Og þá er bara að borða ruslið.

Ég er atvinnulaus frá og með 15. mars næstkomandi, þegar ég skila af mér þýðingu. Síðastliðin tvö ár fékk ég hálfs mánaðar ritlaun – mér þótti ég reyndar hafa mátt bíða lengi eftir þeim þegar ég loksins fékk eitthvað, en það er svo sem önnur saga.

Í dag fékk ég  bréf frá ritlaunasjóði þar sem mér var tjáð að því miður o.s.frv. Ekki þrjá mánuði, ekki hálft ár, ekki krónu. Mér þykir þetta auðvitað andskoti skítt – ég er einhvers staðar mitt á milli þess að vera raunverulega mjög reiður og alveg gersamlega miður mín. Ég hafði hálft í hvoru vonast til að fá jafnvel heilt ár, svona í dagdraumum sem maður nefnir ekki upphátt. Og að fá ekki neitt er helvíti skítt. Helvíti erfitt. Ég er atvinnurithöfundur og án launasjóðsins er ég eiginlega bara í ruglinu.

Það sem gerir þetta ennþá erfiðara er að ég sé ekki fram á að vera með bók í ár, sem aftur dregur mjög úr líkunum á að ég fái nokkuð næst – en ég stefni á langa skáldsögu fyrir jólin 2011.

Því er haldið fram í öllum umsóknartextum að valið byggi á greinargerð um fyrirliggjandi verkefni – sem þýðir að launin eru veitt fyrir óunnið starf, í orði. Á borði er þessu hins vegar öðruvísi háttað, einsog allir vita sem fylgjast með  úthlutunum sjóðsins – ritlaun eru veitt fyrir unnin verk í þeirri trú að von sé á álíka (góðum) verkum í framtíðinni.

Það er óopinbert leyndarmál að greinargerðin í ritlaunaumsókn er tómt bull – þær bækur sem þar er lýst verði sárasjaldan til, nema þegar um er að ræða hafin verk, sem er auðvitað alls ekki alltaf. Yfirleitt er þetta hrein og tær framtíðarmúsík. Á haustin, á umsóknartímabilinu, eru margir rithöfundar einmitt að skila af sér bók í jólaflóðið og varla nema með eitt tvö fræ að nýrri sögu í höfðinu. Ég skal alveg viðurkenna að ég hef, það ég man, ekki skrifað neitt af því sem ég hef sagst ætla að skrifa í þessum umsóknum – þó vel megi vera að mig misminni. En ég sest ekki niður með það skema og læt það stýra því hvert ég fer. Það er ómögulegt að segja frá skáldsögu fyrirfram – að skrifa skáldsögu er að komast að því um hvað hún fjallar og hvert hún fer. Það gerir maður ekki fyrirfram.

Og því er alveg eðlilegt að nefndin leggi áherslu á það sem þegar hefur verið skrifað og gefið út.  Á síðasta ári kom út þriðja skáldsagan mín, Gæska, sem hlaut einróma lof – sé fráskilið idiótískt rausið í Kollu og Páli – og Af Steypu, sem ég ritstýrði ásamt Kára Páli Óskarssyni, og er sýnisrit sem á sér engan sinn líka í íslenskri bókmenntasögu. Eins kaldhæðnislegt og það nú var, þá barst ritlaunaumslagið í póstinum með nýjasta TMM, þar sem er langur, kátur og naskur ritdómur um Gæsku eftir Björn Þór Vilhjálmsson, sem kallar hana fjallræðu um samtímann og eina áhugaverðustu skáldsögu síðasta árs. Auk þessa birti ég ljóð í tímaritum innanlands og utan, las upp á ótal ljóðahátíðum, þýddi bækur og ljóð, skrifaði um bókmenntir og vann almennt að framgangi bókmennta hér og þar, hingað og þangað, út um allt og alls staðar. Og samt var ég í fæðingarorlofi í 3 mánuði af tólf.

Ég er byrjaður á nýrri bók. Hef unnið í sirka mánuð. Hún hefur ekkert með þá bók að gera, sem ég sótti um ritlaun fyrir. En þessi bók verður varla skrifuð í ár. Þegar ég var bara aðeins yngri hefði ég líklega hrist þetta af mér með meira kæruleysi – rekið fingurinn út í loftið og hangið á yfirdrætti, skuldum og bótum á meðan ég skrifaði þessa bók. En ég á sex mánaða gamalt barn sem lifir ekki á hrísgrjónum og sojasósu þó pabbi hans geti það. Og því verð ég að finna mér vinnu. Ég hangi kannski á þýðingarpeningunum fram á vor en eftir það er ég einfaldlega ekki í góðum málum. Og ég kann ekki annað en að skrifa. Hef ekki gert annað en að skrifa í rúman áratug – öll mín fullorðinsár. Þegar ekki er annað í boði vaki ég á nóttunni og sef minna – sem ég veit ekki alveg hvort er leggjandi á fjölskylduna mína. Maður er ekki alveg mönnum sinnandi, þannig – ekki alveg með réttu ráði.

Það er líklega dónaskapur að telja sig eiga eitthvað skilið. Það er líklega óforskammað og hálfbrjálæðislegt. Ég nenni ekki að breytast í bitran rithöfund sem skrifar langar greinar í Morgunblaðið um hvað hann sé misskilinn – eða hvað hann sé fyrirlitinn – til að hnýta síðan við lofsamlegum umfjöllunum um sjálfan sig úr ritdómum. En það er aldrei að vita nema að ég geri það ef þetta pakk fer ekki að koma fram við mig af þeirri virðingu sem ég á skilið! (Djók! – nei, annars, ekki-djók. Jú, Djók! Nei, fjandinn hafi það – mér er fúlasta alvara, ég er atvinnulaus! Fokk. Nei, djók!)

Á morgun kemur svo í ljós hverjir fengu. Og þá einnig hverjir fengu ekki. Að ekki sé minnst á, hverjir sátu í nefndinni.

Þegar ég fékk ritlaun í fyrra skrifaði ég dálítinn þakkarpistil. Þessi pistill er dálítið takk fyrir ekki neitt. Ég er þannig stemmdur. Og ef ég má vera dálítið tilfinningasamur, þá langar mig líka að koma því að, að nefndarmenn, sem ég veit raunar ekki hverjir eru, eru menningarsnauðir bavíanar. Þetta segi ég hvorutveggja af reiði og sannfæringu. Nefndarmönnum er velkomið að vorkenna sjálfum sér, að verða fyrir beiskju minni í dag, en líklega hef ég þó gert þeim minna en þeir mér og það þó ég héldi áfram að uppnefna þá langt fram á sumar.

Auðvitað reddast þetta. Einhvern veginn skrifa ég bókina mína þótt ég fái ekki til þess ritlaun. Gæska seldist reyndar ekki nóg til þess að ég geti átt von á neinum launum frá Forlaginu (ég er enn að reyna að brjóta 400 bóka múrinn – kannski miðar nefndin við það?) en ég næ yfirleitt að skrapa einhverju saman hér og þar með upplestrum, til dæmis, og kannski greinaskrifum fyrir Grapevine og eitthvað. Eitthvað og eitthvað. Ekki fær maður greitt fyrir ljóðin sjálf. Eða varla. Þetta hefst á endanum. Helvítis. Draga andann. Upp. Upp. Upp.

Draga andann. Upp.

Ekkert íslenskt ljóðskáld gæti lifað af höfundarlaunum. Raunar eru fá ljóðskáld í öllum heiminum sem gætu lifað af höfundarlaunum, og leitun að skáldum í fullu starfi sem ekki eru á framfæri einhvers – víða eru þau fastráðin við háskóla og flytja fáeina fyrirlestra á ári eða kenna einn og einn kúrs. Að komast í þá stöðu er mikill barningur og flest ljóðskáld eru einfaldlega í þeirri stöðu að þurfa að vinna fyrir sér. Það er að segja: skúra gólf, pússa auglýsingatexta, skrifa ræður og ydda, keyra ruslabíla, skenkja bjór, kenna lestur o.s.frv. á meðan þau samtímis yrkja ljóð & skrifa krítíska texta (því sú er leiðin inn í háskólana). Mörg ljóðskáld ílengjast raunar í námi, eins lengi og þeim er með nokkrum aðferðum unnt – þar til þeim er beinlínis kastað út á götu og sagt að finna sér vinnu.

Það er munaður að búa í samfélagi þar sem er hlúð að listum og ég skal vel skilja þau sjónarmið að í þessu breiða og tóndjúpa Núi sem við búum í sé það munaður sem Við höfum ekki efni á. Þetta eru kannski engar svimandi fjárhæðir, a.m.k. ekki innanum aðrar hagtölur hins opinbera, en hagsýnar húsmæður eiga það til að fórna líka litlum tilkostnaði þegar illa árar. Hins vegar er þetta svo kannski líka spurning um að taka þetta með Keynesísku kreppumentalíteti og segja að ríkið eigi að eyða peningum í svona nokkuð, eigi að spreða monní í vinnandi fólk (og já, m.a.s. knöppustu ljóðskáld vinna). En ég skal samt skilja þá sem skúra og sárnar að ég fái greitt fyrir að yrkja eitthvað sem þeim gæti ekki staðið meira á sama um.

Ég hugsa að íslensk bókmenning myndi ekki lognast út af ef ekki nyti við listamannalauna, en hún myndi visna. Það eru auðvitað aðrar aðstæður en fyrir einni öld og meiri peningar í umferð, meiri velferð, en áður en íslenska ríkið varð til og fór að styrkja rithöfunda, var almennt álitið að ekki væri hægt að skrifa bækur að brauðstriti nema á dönsku, þýsku eða ensku. Væru listamannalaun lögð niður, þyrfti svo engan að undra ef skáldin reyndu að hafa í sig og á með því að leika í bankaauglýsingum – það er hefð fyrir því að listamenn bæði vorkenni sjálfum sér og líti á starf sitt sem einhvers konar köllun þar sem fátt er mikilvægara en tími, tími til að sitja við altarið og yrkja. Og að pósa fyrir mynd er lítil vinna fyrir (hlutfallslega) mikinn pening – afleitt að meiri tíma til að ljóða. Þá er einnig meira en hugsanlegt að listamenn og skáld færu að pópúlísera verk sín (sellát!) – miða þau að stærri markhópum. Gallinn við stærri markhópa er að þeir krefjast breiðari samnefnara og eftir því sem samnefnarinn breiðir úr sér þeim mun þynnist hann. Kunningi minn er handritshöfundur í Hollywood og fyllir út í verkin eftir forskrift framleiðenda sem kynnt er á til þess gerðum fundum. Hann fer og skrifar eina hryllingsmynd á tveimur vikum, mætir svo með hana á fundinn og fær fyrirmæli: Ekki nógu margir drepnir. Það vantar að minnsta kosti eina brjóstasenu. Geturðu ekki sett svona Tarantinosamtal í eina senu? Værirðu ekki til í að gera gorið dálítið fyndnara? Ættum við ekki að hafa eins og einn svertingja með, og eitthvað gamalt fólk eða meira yngra fólk eða … og þannig fá ALLIR sem mögulega gætu viljað sjá myndina eitthvað fyrir sinn snúð – ritstjórnarferlið, sem er absolút frekar en ráðgefandi (eins og hjá rithöfundum), miðar að því að auka tekjur myndarinnar en ekki að því að gera hana betri. Myndirnar sem kunningi minn skrifar skila arði og gleymast. Þetta virkar eins í sósíalísku samhengi og gat af sér félagslega raunsæið.

Ég er þeirrar skoðunar að sem allra flestir ættu að fá tækifæri til að starfa við það sem hugur þeirra stefnir til, og sem allra fæstir ættu að þurfa að strita við leiðindi og þeir ættu að strita við þau sem allra minnst. Styttri vinnudag, meiri pening, minna rugl – þetta á að vera takmarkið til lengri tíma litið. Róbótar skúra á meðan við leikum okkur og reynum að verða meira fólk (ekki fleira fólk, endilega, heldur meira).

Mitt eigið starf snýst fyrst og síðast um að skrifa ljóð, þýða ljóð, fremja ljóð og skrifa um ljóð. Ljóð mín eru ekki allra, er mér sagt og ég skal alveg taka það trúanlegt. Þegar maður tilraunar í skrifum standa að manni spjótin úr báðum áttum – annars vegar er manni sagt að maður sé að gera of mikið og hins vegar of lítið. Og þannig er það bara og ég nenni ekki að fást um það – vil gera það sem ég geri og gera það eins vel og ég get. Ég hef líka skrifað tvær skáldsögur og er með þriðju í smíðum – þær eru ekkert sérlega tilraunaglaðar, merkilegt nokk (ég kann sjálfur ekki á því neina skýringu), en hafa hvað sem því líður ekki selst í neinum bílförmum, enda ekki spennusögur. Mér er það ljóst að án listamannalauna gæti ég ekki unnið við ritstörf. Væru þau lögð niður myndu íslenskar bókmenntir því að minnsta kosti visna um það sem því munar – líklega væri ekki tekið eftir því að neinu marki utan míns eigin heimilis, en mér þætti það voða leiðinlegt. Þegar ég var einhleypur gat ég unnið á morgnana og gefið mér kvöld og nætur til að skrifa, en ég myndi ekki gera neinum að búa með mér í þeim ham.

Ég er að reyna að segja að ég sé þakklátur.

Ein hliðarverkana þess að starfa í heimi þar sem (nærri því) enga peninga er að finna, er að afurðirnar er hægt að gefa án þess að valda sjálfum sér skaða. Ég tapa engu á að deila með mér því sem ég geri, vegna þess að það eru engir fjárhagslegir hagsmunir í húfi – ljóðlistin er einskis virði í peningum og kostar þar með ekki neitt. Og ég fæ ekki minni ritlaun fyrir að birta ljóð mín á netinu. Bækur kosta, vegna þess að þær eru hluti af objekt-heiminum, í þeim eru blaðsíður og blek. En sjálf ljóðin kosta ekki neitt. Og á þessari síðu má finna ljóð mín í öllum mögulegum formum, hreinlega fríkeypis fyrir þá sem gætu haft gaman af því.

Meðal þess sem ég hef gert í gegnum tíðina og hefur ekki skilað mér neinum arði né mun gera það, eru ljóðaþýðingar. Þýðingar þessar hafa birst í tímaritum, vefritum, safnritum og í bókinni 131.839 slög með bilum, sem enginn keypti – ekki einu sinni bókabúðirnar fengust til að kaupa hana inn.

Á síðustu dögum hef ég dundað mér við að fara í gegnum ljóðaþýðingar mínar og raða inn á þessa síðu. Akkúrat núna standa þær í hundraðinu, frá átján þjóðlöndum. Margar þeirra birtust í áðurnefndri bók, en þó ekki allar og ekki eru allar þarna inni sem voru í bókinni. Og þýðingar munu halda áfram að bætast þarna við, ég er með nokkrar í smíðum nú þegar og hef hug á að halda áfram ljóðaþýðingum. Og þýðingar gera ekkert gagn ef enginn les þær, ef enginn aðgangur er að þeim.

Þið getið smellt hér til að nálgast þýðingarnar.

Þetta er gert til að fagna því að ég geti, að minnsta kosti næstu sex mánuðina, einbeitt mér að ritstörfum. Það er margt furðulegt þarna inn á milli og sjálfsagt óhemja sem mætti betur fara – kommentakerfið er opið við hverja þýðingu – alls kyns samtímakveðskapur sem gert getur óþolinmóða æfa. En margt er líka einfalt og auðskilið og ætti að vera öllum til ánægju sem gefa sig að því.

Hallgrímur Helgason hefur lengi þegið listamannalun [svo] frá hinu opinbera, nú síðast laun í 12 mánuði, sem margir væru tilbúnir til að sætta sig við. Rithöfundurinn þakkar fyrir sig og lemur bíla á launum frá skattgreiðendum

Af AMX (ég set engan hlekk því mér er meinilla við að auka til þeirra lesendaflæðið).

Ég vil svo bæta við hluta úr ritmanifestói þeirra:

Höfuðáhersla er lögð á miðlun frétta og djúpar greiningar á málefnum líðandi stundar í viðskiptum, efnahagsmálum og stjórnmálum.

Ritstjórnarstefna vefsins byggist á borgaralegum gildum og er ritstjórn óháð stjórnmálaflokkum og hagsmunasamtökum en tekur afstöðu til málefna á grunni hugmynda um frelsi einstaklingsins.

Síðan vil ég spyrja mig hvort það sé djúp greining á grunni hugmynda um frelsi einstaklingsins, að allt að því hóta rithöfundi fyrir að láta í ljós skoðun sína? Hallgrímur braut ekki einu sinni nein lög.

Um Þráinn Bertelsson segir síðan hinn mikli vefur:

Þegar ástæður hruns bankakerfisins verður rannsakað, mætti taka til skoðunar hvernig það gerðist að Þráinn Bertelsson var talinn standa öðrum mönnum framar til að komast í flokk heiðurslauna frá samborgurum sínum

Og það vegna þess að hann neitaði að sýna Geir H. Haarde samúð – og var jafnvel pínulítið kvikindislegur í ummælum um hann. Hvað varð um frelsi einstaklingsins? Er það nú skyndilega bundið í lög að maður skuli vera jákvæður og fullur af samúð, að maður megi ekki banka í rúður á bílum eða segja hug sinn?

Mér finnst þetta ekki síst uggvænlegt vegna þess að það er Valdið sem stendur á bakvið AMX – þar skrifa Björn Bjarna og Styrmir pistlana sína. Það er ekkert ólíklegt að fólkið sem stendur að þessum vef komist í þannig valdastöður að það skipti máli – og það hefur nú sýnt með þessu að pólitískar og persónulegar ástæður ættu – að þeirra mati – að vega þungt í vali á fólki inn á listamannalistann. Að Þráinn sé harðbrjósta – hvort sem manni finnst hann vera það eða ekki – kemur því einfaldlega ekkert við hvort hann á skilið að hljóta heiðurslaun. Og mótmælastaða Hallgríms á ekki heldur að skipta máli við úthlutun ritlauna.