Gæska - ný skáldsaga.

Gæska hefur sérstöðu. Í stað hefðbundinna sögupersóna og aristótelísks söguaga er hér sjónarspil hins flaumósa ímyndunarafls, eins og það birtist í meðförum afar spræks söguhöfundar, sem ryðst hér að miðju frásagnarinnar og gengur þar í fóstbræðralag við félagslega vitund sem heldur á lofti öflugri gagnrýni á Ísland samtímans. Útkoman er ein áhugaverðasta skáldsaga síðasta árs, verk sem slær nýjan og ferskan tón í uppgjörsbókmenntaflórunni, með þeim tilþrifum sem þarf til að verkið sligist ekki undan þunga hins aðkallandi sögulega veruleika sem liggur til grundvallar; með þessari skáldsögu eygjum við útlínur þess uppgjörs sem skáldskapurinn er fær um að veita í stríðinu við samtímann. [...]

.

Gæska er súrrealísk skáldsaga í upprunalegri merkingu hugtaksins. Það er líkt og verkið sé í beinu símasambandi við undirvitund íslensks samtíma og á löngum köflum verður það einna líkast draumaskjánum sem Freud stakk óbeint upp á að hlyti að vera til, og átti við hinn huglæga flöt, andlega tjaldið þangað sem kraumandi öflin í djúpinu varpa myndum sínum, brengluðum, þjöppuðum eða sundurrifnum, umbreyttum og umsköpuðum en þó alltaf í tengslum við fyrirmyndir. Þannig birtir skáldsaga Eiríks „kreppuna“ frekar í eins konar draumskjá en spéspegli; kreppan birtist hér sem sjúkdómseinkenni sárkvaldrar þjóðar. [...]

.

Líkt og skáldlegt orkuver virkjar Eiríkur þætti úr veruleikanum – vinnur úr þeim rafmagn, lætur þá enduróma í gegnum ofvaxnar og jafnvel afskræmdar en beintengdar, birtingarmyndir sem ögra lesanda um leið og þær minna hann á það sem allt of fljótt fellur í gleymskunnar dá. [...]

.

Gæska er fjallræða um samtímann flutt í létt-dulkóðuðum myndum, beitt og innihaldsrík.

…………………………………..- Björn Þór Vilhjálmsson í nýjasta TMM.

Gæska fæst á 1.990 krónur í vefverslun Forlagsins, og það sama í verslunum Eymundsson en 1.791 krónur í Bóksölu Stúdenta.

Fleiri umsagnir um Gæsku.

Gæska - ný skáldsaga.

Gæska Eiríks Arnar Norðdahls er áleitin bók og ferskur andblær í allri þeirri íslensku listsköpun sem nú sækir andagift sína í hrunið alræmda, en allt of stór hluti hennar hefur einkennst af andleysi og fyrirsjáanlegri retórík. Það má nefnilega margt um hann Eirík segja en seint verður hann sakaður um að vera fyrirsjáanlegur í verkum sínum, hvað þá að hann skorti ímyndunarafl!

.

Sérstaklega er vert að velta lokahluta bókarinnar fyrir sér í sambandi við taumlausa sjálfsvorkunn þess hluta Íslendinga sem helst vilja láta svo að tímabundnir fjárhagserfiðleikar Íslands geri það að verkum að sú röksemd sé blákaldur sannleikur að Íslendingar hafi það nú verra en flestir aðrir.

.

Þegar að 90 milljónir flóttamanna flykkjast til Íslands verður það nefnilega öllum dagljóst hversu vandamál gærdagsins, að redda einni fjármálakreppu, voru mikið smámál á við það að fæða og klæða tugi milljóna öreiga. Þetta er þó veruleiki sem blasir við bróðurparti heimsbyggðarinnar sem væri meira en til í að skipta út öllum sínum hörmungum fyrir eitt stykki Icesave-klúður.

.

Bók Eiríks er fjörug og kröftug þeysireið sem eiginlega yrði að vera animation-mynd (hvað heitir svoleiðis á íslensku?) ef hún yrði kvikmynduð. Svo sjónræn er bókin, litrík og margbrotin. Eiríki hefur aldrei tekist betur að nýta sér einn af sínum meginstyrkleikum, að búa til fljótandi sögusvið sem spilar mjög á skynjun lesandans. Ísland er orðið að alþjóðavæddu fyrirbæri þar sem framandi kringumstæðum er smokrað hér og þar inn í íslenskan hversdagsleika, eins og ekkert sé sjálfsagðara.

.

[...] Gæska er athyglisvert listaverk sem færir umræðuna og hugmyndaheim íslensku kreppunnar upp á æðra stig og verður vonandi uppspretta frjórrar umræðu um kreppur í víðara samhengi en innan níðþröngra ramma útreikninga um þjóðarskuldir og pólitísks karps um það hvort það var náhirð eða náskershirð sem setti Ísland á hausinn.

Sigurður Ólafsson um Gæsku á Bókmenntavefnum.

Forsíða Af steypu.

Þegar maður er nýbúinn að eignast barn verður maður um hríð dálítið fattlaus á umhverfi sitt. Þannig fór það framhjá mér um miðjan september mánuð þegar birtist dómur um Af Steypu í Morgunblaðinu. Enda hafði ég um allt annað að hugsa. Ég rakst síðan á hann fyrir tilviljun bara áðan. Það er Fríða Björk Ingvarsdóttir sem skrifar:

Margir hafa áhyggjur af viðgangi ljóðsins. Ljóðabækur þykja ekki seljast nægilega vel, ljóð ekki vera nógu mikið lesin. Samt sem áður er það svo að ljóð vekja afar sterkar tilfinningar meðal þeirra sem lesa þau, góð ljóðabók er líklega meira og oftar lesin en nokkur annar skáldskapur. Það má því vel velta því fyrir sér hvort nokkur ástæða sé til að hafa áhyggjur af ljóðlistinni yfirleitt – ljóðin virðast spjara sig, svo e.t.v. er það bara markaðssetning ljóðabóka sem ekki hefur tekist.

Ef marka má nýja „Afbók“ Nýhils eru hins vegar allar áhyggjur af lestri og útgáfu ljóða óþarfar – ljóðið lifir svo góðu lífi að ritstjórarnir Eiríkur Örn Norðdahl og Kári Páll Óskarsson hafa gefið út 284 síðna bók helgaða ljóðlistinni í allri sinni fjölbreytni, umræðum um ljóðlist, skilgreiningum á fyrirbrigðinu, myndljóðum og þar fram eftir götunum.

Bókin, sem ritstjórarnir hafa valið nafnið Afsteypu, er reyndar með skemmtilegri bókum sem ég hef fengið í hendurnar lengi. Einmitt af þeirri tegund sem ég nefndi hér að ofan, bók sem maður leitar í aftur og aftur. Höfundar efnis eru ekki af verra taginu; út frá sögulegu sjónarhorni er einstaklega gaman að sjá glitta í Gertrude Stein, Guillame Appolinaire, Mary Ellen Solt og Maurice Roche. En það nýrra er ekki síður forvitnilegt og til vitnis um að ljóðformið er ekki að deyja út – verk Ísaks Harðarsonar, Sjóns og Ingólfs Gíslasonar eru mjög forvitnileg í samhengi bókarinnar.

Þeim sem ekki finna sig í lestri hefðbundinna doðranta, en þykir gaman að sjónrænum (í þessu tilfelli líka ljóðrænum) leikjum, rannsóknum og tilraunum, er eindregið ráðlagt að leggjast yfir Afsteypu.

Forsíða Af steypu.

Bókin Af steypu, sem þeir Eiríkur Örn Norðdahl og Kári Páll Óskarsson ritstýra, er þannig kannski blessunarlega utan umræðunnar þótt hún eigi annað skilið, svo athyglisverð og fróðleg sem hún er. Þetta er bók í ritröð Nýhils sem þau kalla Afbækur og leika sér þannig skemmtilega með tungumálið og hefðir heimspekiritgerðarinnar. Þetta eru dálítið öðruvísi fræðirit en akademían framleiðir og það er einmitt í því frelsi, sem ritstjórar taka sér, að kostir bókarinnar koma fram. Þetta er blanda af fræðigreinum, frumsömdum á íslensku og þýddum, og einnig mörgum ljóðum af þeirri gerð sem fjallað er um í bókinni, nefnilega hinum svonefndu konkretljóðum og er bæði að finna þar frumsamin ljóð og þýdd og einnig óþýdd, kannski óþýðanleg eða svo þýðanleg að þau þarf ekki að þýða.

Það er mikill fengur að þessu riti um bókmenntagrein sem verið hefur á jaðrinum í fræðilegri umfjöllun og fá kennarar í ljóðlist hér afbragðs verkfæri í hendur til að kynna bókmenntastefnu sem ekki hefur náð þeim hæðum hér á landi sem hún hefur annars staðar. Það kann að stafa af innprentaðri bókmenntalegri íhaldssemi hér á landi, módernisminn hélt innreið sína seinna hér en annars staðar í Evrópu og var honum líka tekið með miklu meiri tortryggni á Íslandi en víðast hvar þar sem ýmiss konar framúrstefna varð áberandi fyrir seinni heimsstyrjöld. Rústir þeirra styrjaldar gerðu síðan mikið til að breyta öllum viðhorfum manna til ljóðlistar eins og helst má sjá af þeim frægu orðum Adornos að það sé barbarismi að skrifa ljóð eftir Auschwitz. Því má reyndar snúa við og segja að það sé einmitt barbarismi að skrifa ekki ljóð eftir Auschwitz, því ekki voru það ljóðskáldin sem áttu mestan þátt í glæpum nasimans.

Konkretljóðið er fyrir margra hluta sakir athyglisvert; það er á mörkum mynd- og ljóðlistar, texti á myndrænu formi er einfaldasta skilgreiningin. Það er ekkert nýtt að menn vilji búa til myndir með ljóði, það er kannski einn af grundvallarþáttum ljóðlistarinnar, án myndmáls væri hún vart hugsanleg. Um leið er hún bundin við teiknakerfi hljóða sem í sjálfu sér eru ekki myndræn á neinn hátt, að minnsta kosti í munnlegri mynd sinni þar sem ljóðlistin á upphaf sitt. Vissulega fá þau á sig einhvers konar myndrænt form þegar þau eru rituð og prentuð, en flest ritunarkerfi heims hafa þó farið frá myndletri til óhlutbundinna tákna, ekki ólíkt tölum fyrir fjölda. Myndin varð því áfram í tungumálinu, en eins og átjándu aldar fræðimaðurinn Gotthold Ephraim Lessing komst að í Laókóoni sínum er munur á teiknum tungumáls og mynda, og felst hann einkum í að tungumálið rennur fram í tíma en teikn myndarinnar standa kyrr hlið við hlið. Þetta hefur áhrif á gerð þeirra listaverka sem sköpuð eru í hvorri listgrein að hans mati og hafnar hann að mörgu leyti því sem kalla mætti lýsandi bókmenntir, eða bókmenntir sem reyna að búa til myndir með lýsingunni einni. Hann hafnaði ekki myndmáli bókmennta með þessari kenningu sinni, heldur gerði þá kröfu að myndir bókmenntanna gengju fram í tíma samhliða tungumálinu og tekur hann mörg dæmi um afrek Hómers á því sviði.

Ég nefni þetta af því að kannski er konkretljóðið svarið við þessari dílemmu ljóðlistarinnar, því hún, og þá einkum hin lýríska ljóðlist, er texti sem þráir að verða mynd. Njörður P. Njarðvík hafði það eftir finnska skáldinu Bo Carpelan hér í Víðsjá í gær með þeim orðum að „ljóðlist er fólgin í því að hlusta með augunum“. Þessi skilningur á ljóðlistinni er vitaskuld ekki algildur, en býsna almennur, einnig ómeðvitað, og segja má að konkretljóðið fari með hann alla leið í því að gera textann að mynd en halda samtímis í hann að einhverju leyti. Þessi aðferð sameinar tvær listir í einni og hefur kannski orðið til þess að konkretljóðið er fremur á jaðri hvorrar listgreinar um sig þótt bókin Af steypu sýni reyndar að þessi ljóðagerð á sér ekki aðeins marga merka fulltrúa heldur einnig langa sögu.

Af steypu snýst þó að mestu leyti um þróun og framgang konkretljóðsins á tuttugustu öld og eru þar athyglisverðar greinar eftir ýmsa frumkvöðla á því sviði og fær bókin dálítið yfirlýsingarlegan brag fyrir vikið, enda skrifa ritstjórarnir inngang í þeim dúr þar sem þeir vitanlega ögra ef ekki umturna því fræðilega formi, ekki síst í bráðsmellnum þakkarorðum þar sem þeir að lokum biðja tungumálið afsökunar og vantaði þar einungis afsökunarbeiðni fyrir myndlistina. Það er kannski ekki óviðeigandi í landi þar sem allt hefur farið til fjandans og enginn hefur séð sóma sinn í að biðjast afsökunar á sínu endemis klúðri, en það er kannski líka tímanna tákn að við fáum nú bók um ljóðagerð sem alltaf hefur blómstrað í hruni, hvort sem það er eftir þrjátíu ára stríðið á sautjándu öld eða katastrófur tuttugustu aldar.

Eftir ósköp þarf ævinlega endurskoðun hug-mynda og ekki síst þess tungumáls sem ríkjandi hefur verið í samfélagi sem nærði sig á eigin lygi; þá er kveðskapur sem byggir á málgagnrýni, eins og Benedikt Hjartarson orðar það í grein sinni, alls ekki galinn til að brjóta upp það bull sem verið hefur og sýna með sínum hætti fram á að tungumálið er leir sem menn geta mótað að eigin hætti, og að í því geti allt falist og engu sé í því að treysta. Merkingarflótti ljóðanna undirstrikar merkingarleysi annarra texta í kringum þá.

Með ljóðunum og yfirlýsingunum eru einnig „klassískar“ fræðigreinar sem fylla upp í myndina af konkretljóðinu sem þessi bók er án þess að gera tilkall til að vera endanleg saga þessa listforms. Það er sjaldan sem maður fær í hendur svo ríkulega skammtað efni, fjölbreytt og uppvekjandi, og ber að þakka þeim Nýhilistum fyrir framtakið. Taaaaaaaakkkkkkkkk.

Gauti Kristmannsson flutti í Víðsjá.

“Þetta er skáldskapur sem hafnar lýrík, skáldskapur sem efast um sígilda hæfni ljóðsins til að tjá sannleik síns tíma [...] hún er bráðfyndin, háðsk og orðheppin, líka ósvífin og örvandi, orð í tíma töluð. [...] Skáldið okkar er hér í fylkingarbrjósti, baðar hetjur gærdagsins háði, býður þeim birginn og nauðgar þeim uppá nöturlegan (tilgangslausan) nútímann með framandi tungum. Aðför bókarinnar að viðteknum smekk og (meintri) úreltri óskhyggju smáborgarans/elítunnar felst líka í því að “lækna líkt með líku”, rifa saman slitinn skrokk með slitnum þræði, afhjúpa fordóma með fordómum, hirta gula pressu með því að mála heiminn hlandgulan og siga óhljóðum á hávaða, bregða fæti fyrir höfuðstaf með öðrum verri.”

Dómurinn er hér að neðan – smellið á myndina til að sjá hann nánar. Ég vil þó taka fram það lítilræði, að í bókinni eru 20 myndljóð, ekki 21 – það fyrsta er bara tvískipt, fyrsti ramminn opnar bókina og seinni ramminn lokar henni, en þau heyra saman.

Hjalti Snær Ægisson fjallaði um Ú á fasismann í Víðsjá í vikunni.

Tilkynnt verður um verðlaunahafa, og verðlaunin afhent, á Gljúfrasteini næstkomandi miðvikudag.