hide-flayers and hay-burners of their time.

Die Gallier waren die dümmsten Tierschinder und Heckenbrenner ihrer Zeit.

Gallerna var sin tids osckickligaste djurstrypare och gräsbrännare.

Hér er ég ósáttur við þýðingu Sölva – þó að litlu leyti sé – því þó setningin, sjálfstæð og út af fyrir sig, væri ágætis fulltrúi fyrir frönsku setninguna, eina og út af fyrir sig, þá geta frávik hans ollið misskilningi. Fram til þessa í ljóðinu hefur viðfang setninganna verið ljóðmælandi, en nú er fókus skipt yfir á Gallanna – það eru þeir sem voru lélegir að flá og brenna – og þó það megi ráða af samhenginu hefði mér þótt betra að segja eitthvað á borð við: „Á sínum tíma lét engum verr en Göllum að flá skepnur og brenna gras“ svo þessi skipting á fókuspunkti væri ljósari. Setningin er hins vegar flókin í flutningi og tekst engum að ná orðaröð frönskunnar – þar sem ekki kemur í ljós fyrr en í lokin að þeir voru „lélegastir á sínum tíma“ – og skrifast það einfaldlega á tungumálin, frekar en þýðendurna.

D’eux, j’ai: l’idolâtrie et l’amour du sacrilège; – oh! tous les vices, colère, luxure, – magnifique, la luxure; – surtout mensonge et paresse.

Frá þeim hef ég: skurðgoðadýrkun og ást á helgispjöllum – ó, alla lestina, reiðina, frygðina – stórkostlega frygðina – lygarnar og letina.

Frá þeim hef ég: skurðgoðadýrkun og hneigð til helgispjalla; – æ! alla lesti, bræði, bílífi; dásamlegt bílífi – einkum þó lygi og leti.

From them I get: idolatry and love of sacrilege – all the vices, really, quick temper, lust – a great thing, lust; lying and idleness above all.

From them, I inherit: idolatry, and love of sacrilege; – oh! all sorts of vice, anger, lechery, – terrific stuff, lechery; – lying, above all, and laziness.

Von ihnen kommt mir: der Götzendienst undie die Liebe zum Frevel; – oh! all die Laster, Zorn, Unzucht – prächtig, die Unzucht; – besonders Lüge und Faulheit.

Från dem har jag vidare: avgudadyrkan och lusten för helgerån – å, för övrigt alla laster, ondsintheten, otukten – den är underbar, otukten – men först och främst lögnaktigheten och lättjan.

Hér tek ég fyrst eftir frávikum í greinarmerkjasetningu. Jón Óskar, Schmidt og Dürrsen halda sig við frumtextann á meðan Sölvi fellir út upphrópunarmerki á eftir upphrópuninni ‘ó’, sem og semíkommuna á undan, líkt og Ekelöf, á meðan Harding&Sturrock fella einfaldlega ó-ið niður með öllu.

Þá vekur ekki síður athygli mína að Sölvi sleppir því að þýða orðið ‘surtout’ – ‘fyrst og fremst’, ‘öllu framar’, ‘einkum’ – sem kemur þó fyrir í öllum hinum þýðingunum:  ‘einkum þó’ hjá Jóni Óskari, ‘above all’ í báðum ensku þýðingunum (sama hjá Kline), ‘besonders’ hjá Dürrson og ‘först och främst’ hjá Ekelöf. Ég á erfitt með að sjá hvers vegna Sölvi sleppir þessu – þó vel geti hugsast að einhverjar ástæður séu til þess sem ég kem ekki auga á.

J’ai horreur de tous les métiers.

Ég fyrirlít hverja einustu starfsgrein.

Mig hryllir við allri vinnu.

I abominate all trades.

I have a horror of all trades and crafts.

Ich verabsheue jegliches Handwerk.

Jag avskyr alla yrken.

Hér fá ólík orð að tjá merkingu ‘métiers’ – sem þýtt getur allt frá viðskiptum að köllun að handverki að stéttum (eða stigum samfélagsins) að starfsgrein. Og Schmidt leyfir sér einfaldlega að tiltaka báðar algengustu merkingarnar. Sjálfum þykir mér áhugavert, þó það sé ekki endilega rétt, að þýða þetta orð sem ‘verslun’, líkt og Harding&Sturrock gera, í ljósi þess hvað varð um Rimbaud síðar er hann yfirgaf ljóðlistina og gerðist braskari í Afríku. En allar eru þessar túlkanir þó góðar og gildar, það best mín menntaskólafranska getur sagt mér (með orðabók og fyrirspurnir að vopni).

Maîtres et ouvriers, tous paysans, ignobles.

Valdsmenn og verkamenn, sveitadurgar allir með tölu.

Meistarar eða verkamenn, allir eru þeir fyrirlitlegir durgar.

Professionals and workers, serfs to a man!

Bosses and workers, all of them peasants, and common.

Meister und Gesellen, alles Gesindel, widerlich.

Herremän och arbetare, alla är de bönder, simpla.

Í þessari línu hefði mér sjálfum þótt freistandi að nota hið íslenska ‘Húsbændur og hjú’ – ekki síst fyrir það hvernig það rímar við ‘sveitadurga’ – paysans: bændur – á meðan ‘valdsmenn og verkamenn’, ‘meistarar eða verkamenn’, ‘professionals and workers’, ‘bosses and workers’, ‘Meister und Gesellen’, og ‘herremän och arbetare’ minnir allt meira á borgarlíf en sveitalíf – og átta mig ekki á því hvers vegna Jón Óskar skiptir út ‘og’ fyrir ‘eða’. Ekki að það sé stórmunur – það er bara ástæðulaus breyting í mínum eyrum.

Þá þykir mér takturinn í þýðingu Harding&Sturrock dálítið ólíkur upprunatextanum og skrifast það kannski á að þeir félagar eru bara með eina kommu, líkt og raunar Sölvi og Jón Óskar, en bæta þar að auki við upphrópunarmerki. Kannski hefði þetta mátt vera „Húsbændur og hjú, sveitadurgar öllsömul, fyrirlitleg.“

La main à plume vaut la main à charrue.

Höndin um pennann er jafngild hendinni á plógnum.

Hönd pennans er jafngild hendi plógsins.

The hand that guides the pen is a match for the hand that guides the plough.

The hand that holds the pen is as good as the one that holds the plow.

Die Hand der Feder ist so gut wie die Hand am Pflug.

Handlag med pennan är lika litet värt som handlag med plogen.

‘La main à plume’ er ekki auðþýtt án þess að samband handar og penna (eða plógs) sé túlkað sérstaklega – þetta ‘à’ mætti kannski beinþýða sem ‘með’, en það hljómar ekki jafn eðlilega á neinu markmálanna og það gerir á upprunamálinu. Þannig verður höndin hjá Sölva ‘um’ pennann og ‘á’ plógnum; Harding&Sturrock láta höndina stýra (guide) penna og plóg; Schmidt lætur höndina ‘halda á’ (hold) penna og plóg; Dürrson talar um ‘hönd pennans’ og ‘höndina á plógnum’; og Gunnar Ekelöf skiptir hendinni einfaldlega út fyrir ‘handlag’ eða ‘handbragð’/ ‘Lagni’ – og þykir mér það afskaplega illa tilfundið, enda er symból handarinnar – þessa hluta líkamans – mikilvægt tákn í þessari og næstu línum sem mér þykir ekki mega missa sín fyrir gerningsnafnorðið ‘handlag’.

Mér þykir Jón Óskar bjóða upp á ansi opna og góða lausn með því að nota eignarfallið einfaldlega til að merkja samband handar við penna og plóg, fremur en að gangast við einni túlkun með nýju sagnorði eða öðru smáorði.

Sölvi og Jón Óskar fara næst merkingu orðsins ‘vaut’ með ‘jafngild’ – þó raunar þyki mér, í kjánaskap mínum, fyndið að tala um ‘gilda hönd’. Harding&Sturrock túlka þetta sem færni – ‘a match for’: þær standast hvor annarri snúning – Schmidt segir þær ekki jafngildar heldur jafn góðar, líkt og Dürrson; á meðan Ekelöf túlkar það á hinn veginn og segir lagni með pennann ‘jafn ómerkilega’ og lagni með plóginn.

– Quel siècle à mains!  –

– Hvílík öld handa! –

– Hvílík handarinnar öld! –

– What a century for hands! –

– What a century for hands! –

– Welch ein Zeitalter der Hände! –

Vilket århundrade för alla slags handlag!

Gunnar Ekelöf sker sig verulega úr hérna – bæði fellir hann niður þankastrikin og í stað þess að tala um hendur talar hann um ‘allar tegundir handlagni/handbragðs’. Þá er Jón Óskar einn um að nota eintölu með ákveðnum greini, í stað greinarlausrar fleirtölu.

Je n’aurai jamais ma main.

Ég mun aldrei hendi bregða.

Ég mun aldrei njóta handar minnar.

I’ll never get my hand in.

I’ll never learn to use my hands.

Niemals werde ich über meine Hand verfügen.

Aldrig får jag mitt handlag.

Nú syngja allir eftir sínu nefi. Merkingunni, skilst mér eftir að hafa spurt mér gáfaðra fólk, nær Paul Schmidt best: „Ég mun aldrei læra að beita höndum mínum“ – eða álíka, og speglast það í Ekelöf, svo nú passar ‘handlagni/handbragð’ mjög vel, þó ég sé enn ósáttur við útskiptingu symbóls handarinnar. Dürrson útleggst líklega: Aldrei verð ég ráðandi yfir hönd minni, eða aldrei mun ég ráða yfir henni. Jón Óskar fær svo yndislega tvíræðan blæ – þar sem unglingurinn Rimbaud fær aldrei „notið“ handar sinnar.

Après, la domesticité même trop loin.

Þrælslundin gengur hreinlega of langt.

Þar að auki gengur þjónkunin of langt.

And besides, there’s no end to ‘service’.

And then, domesticity goes too far.

Hernach führt der Knechtsdienst zu weit.

Och bofastheten sedan, den leder också för långt.

Þrælslund, þjónkun, ‘service’ (þjónusta), ‘domesticity’ (skylt franska orðinu – en einnig og aðallega heimilisrækni), ‘Knechtsdienst’ (vinnumannsþjónusta) og bofasthet (heimilisvist). Flestir ‘ganga of langt’ – en Harding&Sturrock eru ‘án enda’.

L’honnêteté de la mendicité me navre.

Ég kikna undan heiðarleika betlarans.

Heiðarleikinn í betlinu særir mig.

The beggar’s honesty distresses me.

The propriety of beggary shames me.

Die Redlichkeit der Bettelei enttäuscht mich aufs schmerzlichste.

Men tiggaryrkets hederlighet gör mig förtvivlad.

Sölvi, Jón Óskar, Harding&Sturrock og Ekelöf tala um ‘heiðarleika’, en Schmidt um ‘velsæmi’. Hins vegar er meiri munur á því hvernig menn túlka sögnina ‘navre’ – kannski ‘gerir mig leiðan’, bókstaflega?

Sölvi kiknar undan heiðarleikanum; heiðarleikinn særir Jón Óskar; hann veldur Harding&Sturrock þungri sorg; og Schmidt fyllist af honum skömm og Dürrson verður fyrir sársaukafullum vonbrigðum með hann – en Ekelöf verður bara ringlaður af heiðarleika betlsins, og skal engan undra.

Les criminels dégoûtent comme des châtrés: moi, je suis intact, et ça m’est égal.

Glæpamenn valda mér ógleði eins og geldingar en ég er ósnertur og það gildir mig einu.

Glæpamennirnir vekja andstyggð einsog geldingar: sjálfur er ég ósnertur, og mér stendur á sama um það.

Criminals disgust me – men without balls! Myself I’m intact; it’s all the same to me.

Criminals are as disgusting as men without balls: I’m intact, and I don’t care.

Die Verbrecher sind so ekelhaft wie Kastraten: ich zwar bin enberührt, und daran liegt mir nichts.

Och brottslingarna ger mig samma äckel som kastrater: själv är jag orörd och det gör mig detsamma.

Glæpamennirnir valda ógleði og andstyggð á aðra höndina, og á hina höndina eru þeir ógeðslegir. Sölvi og ensku-þýðendurnir eiga það sameiginlegt að fella niður ákveðna greininn, á meðan allir hinir halda honum. Ensku-þýðendurnir forðast báðir að nota orðið ‘geldingur’, ‘eunuch’, og nota ‘men without balls’ sem mér þykir undarlegt en á sér sjálfsagt skýringar. Enn á ný eru það Harding&Sturrock sem bregða mest út af, og á það einnig við um greinarmerkjasetninguna.

Mais! qui a fait ma langue perfide tellement, qu’elle ait guidé et sauvegardé jusqu’ici ma paresse?

En hver fékk tungu minni þvílíka slægð að hún hefur allt til þessa dags leiðbeint leti minni og verndað hana?

En! hver hefur gert tungu mína svo sviksamlega að hún skuli hafa stutt og verndað leti mína hingað til?

But who made my tongue so treacherous that up till now it’s been the guide and guardian of my idleness?

But! who made my tongue so treacherous, that until now it has counseled and kept me in idleness?

Aber! wer hat meine Zunge dermaßen tückisch gemacht, daß sie meine Faulheit bisher gelenkt und beschützt hat?

Men! Vem har gjort min tunga så lömsk att den ända hittills kunnat leda och bevara min lättja?

Ég geri mér ekki grein fyrir því hvort þetta stílbragð, að beita upphrópunarmerki inni í miðri setningu sé eitthvað sem „sérstaklega má“ eða „má ekki“ á frönsku, hvort þar sé það vani eða nýbreytni, en mér þykir þetta vanta þar sem það hefur verið fellt niður – bæði þar sem upphrópunarmerkið er horfið (hjá Sölva og Harding&Sturrock) sem og þar sem skipt er í tvær setningar með stórum staf (líkt og Ekelöf gerir).

Að því undanskildu sýnist mér menn tiltölulega sammála í þýðingu – fyrir utan kannski merkingu orðsins ‘guidé’. Sölvi hefur þar ‘leiðbeint’ og held ég það nokkuð nærri lagi, enda eru skyld orð notuð hjá Harding&Sturrock, Dürrson og Ekelöf – en Jón Óskar er með ‘styðja’ og Schmidt er síðan með ‘veita ráðgjöf’ (counsel).

Sans me servir pour vivre même de mon corps, et plus oisif que le crapaud, j’ai vécu partout.

Án þess að svo mikið sem beita líkama mínum til lifibrauðs, iðjulausari en kartan, hef ég lifað alls staðar.

Án þess að nota líkama minn hef ég hvarvetna lifað, iðjulausari en krabbi.

I’ve not even used my body to pay my way; more otiose than the toad, I’ve dwelt everywhere.

I have not used even my body to get along. Out-idling the sleepy toad, I have lived everywhere.

Ohne mich dazu auch nur meines Körpers zu bedienen, und müßiger als die Kröte, habe ich überall gelebt.

Utan att ens begagna mig av min kropp för att skaffa mig levebröd och mera sysslolös än någon padda har jag levat överallt.

Jón Óskar er hér með stærsta frávikið – þar sem karta hinna verður krabbi hjá honum. Hvað veldur, má spyrja sig – ‘crapaud’ hljómar dálítið eins og ‘krabbi’, bæði eru þetta vatnadýr. En ‘crapaud’ er hins vegar ekki ‘krabbi’ og verður þar við að sitja.

Pas une famille d’Europe que je ne connaisse.

Ekki ein einasta fjölskylda í Evrópu er mér ókunnug.

Það er ekki til sú fjölskylda í Evrópu, að ég þekki hana ekki.

Not a family in Europe but I know them.

There’s not one family in Europe that I don’t know.

Keine Familie in Europa, die ich nicht kennte.

Det finns ingen familj i Europa som jag inte känner

Sölvi Björn og Schmidt eru næst frumtextanum og hefja setninguna á ‘ekki’ eða ‘not’ líkt og Rimbaud. Dürrson hefur hana á ‘engin’ (keine) og Ekelöf beitir sama orði. Jón Óskar og Harding&Sturrock nota ‘ekki’ og ‘not’ en koma því að örlítið síðar, væntanlega til að ná „eðlilegra“ flæði (en slíkt er oftast álitamál).

– J’entends des familles comme la mienne, qui tiennent tout de la déclaration des Droits de l’Homme. –

Og þá á ég við fjölskyldur eins og mína, sem eiga mannréttindayfirlýsingunni allt að þakka.

Ég á við fjölskyldu eins og mína, sem á mannréttindunum allt að þakka. –

Families like mine, I mean, who owe everything to the Declaration of the Rights of Man.

– Families, I mean, like mine, who owe their existence to the Declaration of the Rights of Man. –

– Ich meine Familien wie die meinige, die alles herleiten aus der Erklärung der Menschenrechte –

… Jag menar familjer som min egen, familjer som fått allt de äger tack vare Människans Rättigheter …

Fyrir utan Schmidt og Dürrson fella allir niður þankastrikin, nema Ekelöf sem breytir þeim í þrípunkta, og Jón Óskar fellir bara niður annað þeirra. Ekelöf og Jón Óskar tiltaka síðan „mannréttindi“ – Ekelöf raunar með stórum staf – í stað mannréttindayfirlýsingarinnar. Harding&Sturrock setja hér neðanmálsgrein sem útskýrir að átt sé við grunnskjal frönsku byltingarinnar 1789 og hvað það feli í sér. Þá breytir Jón Óskar fleirtölu í eintölu, án þess ég sjái til þess sérstaka ástæðu.

J’ai connu chaque fils de famille!

Ég hef kynnst hverjum einasta ættgöfga unglingi!

Ég hef þekkt hvern ættborinn mann.

I’ve known every young man of good family!

I have known each family’s eldest son!

Ich habe jeden Sohn von guter Familie gekannt!

Med alla familjesöner har jag gjort bekantskap!

„Une person de famille“ er ættborin manneskja, á frönsku – einhver sem er „af“ fjölskyldu eða „fínum ættum“ – en það getur líka verið „sonurinn í fjölskyldunni“, það er sá elsti og merkilegasti. Er ég spurði tvo franska kunningja mína út í þetta hugtak: „fils de famille“ sögðu þeir mikilvægt að hér væri ekki um aðalsborinn einstakling að ræða, heldur þann sem er fínn á borgaralegan hátt – og þó það sé ekki nauðsynlegt að það sé elsti sonurinn er það algengast. Mestu mun skipta að umræddur aðili sé með reður.

Hér, líkt og víðast annars staðar, eru farnar ólíkar leiðir. Sölvi talar um ættgöfgan ungling – en nefnir ekki „fjölskylduna“ sem slíka eða „sonar“-hlutverkið. Jón Óskar lætur soninn vera ‘mann’ og nefnir ekki heldur fjölskylduna – og fellir auk þess niður upphrópunarmerkið. Harding og Sturrock tala um ‘ungan mann’ sem er „af“ ‘góðri fjölskyldu’ – en tala ekki um son. Schmidt talar um elsta son hverrar fjölskyldu. Dürrson er nokkuð orðréttur, en skýtur inn lýsingarorðinu „góður“ til að staða fjölskyldunnar skiljist. Líkt og oft áður er Ekelöf síðan sér á parti, talar um ‘fjölskyldusyni’ sem hann hefur náð ‘kunningsskap’ við.

Þá má geta þess að hér koma stór greinarskil í frumtextanum, og markar upphaf nýrrar strófu. Jón Óskar hefur hins vegar ekki einu sinni einföld greinarskil, heldur bara punkt og heldur svo rakleiðis áfram.

VI

Eins og sjá má á ofangreindu eru það Harding&Sturrock og Ekelöf sem lengst teygja sig frá frumtextanum, og yfirleitt til að skapa setningar sem eru þjálli hugsun á sínu eigin máli. Þýski textinn er nákvæmastur og fylgnastur frumtextanum, og Paul Schmidt líklega þar næstur á eftir. Jón Óskar og Sölvi Björn liggja einhvers staðar þar á milli – þó Sölvi sé ívið nákvæmari.

Við eitt vil ég þó athuga, en það er sú hugsun að greinarmerkjasetningu megi eða eigi ekki að flytja á milli mála – að íslenskan geti ekki borið jafn mikið af upphrópunarmerkjum eða þankastrikum, að reglur um stóra og litla stafi séu strangari og svo framvegis. Ég tel ekki á því nokkurn einasta meinbug að í nær öllum tilvikum megi flytja greinarmerkjasetninguna nær óbreytta frá einu tungumáli á það næsta – og myndi jafnvel styðja þá sem vildu halda öfugum upphrópunar- og spurningarmerkjum spænskunnar í íslenskri þýðingu á spænsku ljóði. Það er einfaldlega yndislega framandi bragð að því og ég trúi því ekki að það trufli lestur nokkurs manns.

Eins og áður segir er það von mín að þessi ideósynkratíska langloka varpi einhverju ljósi á kúnst ljóðaþýðinga. Aðfinnslur hér að ofan eru ekki ætlaðar til að varpa rýrð á þýðendur – og síst af öllu Sölva sem hefur lyft grettistaki, eins og heitir, með nýrri bók sinni, sem er fagnaðarefni og fær vonandi mikla athygli, líkt og hún verðskuldar. Þessi „stúdía“ – ef það má kalla hana svo upphöfnu nafni – er unnin af miklum vanefnum, meira af vilja en getu, og þá ekki síst vilja til að vekja athygli á nýútkominni bók Sölva (bravó enn og aftur), sem og þýðingalistinni almennt.

Eiríkur Örn Norðdahl

Greinin hér að ofan birtist fyrst í ljótleikatölublaði Tíu þúsund tregawatta.

Ég átti ekki sæti í dómnefnd, þó ég hafi unnið í fyrra – en það mun hefð. Ég sem sagt baðst undan því, vegna þess að ég er erlendis og fylgist ekki endilega nógu vel með; vegna þess að ég var sjálfur með tvær þýðingar á síðasta ári; og vegna þess að ég er of involveraður, þekki of mikið af fólki sem er að þýða (mamma var t.d. með eina þýðingu í fyrra!) Hlutleysi er nefnilega ekki bara, eins og fólk virðist halda, að setja sig í ákveðið hugarástand – vega og meta vísindalega – það er líka að vita hvenær maður er einfaldlega ekki í aðstæðum sem bjóða upp á hlutleysi.

Það hefði síðan ekki verið jafn gaman fyrir Sölva að fá tilnefningu ef ég hefði verið í nefndinni. Vegna þess að hann er vinur minn.

Ég vona að Sölvi fái þetta. Ekki bara vegna þess að bókin verðskuldar það, heldur vegna þess að mig grunar (en veit ekki, hef ekki spurt) að hann hafi litla sem enga peninga haft upp úr þessu – engin laun nema smáaura. Og verðlaunaféð, sem er raunar engin formúa – 400 þús. – gæti bætt honum það að nokkru. Það væri auk þess mikil viðurkenning á ljóðaþýðingum – þær eru alltof, alltof, alltof sjaldséðar – og hvati til annarra að snúa sér að slíku verki í meira mæli.

Ég endurtek þessa sögu nú vegna þess að ég ætla að nota hugtakið ‘períóðulistamaður’ aftur – en nú í annarri merkingu sem á ekki endilega mjög vel við um ljóð Hermanns. Períóðulist Hermanns snerist um að framkvæma ákveðinn tíma – setja hann á svið með vilja og meðvitund. Það má vera að hún eigi eitthvert heimili í því sem hér fer á eftir, en hún er ekki þar sérstaklega til umræðu.

Períóðulist er heiti sem mér er tamt að nota um það fólk sem klæðir sig upp í sokkabuxur og spilar á lútu í kastölum í Evrópu. Þegar ég var lítill á Benidorm með foreldrum mínum fórum við á burtreiðarsýningar þar sem riddarar börðust – á söfnum er stundum fólk ‘í karakter’ víkinga eða kúreka. Yfirleitt er þetta performatív list, frekar en kreatív – þ.e. framkoma en ekki tilbúningur (fyrir utan spuna). Mér gengur eitthvað illa að gúggla þessu hins vegar – períóðulist – sjálfsagt hef ég þetta ekki alveg upp úr sjálfum mér, en mögulega að hálfu. Það er vonandi ekki mikið verra fyrir það.

Hin kreatíva períóðulist er þá þessi: að velja sér tímabil og apa það upp. Sem dæmi – ég inspírerast af Wordsworth sem unglingur, ákveð að gerast ljóðskáld og vel mér hið besta allra hugsanlegra tóla, hina rómantísku ballöðu, og kem mér að verki. Auðvitað eru dæmi sem þessi ekki sérlega algeng – raunar nógu óalgeng og geggjuð til að vera aðdáunarverð framkvæmdar. Mér dettur í hug Sölvi Björn – sem komst algerlega upp með það í Gleðileiknum. Þetta er það sem heitir Nýformalismi – og er jafnan leiðinda hreyfing.

En það er hægt að finna ‘tímabil’ víðar í íslenskri ljóðlist – sem og eftirhermutilhneigingar. Jafnan er samt hermt eftir nýliðnari tímum – tímum eftir ‘formbrot’ – og kannski er ‘hið alþjóðlega fríljóð’ þar algengast.

Á dögunum fjallaði Fréttablaðið um afar jákvæða umsögn danska rýnisins Thomas Bredsdorff um Blysfarir Sigurbjargar Þrastardóttur í Politiken:

Hann segir ljóðheim hennar í verkinu einangraðan og telur hana eiga meira sammerkt með bandarískum kvenskáldum en kynsystrum hennar á skáldabekk Norðurlanda.

Þetta er ekki alveg nákvæmt hjá blaðamanni – það sem Bredsdorff sagði, og má lesa hér, var þetta:

Hendes digte ligner ikke den gennemsnitlige skandinaviske poesi for øjeblikket, snarere amerikanske rolledigte af folk som Robert Lowell og Sylvia Plath.

Sem sagt: Ljóð Sigurbjargar minna ekki á skandinavíska ljóðlist samtímans, heldur frekar hin amerísku hlutverkaljóð skálda á borð við Robert Lowell og Sylviu Plath.

Ég þekki ekki danska hugtakið ‘rolledigte’ – það er kannski undarleg þýðing á konfessjónalisma þeim sem Sylvia Plath og Robert Lowell eru fulltrúar fyrir – en líklega ekki, líklega á það heldur við um eitthvað á borð við það sem Sigurbjörg gerir í Blysförum, að yrkja sér ljóðmælanda sem er á áberandi hátt ekki sjálft skáldið. Hafi ekki eitthvað stórkostlegt farið framhjá mér er ekki jafn sterkur sjálfsævisöguþráður í verki Sigurbjargar og jafnan hjá Plath og Lowell – en þá líka spurning hvort Bredsdorff hafi haldið að hér væri Sigurbjörg einfaldlega að segja sögu lífs síns? Sem er auðvitað ekkert ómögulegt – sjálfsagt veit enginn neitt um líf Sigurbjargar á ritstjórn Politiken, fyrren nú að hún var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. En svo má vera að rolledigte þýði eitthvað allt annað.

Þegar þessi jákvæði samanburður er hafður í huga – þ.e. Plath og Lowell vs. skandinavísk samtímaskáld (ég les þetta sem skot á skandinavísk samtímaskáld) – þá verður auðvitað að horfa til þess að Thomas Bredsdorff er, að ég held, löggilt gamalmenni – fimm árum yngri en Sylvia Plath. Burtséð frá því er ekki horft til kvenskálda sérstaklega, og vandséð hvernig blaðamaður fékk það út.

Fyrir fáeinum árum var þetta á hinn veginn – þá birtist maður sem gekk undir heitinu ‘dónalegi daninn’ og sagði bókina Hvar sem ég verð, eftir Ingibjörgu Haraldsdóttur, alls ekki samkeppnishæfa og ekki væri hægt að búast við að smáþjóðirnar fylgdu stórþjóðunum eftir:

For at deltage i London eller Boston Marathon skal man, har jeg ladet mig fortælle, kunne stille med en hidtil bedste tid på under tre timer. Dermed har arrangørerne på forhånd siet kondiløbere fra. Hvor det gælder litterær kvalitet, findes der ingen lignende objektiv målestok.
Derfor må en grønlandsk og en islandsk poet ved dette års afstemning om Nordisk Råds Litteraturpris finde sig i at ligge som to små røde rejer på et kæmpestort fad. Ved at indstille dem har man muligvis gjort dem en isbjørnetjeneste.

Meira hér.

Þetta er kannski hin hliðin á sama teningnum. Mér hefði raunar fyrr dottið í hug að segja Hvar sem ég verð minna á Sylviu Plath en Blysfarir – þær Sylvia og Ingibjörg eru mun persónulegri en Sigurbjörg, sem fer dramatískari – í merkingunni ‘skapar persónur’ – leið að frásögu sinni.

En mig rekur af leið, eins og jafnan.

Ég hef síðustu daga furðað mig á því hversu annt íslenskum módernistum var um þögnina, samanborið við marga erlenda kollega þeirra. Gunnar Björling orti dadaísk læti – hristi ljóðið svo það nötraði – Gertrude Stein gerði kyrjandi orðleikjakeðjur – Marinetti orti fyrstu flugskeytin – já, Laxness skrifaði skríkjandi kynfæri unglinga í skóginum og Jóhann Sigurjónsson orti gargandi sorg stórborgarinnar, en annars er þetta að megninu til þögn hér á landi. Frá ‘færri og færri orðum’ Sigfúsar Daðasonar til ‘heimtufrekju orðanna’ eftir Jóhann Hjálmarsson og jafnvel enn nær okkur í tíma.

Þetta er allt hingað og þangað. Biðst forláts.

Eins og ég minntist á í upphafi sagði Hermann Stefánsson engan samtíma vera í Borg í þoku. Hún sker sig ekki úr íslenskri ljóðaflóru fyrir þær sakir einar – en hún gerir það fyrir að vera meðvituð um samtímaleysi sitt. Ljóðlistin á Íslandi, og víðar, hefur nefnilega smám saman verið að breytast í eins konar períóðulist – og þá á ég ekki við að hún innihaldi gömul tákn, eins og lútur, heldur að hún bregðist ekki við samtíma sínum í kjarna sínum, í efnistökum sínum, formi, eðli. Það sem ég dáist mest að í fari framúrstefnuhreyfinga 20. aldarinnar er kannski ekki nein ‘framúrstefna’ heldur einmitt tilraun til nútíðar, tilraun til ‘módernisma’ í grunnmerkingu þess hugtaks – tilraun sem er mun ákafari og betur heppnuð en hjá mörgum þeim sem gengust við hinum opnari stimpli módernismans.

Stórborgin var meðtekin í íslenska ljóðlist – ekki sem stórborg, ekki sem bílar og stórhýsi og alkahólismi og slagsmál og mengun og slys og langar vegalengdir og umferðateppur – heldur sem sveitasæla Fögru veraldar. Sveitaskáldin mærðu sveitina og eftir að þau fluttu á borgina urðu þau borgarskáld sem mærðu borgina. Svífur yfir Esjunni sólroðið ský, og það allt saman. Períóðulist – við þurfum kannski að búa í þessari borg, en við getum í það minnsta látið eins og hún sé í sokkabuxum með lútu. Lorca lýsti New York sem helvíti á jörð – bókstaflega – Reykjavík er svo sem ekki New York. En það er engu að síður samtími í Reykjavík og hefur verið lengi þó ekki hafi hans verið sérlega vart í reykvískum ljóðum.

Og enn síðar er lítil sem engin tilraun gerð til að mæta nýjum textaveruleika – textaveruleika sem er svo róttækt annar en hann var fyrir 15 árum síðan að líklega hefur ekki annað eins sést í mannkynssögunni, meira að segja prentverkið tók sér góðan tíma til að þróast og berast um veröldina.

Auðvitað er ósanngirni í þessu – síðustu 30 árin hefur verið e-konar samtími í reykvískum ljóðum. Það er – symbólin – hvort sem það eru tennur sem minna á raðir af strætisvögnum eða kórónamenn með ómegaúr. En það skortir enn á grunngerðina – viljann til að vera af samtíma sínum í eðli og formi. Kannski helgast þetta enn sem komið er af þeim íslenska ósið að láta af ljóðagerð þegar maður er loks að ná tökum á henni – og snúa sér að sagnagerð. Eða einfaldlega gera ljóðagerð sína að sagnagerð – örsögum, bútasaumssögum, dreymandi myndmálssögum. Þegar skáldin fullorðnast og ná tökum á ‘eigin stíl’ eða fá fullgerðari (en þó aldrei fullgerðar) hugmyndir um ‘ljóðlist’ eru þau horfin eitthvert annað.

Hinn ósiðurinn er þessi: þeir fáu sem lifa það af að verða fertugir og ennþá ljóðskáld fá jafnan undarlega kanóníseraðan status þar sem a) þorra fólks gæti ekki staðið meira á sama um þá og b) bókmenntafólk dásamar þá í slíkan hástert við útgáfu hverrar bókar að þessir ‘grand old men of letters’ (sem eru nú ekki endilega alltaf hundgamlir, en yfirleitt samt karlmenn) drabbast niður í eigin þægilegheitum og verða loks fyllilega óáhugaverðir aflestrar – því enginn rithöfundur er verri en sá sem heldur að hann viti með fullri vissu hvað hann er að gera, sá sem telur sig varla geta tekið feilspor og ef svo illa vildi til þá kynni hann svo sannarlega að taka eftir því og þurrka það út fyrir útgáfu. Og það er ægilegur greiði að gera skáldi, að sannfæra hann eða hana um slíkt.

Örlög flestra ljóðskálda – íslenskra og erlendra – er að verða fórnarlömb eins af þrennu a) afskiptaleysis b) kanóníseringar c) mýtugerðar.

a) Skáld gleymast. b) Skáld fá konungsstatus (og drottningarstatus í seinni tíð). c) Skáld fá mýtustatus.

Þau sem fá konungsstatus falla jafnan fyrir eigin hégóma – fyrir hugmyndinni um að þau séu jafn frábær og menningardálkarnir telja þeim trú um. Þessi skáld eru jafnan aflífuð af þeim sem elska þau mest. Það gildir svo einnig um þau sem fá mýtustatus – nema þar tekur völdin mýtan um skáldið sjálft, um líf þess, frekar en endilega frábæran skáldskap þeirra – sbr. til dæmis Ginsberg eða Sylvia Plath eða jafnvel sjálfur Rimbaud – sem sjaldan eru rædd án þess að líf þeirra séu dregin inn í umræðuna líka, og oftast eru rædd einvörðungu út frá lífshlaupi sínu.

Ég er ekki viss um að nokkur lifi af.

En mig rekur aftur af leið.

Við hermum eftir mýtunum – lítum í kringum okkur og rímum okkur við eitthvað úr fortíðinni. Wordsworth. Ezra Pound. Sylviu Plath. Mersey Sound-skáldin. Tomas Tranströmer. Keats. Eliot og Eluard. Pessoa.

Ég er ekki að undanskilja sjálfan mig nóta bene. En ég tel mér til afbötunar að ég er mér meðvitaður um þetta – eins og kannski fleiri. Ég á heldur ekki við að það verði að slíta á hefðina, slíta á taugina – ég held það sé margt að læra af öllum frá Wordsworth til Emily Dickinson til Rimbaud til Marinetti til Stein til Björling til Ginsberg til bp Nichol til a. rawlings, konsepsúal-skálda og flarfs. Og maður lærir ekki endilega heldur minna af þeim sem maður fílar alls ekki.

Það sem á við er kannski þetta: Það er líka hægt að spila á lútu án þess að klæða sig í sokkabuxur. Og það er m.a.s. hægt að klæða sig í sokkabuxur, spila á lútu – og samt vera algerlega af samtíma sínum. Og er kannski spurning um meðvitund – að mann dreymi ekki um að verða Pessoa eða Pound, heldur hafi metnað til svipaðrar merkingar, metnað til að vera nýr Pound frekar en sjálfur Pound. Eða eitthvað. Að unnið sé með og úr áhrifavöldum, frekar en þeir einfaldlega hermdir upp – að þessi ekkisens hermilist ljóðsins sem er skrifað inn í hugmynd skáldsins um ljóð frekar en sem sjálfstætt (og þarft) verk, heyri sögunni til.

Konur er hins vegar ekki besta bók Steinars Braga, fyrir mína parta – að svo miklu leyti sem ég raða bókum upp í hírarkíu eru Hið stórfenglega leyndarmál heimsins og Áhyggjudúkkur ofar á lista. Sem segir auðvitað fyrst og síðast til um hversu magnaður höfundur Steinar er. Þeir sem kynnast verkum hans fyrst í Konum geta dundað sér í fyrri verkum hans í nokkuð langan tíma án þess að leiðast. En hún birtist á réttum tíma og undirbygging Bjarts fyrir útgáfu – sem aldrei varð af þar á bæ – var vel heppnuð. Það var hæp fyrir bókinni sem Nýhil hefði aldrei getað staðið fyrir. Og hún var relevant þegar hún birtist, fyrir sakir umfjöllunarefnis síns.

Ég á enn ólesna þýðingu Sölva Björns á Rimbaud – hún er í póstinum og ég bíð spenntur. Rán á ég ekki og hef ekki lesið. Sjáðu fegurð þína eftir Kristínu Ómars er yndisleg bók – Apakónginn á ég en er ekki nema búinn að rétt glugga í hana og líst raunar vel á.

Íslensk ljóðlist er að mörgu leyti, líkt og frændsystkini hennar um víða veröld, þjóðlegt fyrirbæri og sem slíkt er hún oft einangruð og hefur í gegnum tíðina jafnvel verið afundin gagnvart því sem kalla mætti „erlenda strauma“. Í Reykjavík er ekki heiglum hent að finna nýjar ljóðabækur frá Norðurlöndunum, utan þeirra allra mikilvægustu sem tilnefndar hafa verið til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, en þær má finna má á Þjóðarbókhlöðunni og fást ekki keyptar. Ljóðabækur á útlenskum tungum í bókabúðum Reykjavíkur eru einfaldlega skammarlega fáar, og telja ekki nema kannski 2-3 hillumetra í það heila. Þau ljóðskáld sem hampað hafa Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs hafa lítið verið þýdd, sem og erlend ljóðlist yfir höfuð. Að stærstu leyti afsakast þetta á markaðsforsendum: Það nenna fáir að þýða/gefa út án þess að fá eitthvað fyrir það, og það eru fáir tilbúnir til að gefa nokkuð fyrir það. Ef ekki væri fyrir internetið værum við sjálfsagt öll löngu flutt í burtu.

Ein algengasta klisjan sem haldið er fram um íslenska ljóðlist er að á Íslandi séu allir skáld. Þetta er að einhverju marki satt. Þó það steypi sér ekki allir í útgáfu, og fáir komist að hjá stóru forlögunum, þá er ljóst að fjöldi þeirra sem hefur að einhverju marki fengist við ljóðlist – frá hagyrðingum til framúrstefnuskálda, textahöfundum til ljóðrænna módernista – er gríðarlegur. Áhuginn virðist hins vegar þess eðlis að þessi ótrúlegi fjöldi íslenskra skálda vilji skrifa, miklu heldur en lesa. Þá má einnig geta þess að stærstur fjöldi starfandi ljóðskálda á Íslandi, þ.e. þeirra sem hafa lagt fyrir sig bókmenntir sem lífsstarf, eru einnig skáldsagnahöfundar. Mynstrið, sem þó er langt í frá algilt, er þá þannig að yngri höfundar sinni ljóðlistinni meðan þeir eru á þrítugsaldri og snúi sér svo að skáldsagnabókmenntum á fertugsaldri. Margir snúa aftur annað slagið, en um flesta þeirra má segja að ljóðið sé eins konar hjákona – þó hið gagnstæða eigi sér líka stað, og dæmi um slíkt er höfundur á borð við Sigurð Pálsson, sem er heilt og klárt ljóðskáld, þó hann hafi duflað við skáldsagnaskrif.

List sem einangrar sig í litlu landi mun alltaf eiga erfitt uppdráttar, og þá sérílagi þegar um er að ræða listform sem, af hvaða orsökum sem það er, höfðar til fárra. Hið fullkomna frelsi ljóðlistarinnar er að einhverju leyti fólgið í þessu afskiptaleysi – þessu nær fullkomna tilgangsleysi. Og þar skiptir engu hvar í veröldinni maður er staddur. Þannig er ljóðlist á Íslandi bæði ómöguleg og auðveld.

II

Á síðustu árum hefur ýmislegt tilraunakennt fengið að skríða upp á yfirborðið, og hefur væntanlega verið að gerjast í fartölvum skáldanna í nokkurn tíma þar á undan – en því skal auðvitað haldið til haga að líkt og víðast hvar er yfirborð íslenskrar ljóðlistar auðvitað nærri kviku jarðar. Tilraunagleði hefur gripið um sig hjá fjölda skálda sem lagt hafa í þessa undarlegu og erfiðu ferð burt frá klassískri fagurfræði íslenskrar ljóðlistar – sem kallar ýmist á snarpa myndnotkun og tæknilega nálgun á lífsspekileg viðfangsefni, eða eins konar smellin gamanljóð full orðaleikjum og útúrsnúningum á lífsspekilegum viðfangsefnum – og beint út í geim. Ferðalagið virðist að vísu höfða mest til skálda undir 35 ára aldri. Sem dæmi má nefna Óttar Martin Norðfjörð sem gefið hefur út bækur eins og AÁBCDÐEÉFGHIÍJKLMNOÓPQRSTUÚVWXYÝZÞÆÖ þar sem sagðar eru ljóðsögur í stafrófsröð, þannig að í hverjum kafla byrja öll orðin á sama staf, og Gleði & Glötun sem er eins konar klipplista-pönk-ljóðabók, þar sem bókstafir fara á flug og trylla lesandann í óskammfeilni sem vart er einu sinni hægt að meðtaka sem kaldhæðni – bók sem er jafn óræð og mesti hámódernismi þar sem enginn leið er að fá hönd á fest hvað skáldið er að fara með öllum yfirdrifna boðskapnum. Af svipuðum meiði er bókin Litli kall – strikes again eftir Steinar Braga, sem samanstendur af yfirgengilegum prósum sem halda mætti að væru skrifaðir af ólæsum og óskrifandi siðblindum geðsjúklingi.

Þá má nefna ljóðahljómsveitina Músifölsk, sem samanstendur af þeim Emil Hjörvari Petersen og Jóni Erni Loðmfjörð, sem fremur textagjörninga með hjálp ljóðamaskínunnar/ textahrærivélarinnar Dadda – og í nýfæddri kreðsu stafrænnar ljóðlistar á Íslandi eru þessir ungu menn brautryðjendur, þó þeir feti að nokkru í fótspor erlendra framúrstefnuskálda, en þar ber líklega hæst áhrif kanadískra hljóðljóðaskálda á borð við Christian Bök og bpNichol. Sá fyrrnefndi hefur reyndar heimsótt land, ljóð og þjóð í tvígang.

Sumarið 2005 var alþjóðleg ljóðahátíð ljóðskáldahópsins Nýhils fyrst haldin. Gestir hátíðarinnar voru m.a. sænska ljóðskáldið Anna Hallberg, hin finnsk-sænska Catharina Gripenberg, Daninn Lone Hörslev, Bretinn Billy Childish, Bandaríkjamaðurinn Jesse Ball og hinn kanadíski Christian Bök. Anna Hallberg, Jesse Ball og Christian Bök komu svo aftur þegar hátíðin var haldin í annað sinn í nóvember árið eftir, ásamt Jörgen Gassilewski, Leevi Lehto, Derek Beaulieu, Jane Thompson, Kenny Goldsmith, Gunnar Wærness, Katie Degentesh, og Matti Pentikäinen. Auk þeirra komu fram á hátíðunum tugir íslenskra ljóðskálda, og var áberandi fjölgun í tilraunamennsku á milli ára – þar sem fleiri létu vaða í furðulegri ljóðlist en menn máttu áður venjast seinna árið. Á smágerðri ljóðasenu geta viðburðir af þessu tagi verið gríðarlega mikilvægir, þar sem þeir veita innsýn í það sem er að gerast í heimum sem eru ólíkir okkar eigin, þó í stikkprufuformi sé.

Þá er enn ónefnd sú grasrótarbókaútgáfa sem þrífst innan hópa á borð við Nýhil og Nykur, þar sem DIY hugsjónin mætir þeim sívaxandi elegans sem fylgir aukinni tölvukunnáttu og færni í notkun myndrænu. Nykur var upphaflega stofnað af ljóðskáldinu Andra Snæ Magnasyni árið 1995, og var mjög virkt í nokkur ár á eftir. Um það leyti sem Nykur var að lognast út af, skömmu eftir aldamót, var útgáfan og ljóðafélagsskapurinn Nýhil stofnaður. Meðal meðlima í Nýhil er Kristín Eiríksdóttir, hverrar ljóð birtast í þessu riti. Fyrir um ári síðan tóku sig síðan til nokkur yngri ljóðskáld og endurvöktu Nykur og hafa komið út þrjár bækur á þeirra vegum, meðal annars eftir áðurnefndan Emil Hjörvar Petersen.

III

Sú ljóðabók sem átti einna mestu fylgi að fagna á síðasta ári var Guðlausir menn –hugleiðingar um jökulvatn og ást eftir Ingunni Snædal. Ljóðin lýsa ferð austur á firði á Íslandi í jarðarför ömmu ljóðmælanda. Bókin er einföld í byggingu, að mörgu leyti falleg, og var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Hún er þó býsna ólík því sem undirritaður ímyndar sér að sé að gerjast í ljóðheimum á Íslandi – þó áhrifa hennar eigi kannski eftir að gæta síðar.

Hin virðulegu eldri skáld Íslendinga hafa heldur ekki látið sitt eftir liggja á síðustu árum. Vésteinn Lúðvíksson, sem þekktastur var fyrir að skrifa smásögur, leikrit og skáldsögur, sneri aftur á ritvöllinn eftir langt hlé árið 2003 með ljóðabókinni Úr hljóðveri augans, gaf svo út Svona er að eiga fjall að vini árið 2004 og nú síðast Sumir láta eins og holdið eigi sér takmörk í fyrra, auk þess sem hann hefur þýtt Po Chü-I og Ashtavakra gita. Ljóðabækur Vésteins eru markaðar búddískri lífssýn, og furðu fjörugar miðað við aldur skáldsins.

Það þykja stórtíðindi á Íslandi þegar Hannes Pétursson sendir frá sér ljóðabók, en það gerðist einmitt á síðasta ári þegar Mál og menning gaf út Fyrir kvölddyrum. Þá hafði ekki komið út bók frá Hannesi frá því árið 1993, þegar bókin Eldhylur færði honum Íslensku bókmenntaverðlaunin. Hannes yrkir eins og maður á virðulegasta aldri um endalokin og hrífur sína mörgu aðdáendur með sér.

Þá er ónefndur Einar Már Guðmundsson sem á síðasta ári sendi frá sér fyrstu ljóðabókina um nokkuð langa hríð, eða frá árinu 1995 þegar Í auga óreiðunnar kom út. Nýja bókin nefnist Ég stytti mér leið framhjá dauðanum og fjallar í stuttu máli um ástina, pólitíkina og baráttu skáldsins við alkahólisma. Einar er á kunnuglegum slóðum í bók sinni sem er full af orðaleikjum og pörun óskyldra ljóðmynda (montage), sem hafa verið hans aðalsmerki sem ljóðskálds frá upphafi.

IV

Sölvi Björn Sigurðsson, hvers ljóð má finna í þessu riti, hefur gefið út þrjár ljóðabækur. Þær fyrstu tvær, Ást & Frelsi og Vökunætur Glatunshundsins, lét höfundurinn prenta undir eigin formerkjum, batt sjálfur inn, málaði kápur og seldi í númeruðum eintökum. Fyrir jólin 2005 kom svo út 200 blaðsíðna ljóðabálkur hjá Máli og menningu, Gleðileikurinn djöfullegi, sem fjallar um súrrandi fyllerí ljóðmælanda niður aðalverslunargötuna í Reykjavík. Ljóðabálkurinn er ortur í þríliðahætti upp úr vítisljóðum Dantes. Í stað Dantes sjálfs er þar að finna Mussju (monsieur – hljóðskrifað á íslensku), og í stað Virgils er kominn Dante. Í stað Beatrísu er komin Klara nokkur, fagurt og ómótstæðilegt Reykjavíkurfljóð. Gleðileikurinn djöfullegi er tignarlegur, rómantískur og svífur einhvern veginn yfir raunveruleikanum á sama hátt og það að vera á botnlausu fyllerí er ekki það sama og að vera edrú og vakandi. Ljóðrænunni er sleppt lausri og það er eitthvað villidýrslegt við beitingu Sölva á bragarhættinum, stuðlum, höfuðstöfum og rími. Í stað þess að stika milliveginn milli þess að skrifa 14. aldar ljóð og 21. aldar ljóð skrifar Sölvi eiginlega hvorutveggja í einu, og lifir bálkurinn þannig í eiginlegum tvítíma.

Kristín Eiríksdóttir gaf út sína fyrstu bók, Kjötbæinn, hjá Bjarti árið 2004 og fyrir um ári síðan kom út seinni bókin, Húðlit auðnin, hjá Nýhil. Í báðum bókunum er að finna draumkennda, myndríka prósa, sem eiga eitthvað skylt við seinni tíma súrrealisma, eins og hann birtist til dæmis hjá skáldinu Sjón. Sögur Kristínar fljóta áfram röklaust eins og lífið sjálft, með undirliggjandi óhugnaði og ógæfu. Eitt af aðalsmerkjum Kristínar er hugrekkið til að eiga og hanna sinn eigin raunveruleika – ljóðmælendur hennar eru á einhvern hátt ótrúlega einir í veröldinni, faðma veröldina að sér eins og lítil börn sem hafa lokað sig inni í herbergi til að fela sig fyrir foreldrum sínum – og segir hún meðal annars í greininni Yfirlýsing, sem birtist í bókinni Af ljóðum, sem Nýhil gaf út fyrir fyrri alþjóðlegu ljóðahátíð sína:

Hið fagra er fyrir innanhúsarkítekta og týndar sálir að leita að sjálfum sér.
Hið fagra er Hin langa trúlofun brúntónað antíkbæs og hreinlynd stúlka.
Listamenn verða að vera hafnir yfir almennan smekk á fegurð.
Fagurfræði er það sem við notum, við verðum að vita hvernig hún virkar og hvernig ekki, nota bæði, fagurfræði er stýrikerfi.

V

Ljóðlistin er tvístruð listgrein með ótal rætur, og útlit hennar markast algerlega af sjónarhorninu og sjáandanum. Þó íslensk ljóðlist sé lítil á hið sama við hér – innan þessa kima eru fleiri kimar og innan þeirra kima eru enn fleiri kimar. Yfirlitsgrein af þessu tagi getur aldrei verið nema dauf stikkprufa af lifandi ljóðasamfélagi og það er óhjákvæmilegt að margt verði ónefnt sem hefði mátt fljóta með, einfaldlega sökum plássleysis. Til að kynnast ljóðheimi er auk þess nauðsynlegt að dýfa sér í hann, sökkva til botns og drukkna – og duga þar ljóðin ein til.

Greinin var skrifuð sem formáli að íslenska hluta bókarinnar Detta är inte fiktion / Täme ei ole fiktiota, sem kom út hjá Teos og Söderström í Finnlandi þann 10. september, 2007. Fulltrúar Íslands í þessari skandinavísku antólógíu voru Kristín Eiríksdóttir og Sölvi Björn Sigurðsson.

Ríflega 200 blaðsíðna ljóðabálkur Sölva Björns Sigurðssonar, Gleðileikurinn djöfullegi, hlýtur að teljast til tíðinda í íslenskri ljóðlist 21. aldarinnar, ef ekki hreinlega fyrir að vera fjári góður þá í það minnsta fyrir að vera einfaldlega það sem hann er: Ríflega 200 blaðsíðna ljóðabálkur í þríliðahætti ortur upp úr vítisljóðum Dantes – af skáldi sem þar að auki hefur ekki náð þrítugu, á öld sem kannast vart við rímuð ljóð nema frá kankvísum gamalmennum á borð við Halldór Blöndal.

Einhvers staðar í óravíddum þessa forna tjáningarmáta finnur Sölvi strengi sem gera mann glaðan, og færir einhvern heim – sem hingað til hefur, að mínu viti, átt heima í sögubókum, tilheyrt lærdómi frekar en yfirvofandi samtíma – til 21. aldarinnar, rúllar honum eins og rauðum dregli niður Laugaveginn og býður manni að ganga í bæinn. Sölvi er svo sem ekki fyrstur samtímamanna til þess að gera tilraun til þessa – ég minnist bæði hversdagssonnetta Kristjáns Þórðar Hrafnssonar, og svo stakra tilrauna annarra manna – en það sem hefur skort í þessum verkum, það er að spjótinu sé stungið beint í kraftaverkapunktinn í lestri sjálfs mín, nær Gleðileikurinn að höndla. Bálkurinn lifir í fullkomnum tvítíma, og svífur tignarlega yfir ógeðsgjá fávitaskaparins, sem þó er undir honum allan tímann. Við lestur Gleðileiksins var ég sífellt hræddur við að einhver staðar myndi skáldinu fatast flugið og bálkurinn fara niður til fagurfræðilegs helvítis tilgerðar og tíst-menningar. En þetta er engin brandari, hvorki góður né slæmur, heldur ljóðagerð af einlægasta tagi þó sífellt sjáist í drullubaðið fyrir neðan: hina meinlausu ljóðlist sem vart er smíðuð af annarri tilhneigingu en sjálfsfróun eigin bókmenntafræðilegu hvata.

Sögusviðið er gegndarlaust fyllerí niður helvíti Laugavegs nútímans, og allri umbúðamenningunni er tekið… tja… umbúðalaust, án fordildar eða yfirlætis. Í Gleðileiknum guðdómlega eftir Dante, sem inniheldur áðurnefnd vítisljóð, er það Dante sjálfur sem djöflast í gegnum helvíti með félagann Virgil upp á arminn, en í Gleðileiknum djöfullega er augljóslega nýtt skáld tekið við af Dante: Mussju, sem er einhvers lags gerningur Sölva úr sjálfum sér, en honum fylgir enginn Virgill heldur Dante. Og í stað Beatrísu er komin Klara nokkur.

Að velja Laugavegsnótt í helvítisstað, líkt og Sölvi gerir, er ekki einvörðungu merki um dálitla fyrirlitningu á þessari birtingarmynd Reykjavíkurborgar, því sömuleiðis er verið að vísa til tilkomumikils sögusviðs úr einu stærsta ljóðverki sögunnar. Þannig má finna í bókinni botnlaust vonleysi í garð borgarinnar:

„Hér vil ég ei una ævi minna daga,
nei, allt nema það! Að líta þessa grettu
sem svipur Reykjavíkur orðinn er!
[...]
„Hve breytt er um svip frá bernsku minni er daginn
ég bjartan leit hér fyrst, og þegar sullur
bjó inni í hundum, ekki brjóstum manna.
Nú vaða um horfin blómastæðin bullur
og bölmóðsvaldar allar götur spanna.“

En á sama tíma er eitthvað tignarlegt og rómantískt við allt þetta volæði, og þannig tjáir jafnvel hátíðlegur búningur ljóðabálksins einhverja gríðarlega fegurð, einhverja samsvörun við eymd allra tíma á sama tíma og Mussju mælir af vörum fram lofsyrði á fortíð og eys skömmum yfir samtíð.

Það væri ljótt ef sá misskilningur kæmist á kreik af orðum mínum hér að um þunga eða alvörugefna bók sé að ræða, þegar ég segi hana einlæga. Einlægni þessa verks á nefnilega töluvert skylt við kaldhæðnislegan bölmóð, og það er galsafenginn ásökun fólgin í bókinni sem minnir á annað verk eftir íslenskan höfund, sem að auki er sjanghæjaður í hlutverk einnar sögupersónu – en það er ljóðaleikritið Draumar um Bin Laden eftir Steinar Braga, sem samkvæmt langri karakterskrá Gleðileiksins djöfullega er „Skáld; vinur Mussju“. Þessi galsi er, í Gleðileiknum, ekki síst fólginn í rímleikfimi og ofsakátri ljóðrænu:

[...] Hann límdi
nú augu sín á gamlan vin og grátur
var gleymdur þegar sá hann hver þar stímdi
í brúnum, nettum latínklæðum, kátur,
kneyfandi öl upp Bankastrætið: „Mussju!
Parísarmussju!“ Mussju hrópar, „átur
ég egndar finn á eymd í sálu! Hvussju
ósegjanlega er stórkostlegt að sjá þig
og allt of langt um liðið, vinur!“ „Sussju-
suss,“ segir Parísarmussju.

Sölvi hefur áður fengist við bundinn kveðskap, með nokkuð síðri árangri en í Gleðileiknum. Í bókunum Ást og frelsi og Vökunætur Glatunshundsins er vissulega að finna nokkra fima spretti, en báðar gjalda þær þó fyrir að taka sjálfar sig of alvarlega, fyrir ákveðna væmni (sem þarf þó ekkert að vera galli) og skortir í raun þetta kjöt sem finna má í Gleðileiknum, þessa kátínu og heift sem gefur þyngdinni merkingu. Hefði Sölvi í því efni mátt taka til fyrirmyndar orð ungskálds nokkurs sem í Gleðileiknum situr við drykkju á bar, í félagi við annað eins þar sem þeir bölsótast út í ritlaunanefnd og rassgataræstingar, og brýtur upp samræðuna með orðunum: „Meira að drekka, minni búllsjitt.“

Dómurinn birtist fyrst í Tímariti Máls og menningar.