Dymbilvaka nýrrar aldar.

1. Einsog fyrsti hluti ritgerðar

Þetta mjólkurkaffi er einsog nokkrar mínútur við vinnu. Á milli kaffidreitilsins og vinnu minnar er brogað samasammerki – samanbarið „einsog“. Á milli myndliðar og kenniliðar stendur þessi tengiliður sem stjórnar lífum okkar – sjálf metafóran sem ómögulegt er að komast undan og sífellt dýpkar og fjölgar lögum sínum: Túkallinn. Krónan. Evran.

Þessi túkall er „einsog“ kaffibollans og vinnunnar, stendur á milli erfiðis míns og munaðar. Nema ég skipti túkallinum út fyrir debetkort. Debetkortið er þá einsog ég sé með túkall, sem væri þá einsog kaffið. Þú rennir því í gegnum posann og við látum einsog ég hafi unnið fyrir kaffinu. Við gætum gengið enn lengra og notast við kreditkort. Þá látum við einsog ég muni vinna fyrir kaffinu.

En síðan bræddi úr vél metafórunnar og skyndilega stóðum við uppi slypp og snauð. Ekkert meira mjólkurkaffi. Engir fleiri túkallar. Ekki fleiri lán. Íslendingar höfðu fengið að taka þátt í hinu vestræna einsog í tæpa hálfa öld. Við fengum að láta einsog við ættum sjónvörp og bíla þegar við áttum raðgreiðslusamninga og lán – hvorki bílarnir né sjónvörpin entust. Ekki svo að skilja að lánin hafi gert peningana að lygi. Þeir voru lygi fyrir. Eða skrauthvörf. Skáldskapur. Ljóðlist. Og líkt og íslenska millistéttin keypti sér leikföng á raðgreiðslum keyptu íslenskir kaupsýslumenn sér leikfangaverslanir á raðgreiðslum. Á samlíkingum.

Þegar ævintýrinu síðan lauk var fólk beinlínis beðið um að persónugera ekki vandann. En hvað átti fólkið annað að gera en að leita í faðm metafórunnar? Að vísu voru persónugervingar aldrei leyfðar að neinu marki – það var aldrei neinn handtekinn fyrir kaupsýsluglæpi – en myndlíkingin lét ekki að sér hæða. Í allan vetur var fjöldi fólks einsog-reiður – sumir létu meira að segja kjósa sig á þing út á einsog-reiði sína (og hófu strax að haga sér „einsog pólitíkusar“). Fólk talaði um fall auðvaldsskipulagsins einsog ekkert væri sjálfsagðara. Fólk sem hafði allan hag af því að halda því við.

Auðvaldsskipulagið er dautt, sagði fólkið. Metafóran er dauð.

Og síðan.

Lengi lifi auðvaldsskipulagið. Lengi lifi metafóran.

2. Aukakrónur

Tuttugasta öldin var öld metafórunnar. Hún var hið allsráðandi samhengi sem öll ljóðlist mátti sitja undir. Tíminn er eins og vatnið, mannshöfuð er þungt, höfuð konunnar er mjallhvítur, dúnmjúkur hnoðri, drengurinn er með röntgenaugu, herrann kemur ríðandi á horuðum jálki, við rífum úr okkur hjörtun og hengjum þau utan á okkur, yfir húsinu þyrpíng af sprengjum, úti kveikir ágúst bleika sigð.

Svo hljóma nokkur af mögnuðustu íslensku listaverkum 20. aldarinnar – ég vil undirstrika að ég geri ekki lítið úr þeim, þó annað gott hafi líka þrifist í myrkari skúmaskotum, jafnvel hjá sömu listamönnum og við höfum kanóníserað með brotum úr list þeirra. En ég vil samtímis benda á að þessi aðferð, þessi retorík og þetta myndmál, er löngu orðin svo sjálfsagður hluti samfélagsins að hún hefur smogið inn í allt okkar tungumál. Heimurinn talar til okkar í módernískum ljóðum með metafórum og nafnskiptum – við hlustum á Vonbrigði og Sálina, kaupum okkur Frelsi, græðum Aukakrónur og leggjum þær inn á Bústólpa, lendum síðan í eignabruna o.s.frv. – og þegar allur veruleikinn talar í módernísku myndmáli verður lítið úr hinum svonefnda „krafti metafórunnar“, metafóran verður sjálf hversdagsleg og óspennandi, hún fer innum annað eyrað og út um hitt, verður ósýnilegt tjáningartæki í stað þess að vera greinandi eða uppljómandi, við stoppum ekki við hana og reflekterum á veruleikann í ljósi hennar heldur skiljum nánast ósjálfrátt þann hluta af henni sem við teljum okkur þurfa á að halda til að komast lengra í textanum og látum þar við sitja. Vegna þess að myndmálinu er ómögulegt að koma okkur lengur á óvart.

Því hefur verið haldið fram að metafóran eigi ekkert erindi við samtímann – hún sé einfaldlega ekki hluti samtímans, sé honum óskyld með öllu. Að ljóðskáldin hafi dregið hana inn í lokaðan heim og læst á eftir sér. Í greina- og ljóðasafninu Swinging With Neighbours segir sænski súrrealistinn Aase Berg þessu hins vegar þveröfugt farið: „Nýja ljóðlistin ræðir veruleikann og snýst gegn metafórunni, en hvað ef óraunveruleg metafóran er alls ekki á undanhaldi heldur hefur tekið að smjúga inn í raunveruleikann? Hvað ef hún hefur flutt inn og blandast öllu hinu hversdagslega? Það hljómar ekki ósennilega þegar maður lítur til annarra birtingarmynda hlutaheimsins, líkt og hins fetisjíska og reyndar heldur óraunverulega reality-kórs eða persónuleikamarkaðarins þar sem fólk fjárfestir í eigin ópersónulega einstaklingseðli með því að hanna sig sjálft og vera létt fagurfræðilegt og smáborgaralega trendí“. Og hún heldur áfram: „Lífsstíll í staðinn fyrir líf, ég segi bara eitt: golf. Veruleikinn er allur ein metafóra, risavaxinn AS-IF persónuleiki þar sem maður reynir að virðast normal og hamingjusamur þrátt fyrir að hamingjuþrungna normalítetið sé í sjálfu sér helsjúkt og enginn geti tekið þátt í því án þess að setja á svið leikrit. Vélvirki yfirborðsins hefur hertekið veruleikann, orðið veruleikinn, sápan þykist vera heimildamynd. Því dokureality er ekki mögulegt nema maður firri sig veruleikanum einmitt með því að virðast nálgast hann, nema maður falsi heimildagildið.“

Veruleikinn er ekki bara ótrúlegri en skáldskapurinn. Hann er beinlínis meiri skáldskapur. Skáldskapurinn er einsog veruleikinn sem er einsog skáldskapur. Hann er ekki lengur afhjúpun heldur enn frekari hjúpun.

3. Mynda veruleikann

Líkt og gildir um samlagningu og frádrátt er okkur nær ómögulegt að ímynda okkur veruleikann án myndmáls – hver einasta kjallaragrein beitir myndmáli og stundum (oftast?) vondu – myndmálið er einfaldlega grunnstaða í málinu, útgangspunktur alls tungumáls, frá auglýsingum til popplaga til samtala, og enn er hún stýrimál ljóðlistarinnar: við dýrkum myndmálið vegna þess að það minnir okkur á annan tíma, þegar myndmálið var ennþá eldfimt. Áður en veggir tóku að blikka og tákn að birtast óforvarendis í öllum hornum veruleikans.

Á síðustu árum fyrir hrunið á Íslandi færðist í aukanna að listamenn væru notaðir til að selja drasl – bankadrasl og annað drasl, snakk og bíla og föt. Það er þekkt hvernig markaðurinn tekur allt sem er „töff“ og parar það við vöruna sem hann vill pranga upp á okkur – ástin er eins og að drekka gosdrykki, frelsið er eins og að eiga stóran bíl, skyndibiti er eins og hollustufæði – og meðtalið í því sem er „töff“ eru annars vegar listamenn, Krummi í Mínus, Sjón, Nýhil, Gerður Kristný, Einar Kárason – og hins vegar verkfæri listamanna, formið, nýjungarnar, sándið og síðast en ekki síst: myndmálið. Að frelsa heiminn var eitt sinn að standa upp á stól og segja stúlku í of þröngum kjól – en nú er frelsið að eiga inneign á símann sinn. Geirvörtur Möggu selja slúðurblöð, ljóðskáld eru eins og útrásarvíkingar, rokktónlist er eins og flugfélag og byltingin, sem eitt sinn var betrekkt herbergi í höfðinu er nú bylting í bóluvörn, bylting í sorphirðu, bylting í fjarskiptatækni. Herbergið er betrekkt metafórum.

En þær gera ekkert til að auka skilning okkar á heiminum. Þær eru ekki einu sinni skemmtilegar. Við innbyrðum tungumál einsog (afsakið metafóruna) við drekkum í okkur transfitusýru og MSG – allir veggir eru beinlínis þaktir ógeði og við eigum ekkert val.

4. Einsog meiri veruleiki

Þegar hrunið reið yfir á Íslandi gripu bloggarar til menningararfsins. Vitnuðu í 20. aldar ljóðlist og sneru út úr. Hinar frægu línur Steins Steinarr: „Í draumi sérhvers manns er fall hans falið“ urðu að „Í banka sérhvers manns er fall hans falið.“ „Hann var einsog hver annar verkamaður“ varð að „Hann var einsog hver annar bankamaður.“ „Skein yfir landi sól á sumarvegi / og silfurbláan Eyjafjallatind / gullrauðum loga glæsti seint á degi“ varð að „Skein yfir hólma glatt á gróðavegi / gullfagur röðull, lýsti fjallatind, / háreistir bankar heilsa nýjum degi“.

Gömul ljóð voru tekin og mótuð upp á nýtt, til að mæta nýjum veruleika. Íslendingar kusu að sjá sjálfa sig í rómantískri fortíð – í verkalýðsbaráttu fimmta áratugarins (sem var sjálfsagt ömurleg á sínum tíma en algert æði í baksýnisspeglinum) og þjóðernishyggju aldamótanna. Við mátum okkur við fortíðina annars vegar til að fá af henni ljómann og hins vegar til að mikla sorg okkar með nostalgískri retorík.

Þegar rætt er um pólitík er allt (auðvitað) einsog eitthvað annað. Icesave-samningarnir eru einsog Versalasamningarnir. Að ganga í ESB er einsog að skrifa undir Gamla sáttmála. Ekkert er það sem það er heldur eitthvað annað. Kreppan á Íslandi er einsog kreppan í Bandaríkjunum 1930. Og þegar nóg hefur verið hamrað á metafórunum fara alls kyns hliðarveruleikar af stað – orðrómar um að kaupsýslumenn væru farnir að fremja sjálfsmorð í kippum (líkt og gerðist í Bandaríkjunum fyrir tæpri öld) urðu svo þrálátir að dagblöðin voru farin að hafa þá eftir. Allt þar til yfirvöld tóku af allan vafa – sjálfsmorð höfðu dregist saman á milli ára og engar vísbendingar um að ríkisbubbar væru að skera sig á púls.

Lesbíski forsætisráðherra Íslands er einsog svarti forseti Bandaríkjanna. En því miður er íslenska vinstristjórnin bara „einsog“ vinstristjórn. Orðfærið er ennþá til vinstri („auðvaldsskipulagið er dautt“) en veruleikinn er annar („lengi lifi auðvaldsskipulagið“).

5. Afsakið – langsóttar tengingar

Myndmálið er status quo, í senn byrjunarreitur og fangelsi – og reitnum hefur verið stolið, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Án verulegra dýpkunaræfinga, lagskiptinga og ítarlegrar samhengissetningar, er myndmálið ónothæft stýritæki fyrir ljóðskáld. Tíminn er nefnilega ekki lengur eins og vatnið, hann er eins og eitthvað helvítis drasl sem þú getur ekki lifað án.

Sá sem ætlar að lifa á metafórunni einni saman hlýtur að svelta. Slík ljóðlist verður aldrei annað en auglýsingaskilti fyrir sjálfa sig. Metafóra fyrir metafóru sem hjúpar metafórur. Það væri í sjálfu sér áhugaverð tilraun, meðvitað framkvæmd, en sem enn eitt innslagið í hið botnlausa haf hermiljóða sem flæðir stöðugt yfir borgir og bæi heimsins er hún einfaldlega óvelkomin.

En þetta stýritæki – metafóran – þessi byrjunarreitur er svo öflugur og alltumlykjandi að hann vill gjarnan gleypa heilu listaverkin. Ljóðabækur verða metafórunni að bráð. Hún verður beinlínis trauðla stöðvuð þegar hún er á annað borð komin á skrið (teljið bara metafórurnar í þessari grein – þetta var aldrei meiningin!).  Og þá spyr ég: hvað ef við stökkvum á flótta og í stað þess að leyfa 1000 blómum að blómstra leyfum bara 999 blómum að blómstra – strokum út hið fyrirsjáanlegasta af ljóðtólum, myndmálið, og setjum hin í öndvegi – er það yfir höfuð hugsanlegur veruleiki? Eins og veruleiki án frádráttar og/eða samlagningar? Hvað ef við setjum það bara í annað sæti? Reynum að takast á við heiminn með öllum hinum tólunum – hliðskipunum, hljóði, afbyggingu, uppbyggingu, stuðlum, andstæðum, mótsögnum, ofhleðslu, konkreti, kopí-peist, satíru og svo framvegis og svo framvegis – setjum myndmálið í þriðja sæti, fjórða sæti, fimmta sæti, eins aftarlega og við komum því. Hættum að halla okkur á þessa hækju sem á að veita hugsun okkar og list okkar réttlætingu? Hvað þá? Hvað ef við hættum að láta eins og listamenn og reynum að vera listamenn? Það er ekki gefið að það takist – sjálfsagt mistekst það m.a.s. – en má ekki samt reyna?

6. Hjakk

Fátt þykir listamönnum óþægilegra að horfast í augu við en tilhneigingar listarinnar til að endurtaka sjálfa sig, til að hjakka í sama farinu. Við teljum okkur trú um að listin sé hið háleita, hið frumlega – að hún sigli í gegnum heiminn eins og ísbrjótur sem brýtur til mergjar hið raunverulega, sálarlífið jafnt sem ytri veruleika, að hún sýni okkur fram á eðli hlutanna, gang heimsins, kenni okkur eitthvað um fegurðina og ljótleikann. En þegar við horfum í kringum okkur, af einhverju hlutleysi, úr einhverri sjálfkrítískri fjarlægð, blasir við okkur dags daglega annar raunveruleiki: Enn eitt ljóðið sem engu bætir við það síðasta, enn eitt bannsett lagið, fleiri gjörningar, málverk, sinfóníur, bíómyndir, skáldsögur – allt í eðli sínu líkt því sem á undan kom – mun þessu flóði aldrei ljúka, fáum við nokkurn tíma frið?

Ung manneskja lærir að skrifa bærilegan texta, myndríkan og flæðandi og fær hrós fyrir – heldur síðan áfram, ævina á enda, að pússa þennan texta í lýrískri sjálfumgleði, undarlegri trú á að ljóð sem eru nógu fáguð eða myndrík muni gera eitthvað fyrir heiminn sem bónaðir bílar eða ofpródúseruð popplög eru ekki fær um. Þannig eru níu tíundu ljóðlistarinnar kannski fyrst og síðast einhvers konar kits – tilraunir til vel brýndra myndlíkinga til að gleðja skilningarvitin, fágaðra aforisma og spakmæla til að gleðja rökrásirnar, settar fram á fáguðu máli viskunnar – teknísk, köld og ljót, og kannski umfram allt afskipt, hún skiptir sér ekki af augnablikum sínum heldur fæst við ekkert konkret svo hún fái lifað að eilífu, verði sígild. Himinn, haf og heitar tilfinningar – skírskotar bara til þess almenna. Því það sem skiptir sér um of af augnabliki sínu – hinu sértæka – á á hættu að úreldast, að verða skammært – og það ríkir einarður konsensus um að það sem ekki sé sígilt sé einhvern veginn til einskis. Þetta eldist illa og við fáumst við eilífðarmál. Listaverk sem er gott í dag á að vera gott á morgun, annars er það ekki eilífðarinnar og var aldrei gott til að byrja með, segjum við og hristum höfuðið í vandlætingu.

En auðvitað er eilífðin ekki svona einfalt fyrirbæri – og hvað þá samband augnabliksins við eilífðina. Eilífðin er ekki línuleg: eilífðin er hvert einasta augnablik samtímis. Eina raunverulega sambandið sem við eigum við hana er í gegnum augnablikið núna – núna er eina eilífðin sem er viðvarandi, sýkn og heilög. Þá skiptir engu máli hvað okkur finnst um augnablikið þegar það er horfið, það er jafn eilíft fyrir því. Sá sem hefur áhrif á eitt einasta augnablik hefur áhrif á allan hinn krítíska massa augnablika sem við köllum eilífð, og því breytir ekki hið minnsta hvað er vinsælt eftir tíu ár, tuttugu ár, hundrað ár eða þúsund ár – og þó ég leggi ekki á það mikinn þunga má ævinlega færa einhver rök fyrir þeirri hugmynd að góð list sé sú list sem einmitt úreldir sjálfa sig, þurrkar upp hugmyndabrunn möguleika sinna svo rækilega að aldrei verði aftur sóttur í hann deigur dropi. Breytir augnablikinu sem hún lifir, hverfur síðan inn í eilífðina – verður gömul tugga sem allir þekkja, eitthvað algerlega sjálfsagt sem aldrei þarf að endurtaka eða umorða, eitthvað sem hefur uppljómað fortíð sína og framtíð og orðið óaðskiljanlegur hluti af skilningi okkar á heiminum. Eins og samlagning og frádráttur – eitthvað sem krefst feykilegrar áreynslu til að sjá í gegnum, og við gætum fæst lifað án nema örskotsstund í einu.

Auk þess er tilfallandi, að mér sýnist, hvað okkur þykir merkilegt síðar. Því hér kemur mannkynssagan til sögunnar – svo að segja – mætir á svæðið og byrjar að taka myndir, færa til bókar, gera skissur, gröf, ættartölur. Við reynum að kortleggja eilífðina. Merkjum skilvíslega við það sem okkur hefur þótt mikilvægt í augnablikinu, í nokkur augnablik, af í það minnsta ímyndaðri óhlutdrægni, til að koma í veg fyrir að það úreldist. En með þessum aðferðum, þessari eilífu undirskipan hlutanna, endursköpum við ekki eilífðina. Við búum til nýja eilífð, viðráðanlega hugmynd um eilífð, línulega og sögulega, hírarkíu sem á að segja okkur eitthvað um það hver við höfum verið. Ósjálfrátt verðum við öll fórnarlömb þessarar hugmyndar um veruleikann – um listina sem lítið brot af því sem hefur gerst, í undirskipuðu, hólfaskipuðu og línulegu ferli, frekar en það sem á sér stað statt og stöðugt. Hólfin og hírarkían hjálpa okkur vafalaust að skilja ýmislegt, en þegar við gleymum að þau eru bara tilbúningur einhvers fólks sem við höfum aldrei hitt, verða þau átrúnaður. Þau skapa hugmyndir okkar um listina og við notum þau sem mælikvarða á listina í kringum okkur, svo að öll umfjöllun um listir, öll hugsun um listir verður nærri því patológískt upptekin af að raða listamönnum niður í verðlaunasæti og ættartré eins og þeir væru íþróttamenn eða eldishundar, auk þess sem fólkinu sjálfu er veitt miklu meira vægi en nokkur ástæða er til. Þá dugar varla að spyrja gagnslausra spurninga eins og hver var besta ljóðabók síðasta árs, heldur þarf að ganga lengra og spyrja hvert var besta ljóðskáld síðasta árs – eða jafnvel, til að auka enn á spennuna, hvert var besta nýja ljóðskáld síðasta árs. Eins og listin snúist um það hver sé bestur – eins og hún sé kapphlaup.

Þetta er ekki bara tilhneiging þeirrar yfirborðsblaðamennsku sem finnst áhugaverðast að spyrja listamenn hver sé draumahelgin þeirra og hvað þeir séu með í vasanum – heldur eitthvað sem gegnsýrir svokallaða menningarumfjöllun sömuleiðis, og á jafnt við um Lesbók Morgunblaðsins og The New York Times.

100 bestu bækur 20. aldarinnar, 1000 bestu ljóð mannkynssögunnar, 10.000 bestu skáld allra tíma, 100.000.000 bestu myndlíkingar eilífðarinnar -  ble ble og bla og bla bla bla.

Þannig dýrkar samtíminn úrelda fortíð, jafnvel á kostnað lifandi samtíma. Og fyrirlítur stóran hluta þess sem var vísvitandi merkt því augnabliki sem það lifði, þess sem tapaði í merkilegheitaskylmingum sögunnar, fjölmiðlunar, skrásetningar, skilgreiningar og mýtugerðar.

Áhugi samtímans á því sem „enn er ekki orðið neitt“ – það er, er ekki enn hluti af sögulegum veruleika – markast síðan af þessari dýrkun, þar sem pótintátar menningarfjölmiðla trítla í gegnum ljóðabækur nýjustu höfunda og bera saman við það sem áður hefur verið skrifað: stenst það samanburð, er spurt, eru myndlíkingarnar jafn góðar og hjá Steini Steinarr, stenst retóríkin snúning Sigfúsar Daðasonar, er þetta jafn geggjað og Dagur Sigurðarson? – en sjaldnar er tekin afstaða til spurningarinnar um samanburðinn sjálfan, hvaða tilgangi það þjónar að gera Dag, Stein, Sigfús og alla hina að einhverjum stuðli og beita síðan þeim stuðli á nýrri listaverk?

Þessir stuðlar eru reyndar líka lævísari en í dæmunum hér að ofan – liggja oft að baki – og hólfin eða dómarnir geta þá verið „frjótt myndmál“ (eða ekki), „sterk retórík“ (eða ekki), og viðmiðin fjöldi höfunda, ótal ljóð, jafnvel eitthvað algerlega ótiltekið gildi úr listasögunni – eitthvað sem við teljum sjálfsagt að sé markmið listar og ljóða. En er það kannski ekki.

Með þessum aðferðum viðhöldum við sömu gildum, bæði í hjörtum rýnenda og ástundenda, ljóðskálda og bókmenntafræðinga – og þeir sem halda sig kyrfilegast innan rammans skiljast best í garði lesandans og fá þar af leiðandi mest klapp á bakið – ná árangri, eins og það er kallað, fá frátekið sæti í listasögunni svo halda megi sirkusnum áfram. Kerfið er beinlínis gert til að ýta undir endurtekninguna, hvetja til hennar – og þar með höfum við, sem listamenn og listneytendur, misst allan hæfileik til að njóta listarinnar og listsköpunarinnar á sínum eigin forsendum: við kunnum kannski hvorki að lesa né skrifa.

7. Er það líka klisja að hugsa út fyrir rammann?

Öll list sem þorir ekki að stíga út fyrir samtíma sinn – út fyrir vit- og vegaleysur ríkjandi smekks – öll list sem ætlar sér jákvæða umfjöllun eða samþykki, öll list sem þorir ekki að breytast, afmyndast og tortímast – öll list sem þorir ekki að mistakast, jafnvel hrapalega, þola háðung og spott og spé – þorir ekki eigin mótsögnum – er að mínu mati meira og minna til einskis. Hún gerir lítið úr möguleikum sínum og þjónar listasögunni fremur en listinni. Hún er koverbandalist, sveitaball, hégómi – snýst ekki um heiðarleika gagnvart sjálfri sér, heldur þjónkun við hugmynd um einhvern ímyndaðan smekk þess mengis sem við köllum áheyrendur, áhorfendur, lesendur, ljóðunnendur. Hún þjónar hugmyndinni um listgreinina eins og okkur er sagt að hún líti út. Í stað þess að fást á krítískan, hjartnæman og hugkvæman hátt við verkfæri listgreinarinnar, form hennar og innihald, hermum við það sem okkur var sagt að lesa svo það minni á Stein eða Sigfús eða Dag. Og samt er öllum ljóst að við elskum ekki eftirlíkingar af verkum stórskálda – heldur verkin sjálf.

Kannski er þetta hræðsla við listina – við að stunda listina – ótti við að mistakast og skammast sín eða takast eitthvað allt annað en við ætluðum okkur, eitthvað sem er okkur jafnvel á móti skapi. Að verða að athlægi. Og kannski er það einfaldlega ekki listin sem vekur áhuga okkar, ekki hún sem við viljum fást við, heldur frægðarljóminn – kannski stefndum við aldrei að öðru en snobbi og hégóma.

En nú er víst ekki frekar en áður tími til að falla fyrir gefnum hugmyndum – nú er eins og alltaf tími til að streitast á móti, berjast á hæl og hnakka. Nú er tími til að bregðast við textaveruleikanum í stað þess að endurframleiða horfnar stundir (nema það sé viðbragð við textaveruleikanum), glataðar ljóðabækur – okkar eigin og annarra – sem tilheyra glötuðum tíma. Ljóðlistin er ekki nú, frekar en áður, farartæki fyrir kjallaragreinar eða aðrar skoðanir, ekki farartæki til að lýsa tilfinningum okkar – því við skulum ekki gleyma þeim gömlu sannindum Wittgensteins, nú frekar en fyrr, að þrátt fyrir að ljóðið sé samið á tungumáli upplýsinganna er það ekki notað til upplýsingagjafar – til þess eru kjallaragreinarnar og einkabréfin. Nú er eins og alltaf tími til að hætta að mála eftir númerum, til að falla hvorki fyrir mýtunni um höfundinn eða verkið, og stela heiminum aftur úr höndum þeirra sem kunna ekki gott að meta og ætla sér ekkert (viljandi eða óviljandi) nema þrældóm okkar og forheimskun.

Ritgerðin birtist fyrst í þýskri þýðingu Jóns Bjarna Atlasonar í austurríska bókmenntatímaritinu Lichtungen, í nóvember, 2009.  Hlutar hennar voru einnig fluttir sem fyrirlestur á Listahátíð í Reykjavík vorið 2009.

Svona lítur kímera út. Í alvörunni. Hún lítur svona út.

Ég er alltaf að lesa Nietzsche.

Nei annars, það er ekki satt. Einsog ég er nú gjarn á að kvarta undan því að fólk sýni ekki ljóðum – og þá sérílagi kannski undarlegum tilraunaljóðum – tilhlýðilega þolinmæði, dæmi þau úr leik ýmist sem kjánaskap og flipp eða óskiljanlegt rugl, þá er ég andskotanum latari við að þræla mér í gegnum heimspekitexta. Það er einsog það slokkni á heilanum á mér og ég vakni eftir nokkrar blaðsíður í einhverjum allt öðrum hugsunum en þeim sem eiga sér stað í bókinni. Altso, mínum hugsunum, ekki Nietzsches eða Zizeks. En ég reyni nú samt mitt besta og hef þröngvað mér í gegnum einstaka bók.

Ég held þetta hafi allt byrjað þegar Haukur Már og Halldór Arnar gáfu mér Bláu bókina hans Wittgensteins í afmælisgjöf, með þeim skilaboðum að þegar ég hefði náð þessum boðskap á vald mitt væri kannski við mig ræðandi. Ég hef sem sagt enn ekki náð taki á Bláu bókinni – hef raunar ekki litið í hana í nokkur ár, það fer kannski að koma tími á nýja tilraun.

Hvað um það. Ég er að lesa Handan góðs og ills, eftir Friedrich Nietzsche. Réttara sagt er ég að lesa Beyond good and evil. Ég er altso að lesa hana á ensku. Ég veit ekki hvort þetta er bara ein af þeim bókum sem allir þykjast hafa lesið, eða hvort ég er í raun og veru einn um að hafa aldrei lesið hana. Ég á reyndar ansi marga vini með gráður í heimspeki svo það kannski skekkir sjónarhól minn á þetta mál allt saman. Allir hljóta þeir að hafa lesið þessa bók. Sumir hafa staðið í ritdeilum um Nietzsche sem entust í fjölda ára og ég veit ekki einu sinni hvort að er með öllu lokið.

En nóg af röfli. Við lestur í gærkvöldi staðnæmdist ég við þetta brot hér að neðan, sem mér þótti einhvern veginn útskýra hvers vegna og hvernig fólk getur skammast yfir róttæklingum á borð við þá sem æptu á dómsmálaráðherra á dögunum, eða þá sem hlekkja sig við vinnuvélar, sletta skyri á ráðherra og andskotast og djöflast af lífrænni ástríðu:

There is something in Plato’s morality which does not really belong to Plato but is only to be met with in his philosophy, one might say in spite of Plato: namely Socratism, for which he was really too noble. ‘No one wants to do injury to himself, therefore all badness is involuntary. For the bad man does injury to himself: this he would not do if he knew that badness is bad. Thus the bad man is bad only in consequence of an error; if one cures him of his error, one necessarily makes him – good’ – This way of reasoning smells of the mob, which sees in bad behaviour only its disagreeable consequences and actually judges ‘it is stupid to act badly’; while it takes ‘good’ without further ado to be identical with ‘useful and pleasant’. In the case of every utilitarian morality one may conjecture in advance a similar origin and follow one’s nose: one will seldom go astray. – Plato did all he could to interpret something refined and noble into his teacher’s proposition, above all himself – he, the most intrepid of interpreters, who picked up the whole of Socrates only in the manner of a popular tune from the streets, so as to subject it to infinite and impossible variations: that is, to make it into all his own masks and multiplicities. One might ask in jest, and in Homeric jest at that: what is the Platonic Socrates if not prosthe Platôn opithen te Platôn messe te chimaira?

Ég er svo sannarlega ekki nógu vel gefinn til að skilja síðasta bútinn hjálparlaust. En ég er úrræðagóður og fletti þessu upp. Hér er snúið út úr Illiónskviðu Hómers, sjötta þætti, versi 181, lýsingu á kynjaverunni kímeru, sem hljómar svo hjá Sveinbirni: „ljón að ofanverðu, dreki að neðanverðu, en hauðna í miðju“. (Hauðna er altso geit). Nietszche segir þannig hinn platónska Sókrates vera Platón að ofanverðu, Platón að neðanverðu, en kímera í miðjunni.

Það sem ég staðnæmdist við er aðallega þetta þarna í miðjunni um að lýðurinn telji í sjálfu sér heimskulegt að haga sér illa á meðan „hið góða“ er skilið sem „gagnlegt og notalegt“. Sem virðist auðvitað óttaleg firra strax og það hefur verið orðað svona. En þetta er kannski spurning um einhverja djúpstæða siðferðisforritun sem við viðhöldum með því að sífra þuluna hvert ofan í annað öldum saman. Í krafti textans hér að ofan leyfi ég mér héðan í frá að dæma þá einfaldlega úr leik (í þeim flóknu rökræðum sem eiga sér stað í höfði mér við fólk sem ég ímynda mér) sem kvabba kvakandi og kvaka kvabbandi yfir aðferðafræði hinna prúðu anarkista Íslands, sem vart dýfa nema litla fingri í hinn djúpa hyl sem er „viljinn til valds“.

Ég er auk þess hæst ánægður að geta kallað andstæðinga mína í þessu máli „lýð“ og haft Nietzsche fyrir því.

Þetta er þó allt sagt með þeim fyrirvara að ég skil jafnan ekki nema lítið brot af þeirri heimspeki sem ég les, enda gefnari fyrir bókmenntir sem ekki er endilega ætlunin að nokkur skilji.

Myndskreytingar ljóða eru með ýmsu móti og þeirri iðju ber manni að rugla ekki saman við myndljóð, þar sem bókstafirnir eru sjálfir settir fram fyrir myndræna eiginleika sína. Sjálfsagt eru myndskreytingar ljóða algengari iðja en myndljóð – þó ég viti raunar ekkert um það. En þær eru æði margar bækurnar þar sem skúffuskáldið fleygir blýantsteikningunum sínum með, til að bólstra þunna bók og umfram allt að losa út, hreinsa upp úr skúffunni og fá þennan andskota í burtu, út í heiminn, því hinn listræni metnaður gerir engum neitt gagn ofan í skúffu.

Í fyrsta tölublaði Hermes, tímarits heimspekinema, árgangi 2006-2007 getur að líta nokkur dæmi um myndskreytingar ljóða. Fyrir myndskreytingunum verða þeir Sigurður Pálsson, Einar Már Guðmundsson og Ísak Harðarson. Ég segi að þeir verði fyrir þeim vegna þess að ég geri (af ýmsum ástæðum) síður ráð fyrir að þeir kumpánar hafi verið með í ráðum þegar ljóðin voru skreytt – en ritstjórar blaðsins voru þau Kristian Guttesen og Berglind Eygló Jónsdóttir.

Með ljóði Einars Más, Trúin á spurningamerkið, birtist blýantsteikningin hér fyrir ofan. Tvær greinar. Ég ætla ekki að gera neina tilraun til þess reyna að geta mér til hvað þær eiga að fyrirstilla – það eru engar greinar í ljóðinu, þó það fjalli reyndar um greinarmerki – heldur vinda mér strax að næsta fórnarlambi.

Með tveimur ljóðum Ísaks Harðarsonar, Skruggur og Humátt, birtist þessi lítt huggulega mynd af Bítlunum fjölrituðum John Lennon í pasteltónum.

Í ljóðinu Skruggur er John Lennon nefndur á nafn, en að öðru leyti er myndskreytingin mér óskiljanleg.

Síðast, en svo sannarlega ekki síst, er það myndskreytingin við ljóð Sigurðar Pálssonar. Sigurður er einsog Ísak með tvö ljóð, Stefnumót og Við breiðgötuna, sem bæði eru úr bókinni Ljóðorkusvið – en önnur bókin úr þeim þríleik, Ljóðorkuþörf, er einmitt nýkomin út. Ljóðin birtast saman á síðu og eru fyrsta efnið í tímaritinu, að undanskildum formála ritstjóra. („Í þessu tímariti er meðal annars ætlunin að birta heimspekilegar greinar, ódauðleg ljóð, fréttir úr félagslífinu og margt, margt fleira“)

Tímaritshönnuðurinn hefur séð titilinn á bók Sigurðar og hugsað sér gott til glóðarinnar. Hann fann ekkert haldfast í ljóði Einars Más, og ekki nema tvö orð sem hann kannaðist við í ljóðum Ísaks – en hér var nú eitthvað komið, eitthvað almennilegt.

Það er kannski einmitt þetta sem fólk kallar, blóðrautt af skömm, svo 2007.

Viðbót:

Í einhverju rugli skrifaði ég í titli færslunnar að skáldið væri í boði Landsvirkjunnar, en ekki Orkuveitunnar. Þetta hefur verið leiðrétt. Aukinheldur hef ég fregnað að þetta sé ekki beinlínis myndskreyting, heldur auglýsing og hafi Orkuveitan borgað blaðið hluta blaðsins. Sem er enn meira 2007. Það er svo mikið 2007, að það er næstum því 4014.

Sjálfsmynd WCW (1914)

Ein helsta ástæðan sem ég get látið mér detta í hug fyrir að búa í Reykjavík er nálægð við gott bókasafn. Ekki svo að skilja að bókasafnið á Ísafirði sé slæmt, eða bókasafnið í Västerås, en líklega er eini staðurinn í heiminum þar sem maður getur búist við því að finna flestallt sem hefur verið ort og þýtt á íslensku einmitt Reykjavík.

Annars hef ég fáar ástæður til að vilja vera þar.

Akkúrat núna langar mig að glugga í Rauðar hjólbörur og fleiri ljóð – þýðingar Árna Ibsen á ljóðum frá fyrri hluta ferils William Carlos Williams. Ég á seinni bókina – Myndir frá Brueghel – en ég hef verið að lesa Spring and all upp á síðkastið og þau ljóð eru öll í fyrri bókinni.

Þá rak ég líka augun í að Sverrir Hólmarsson hefur þýtt The Lovesong of J. Alfred Prufrock eftir Eliot, sem mig blóðlangar að sjá líka. Hvorutveggja gæti ég áreiðanlega fundið á Ísafirði, reyndar.

En sumsé.

Spring and all er líklega frægasta bók Williams. Hún kom út árið 1923, árið eftir að Eliot gaf út Eyðilandið, og er oft skoðuð í samhengi við þá bók – ýmist sem eins konar systurrit, paródía eða jafnvel ádeila. Báðar fjalla þær að nokkru leyti um vorið, en hjá Eliot er vorið váboði („Apríl er grimmastur mánaða“) á meðan vetrarlok eru gleðiefni hjá Williams

In that progress of life which seems stillness itself in the mass of its movements – at last SPRING is approaching [...] THE WORLD IS NEW.

Eða í það minnsta jákvætt teikn:

But now the stark dignity of
entrance—Still, the profound change
has come upon them; rooted, they
grip down and begin to awaken.

En, líkt og allir vita og ég þreytist ekki á að endurtaka (til að undirstrika eigið tilgangsleysi í heiminum) þá eru ljóð ekki vinsæl, ekki einu sinni þegar þau sigra heiminn. Spring and all var gefin út í 300 eintökum og var ekki endurútgefin í heild sinni fyrr en árið 1970. Hún birtist þar á milli í ýmsum myndum og brotum reyndar, en ekki sem stök bók. Sjálfur á ég hana í Collected Poems – þar á ég fyrri bókina (1909-1939) en ekki þá síðari (en úr henni á ég ljóð í þýðingu Ibsens). Þetta er auðvitað vita vonlaust ástand, að geta ekki átt báða helminga. En svona er lífið. Þessu fæ ég að lifa með, um sinn, þar til ég asnast til að bæta úr því.

En þó Spring and all fagni vorinu er ekki þar með sagt að hún sé einn endemis gleðisöngur, þvert á móti er hún oft þung og hörð og blóðug – einhvern veginn ansi langt frá kuldalegri kurteisi Eliots. Það er ekki jafn mikil sótthreinsislykt af Williams, ekki jafn sterkur eterfnykur af honum, enda eyddi hann sínum frístundum frá skriftum með nefið ofan í sárum, kjöftum og blóðugum kvenmannsklofum (hann var læknir að (greiddri) atvinnu og tók á móti yfir 2000 börnum á sinni tíð). Og einhvern veginn tókst honum að skilja bæði sótthreinsisprittið og eterinn eftir í læknistöskunni sinni. Það er jörð og húð og lungu í Williams, þar sem eru jakkaföt og tebollar og rím í Eliot.

as if the earth under our feet
were
an excrement of some sky

and we degraded prisoners
destined
to hunger until we eat filth

while the imagination strains
after deer
going by fields of goldenrod

in the stifling heat of September.

– Úr To Elsie (The pure products of America).

Hér að ofan má heyra WCW lesa ljóðið allt. Í bókinni heitir það bara XVIII – en þar eru allir titlar tölur (Rauðu hjólbörurnar eru XXII). Bókin hefst á köflum sem eru undarlega númeraðir – sá fyrsti er ekki með neitt númer. Annar er númer 19. Þriðji er númer XIII, nema hvað kaflaheitið er allt á hvolfi. Síðan kemur VI, 2 og loks XIX. Þessir upphafskaflar eru fagurfræðiprósi, einsog reyndar stór hluti bókarinnar – ef prósa má kalla. Ljóð. Ljóðaprósi. Prósaljóð.Þeim er dritað hingað og þangað um bókina og gera sjálfsagt um 70% af textanum.

Williams hefur bókina á að gera það sem er bannað – hann svarar gagnrýnendum sínum:

What do they mean when they say: “I do not like your poems; you have no faith whatever. You seem neither to have suffered nor, in fact, to have felt anything very deeply. There is nothing appealing in what you say but on the contrary the poems are positively repellent. They are heartless, cruel, they make fun of humanity. What in God’s name do you mean? Are you a pagan? Have you no tolerance for human frailty? Rhyme you may perhaps take away but rhythm! why there is none in your work whatever. Is this what you call poetry! It is the very antithesis of poetry. [...]“

Þegar hann hefur útlistað aðeins ítarlegar umkvörtunarefni gagnrýnenda sinna tekur hann til við að svara:

Perhaps this noble apostrophe means something terrible for me, I am not certain, but for the moment I interpret it to say: “You have robbed me. God, I am naked. What shall I do?” – By it they mean that when I have suffered (provided I have not done so as yet) I too shall run for cover; that I too shall seek refuge in fantasy. And mind you, I do not say that I will not. To decorate my age.

Og svo áfram litlu síðar:

In fact to return upon my theme for the time nearly all writing, up to the present, if not all art, has been designed to keep up the barrier between sense and the vaporous fringe which distracts the attention from its agonized approaches to the moment. It has been always a search for “the beautiful illusion.” Very well. I am not in search of “the beautiful illusion.”

Stór hluti bókarinnar er alls ekki í þeim dúr sem flestir þekkja af Williams – ekki í stíl Rauðra hjólbara, ekki í imagisma, heldur einhvers konar útblásinni heljarreið um fagurfræði, uppbrot, fegurð, ljóðlist og uppreisn. Setningar og málsgreinar eru skildar eftir í lausu lofti og aðrar hefjast í miðri hugsun. Heimurinn er einhvern veginn lífrænn – ekki kláraður, ekki synþetísk sköpun, heldur óhreinn og hressilegur með slitnum endum og fúkkalykt og öllu sem tilheyrir.

Is what I have written prose? The only answer is that form in prose ends with the end of that which is being communicated – if the power to go on falters in the middle of a sentence – that is the end of the sentence – Or if a new phase enters at that point it is only stupidity to go on.

There is no confusion – only difficulties.

Á fáeinum stöðum fer hann á meira flug og prósinn verður líkari Ginsberg – sem var frá sama bæ og Williams (Paterson – eiginlega bjó WCW samt í Rutherford, en það er svo mikið krummaskuð að það telst varla með – einn helsti ljóðabálkur WCW heitir einmitt líka Paterson). Ginsberg varð fyrir miklum áhrifum af honum. Lærði af honum listina að skrifa óreglulegan takt sem samt er bæði taktur og bragur. Williams mældi ekki línur sínar í atkvæðum heldur eftir því hversu lengi hann var að segja orðin, hann mældi þær í sekúndum svo að segja og jafnvel andardráttum, einsog Ginsberg lagði síðan ofuráherslu á. Hann vildi skrifa amerísku frekar en ensku og mál fólksins frekar en bókanna eða stofnananna. Og hann heyrði einfaldlega takt í því hvernig fólk talaði og pikkaði hann upp.

Somebody dies every four minutes
in New York State –

To hell with you and your poetry –
You will rot and be blown

through the next solar system
with the rest of the gasses –

What the hell do you know about it?

WCW lagði áherslu á að frumskylda listamannsins væri við listina, en var því þó ekki fráhverfur að listin gæti stutt við bakið á öreigastéttinni. Einsog svo margir róttæklingar hefur WCW auðvitað verið gerður stofuhæfur í sögubókum, en hann var sósíalisti og að mörgu leyti illa þokkaður í ljóðageiranum – hann varð oftar að skotspóni fyrir hefðarsinna en Pound, Eliot eða H.D., enda báru hefðarsinnar yfirleitt meiri virðingu fyrir þess lags  „lærðum skáldum“, þeim sem gerðu sér að leik að yrkja á latínu og grísku og vísa til klassískra höfunda og verka. WCW skrifaði hálfgert talmál og stundum allt í belg og biðu og stundum svo skýrt að maður fær ofbirtu í heilahvelin. Í bréfi til Ezra Pound sagðist hann reyndar glaður myndu tjá sig á latínu ef honum væri það eðlilegt, en svo væri einfaldlega ekki.

Þýðingar Árna Ibsen á WCW í Myndir frá Brueghel og eins mikið og ég man af Rauðum hjólbörum eru fyrirtak. En WCW er ekki beinlínis skáld sem er gott að kynnast í safnritum, það er eitthvað mikið sem fer forgörðum þegar búið er til best of úr ljóðabókum hans. Því það eru einmitt kannski agnúarnir, allur þessi æðislegi vaðall hingað og þangað og einbeitt, kraftmikil og viljandi stefnulaus (eða bara manísk) hugsunin sem gera hann jafn æðislegan og mér finnst hann vera.

Hljóðaljóðskáldið Hugo Ball

Fyrir um tveimur árum síðan tók ég upp útvarpsþætti fyrir Rás 1 sem nefndust Kallfæri – listin að hljóða í ljóðum. Þar var um að ræða fjóra þætti. Í fyrsta þættinum tók ég fyrir nokkur klassísk verk hljóðaljóðlistarinnar og spurði mig hvað hljóðaljóð væru. Í öðrum þætti skoðaði ég notkun framburðar í hljóðaljóðlist. Í þeim þriðja spilaði ég pólitíska hljóðaljóðlist og þar var nokkuð af „spoken word“ verkum. Í fjórða og síðasta þættinum tók ég fyrir samtímahljóðaljóðlist, íslenska og erlenda – og spilaði m.a.s. verk eftir Músifölsk, Þór Eldon og Dag Sigurðarson.

Upptakan af fyrsta þættinum er týnd og tröllum gefin, en hinir þrír verða aðgengilegir hér á síðunni. Ég á hins vegar handritið að fyrsta þættinum og hef sett inn skjöl með þeim verkum sem voru spiluð. Allt er þetta hér að neðan.

Kallfæri – 1. þáttur – Hvað er hljóðaljóð?

Kæru hlustendur. Ljóðið sem rétt í þessu rak á fjörur ljósvakans nefnist Gadji beri bimba og var samið af þýska ljóðskáldinu og dadaistanum Hugo Ball árið 1915, en heyrðist hér í flutningi Skotans David Hopkins. Gadji beri bimba er eitt fyrstu dæmanna um 20. aldar hljóðaljóðlist, en auðveldlega má finna fyrirrennara listgreinarinnar allt aftur til árdaga mannsandans – frá allra fyrstu muldrum frummannsins sem ætluð voru til annars en tjáningar eða leiðbeiningar, í gegnum árþúsund af skáldskap sem saman var settur með ákveðna hljóðræna eiginleika að augnamiði – svo sem rím, stuðla og atkvæðaskipan – þó þeir gegndu kannski ekki sama aðalhlutverki þar og í þeim seinni tíma verkum sem verða hér til umfjöllunar í dag og næstu vikur.

„Ég skapaði nýja tegund ljóðlistar,“ er haft eftir Ball. „„Kveðskap án orða“, eða hljóðaljóð, og ég hóf að kyrja.“ Ljóðið, Gadji beri bimba, kyrjaði hann fyrst á hinum goðsagnakennda næturklúbbi dadaista, Cabaret Voltaire í Zurich í Sviss, íklæddur heiðbláum, skarlatsrauðum og gullnum pappa með hólklaga hatt á höfðinu – skáldabúningi sem öðlast hefur sess í ljóðsögunni, og mun, eftir því sem ég kemst næst, vinsæll á grímuböllum framúrstefnuskálda.

Ljóðið hefst á orðunum „gadji beri bimba glandridi laula lonni cadori, gadjama gramma berida bimbala glandri galassassa laulitalomini.“ Orðin eru engin, og þó alger – þeim er ætlað að vera hreinum, lausum úr fjötrum tungumálsins, eða nýtt hlekkjalaust tungumál – tungumál frummannsins, einhvers innra með nútímamanninum sem hefur komist óskaddaðan í gegnum úrkynjun mennskunnar.

Dadaistarnir höfnuðu eins og þekkt er allri heimspeki sem á undan þeim kom og gagnrýndu allan þann sannleik sem kynntur hafði verið til sögunnar sem argaþvælu. Hljóðaljóðlistin, sem þó var ekki alveg ný – fútúristarnir rússnesku og ítölsku höfðu áður tekið skref í þessar sömu áttir – hæfði því heimspeki þeirra fádæma vel, verandi laus undan þeirri merkingarsköpun sem hafði átt sér stað árhundruðin á undan, og í þessum mikilvægu frumskrefum listgreinarinnar er að finna öflugan og ákafan merkingarflótta, en sá þráður sköpunar hefur að nokkru leyti fylgt framúrstefnu- og tilraunakveðskap fram til dagsins í dag, mis-þvældur, -gisinn, -hnýttur, -skreyttur og -öflugur, eins og gengur. Tungumálið hefur verið strípað af samtíma sínum og flutt aftur til frummannsins, gert að muldri hellisbúans, hjali barnsins, máli þeirra sem heillast af tungumálinu án þess að skilja það og gera ekki endilega neina kröfu um að skilja það, og eftir standa nakin fónemin, hinar minnstu einingar talaðs máls, og möguleikar til samsetningar þeirra á þann hátt að ekki verði úr skiljanleg orð.

Eins og áður segir höfðu fútúristarnir áður sýnt hljóðaljóðlistinni áhuga, og hafið tilraunir innan listgreinarinnar. Einn höfuðstofnenda ítalskra fútúrista, og höfundur fútúristamanifestósins, Fillippo Tomasso Marinetti, var meðal frumkvöðla hljóðaljóðlistarinnar. Það ljóð sem hann er líklega frægastur fyrir er Zang Tumb Tumb, sem fjallar um orrustuna um Adrianópólís, í Tyrklandi. Oftsinnis hefur verið barist um Adrianópólís, en ljóð Marinettis er um þá orrustu sem hófst síðla árs 1912, þegar Búlgarir réðust inn í borgina. Orrustunnar er minnst ekki síst þekkt fyrir að þar áttu sér stað fyrstu sprengjuárásir úr lofti, þegar Búlgarar flugu yfir borgina og létu sérsmíðuðum handsprengjum rigna yfir andstæðinginn til að valda usla meðal tyrknesku hermannanna. Það er alkunna að fútúristarnir voru feykilegir aðdáendur stríðs, sem og framfara – og voru þessir tveir þættir líklega meðal sterkustu þráðanna í fagurfræði fútúrismans – og hefur þessi bardagataktík Búlgarana án nokkurs vafa fengið hinn harðfasíska Marinetti til að kikna í hnjánum af höfugri lotningu.

Ljóðið er ekki hreint hljóðaljóð, í þeim skilningi að í því sé ekki að finna skiljanleg orð, heldur er það eins konar sambræðingur orða, orðleysa og meininga, sem hljóðrænt er ætlað að kynda upp stríðsstemningu.

Þess er reyndar best að geta, áður en lengra er haldið, að fæst hljóðaljóð eru samansett úr óskiljanlegum hljóðum, eins og verk Hugos Ball, og fást þau jafnan heldur við hljóðræna eiginleika orða og setninga, frekar en að einblína á fónemin ein og sér. Mörg hljóðaljóð, sérílagi í seinni tíð, eru jafnvel samsett úr setningum sem eru blátt áfram og auðskiljanlegar.

Zang Tumb Tumb kom fyrst út í myndskreyttri útgáfu í tímaritum á árunum 1912 til 1914, eða sömu ár og orrustan stendur yfir, og var undir lok þess tímabils gefið út á bók. Í bókinni, hinni rituðu útsetningu verksins, er notast við týpógrafíska framsetningu til að koma áhrifunum til skila – margar leturtegundir koma við sögu, orð og bókstafir eru misstór og raðað á síðuna svo að úr verður myndverk til fylgis við hljóðverkið, þar sem tungumálið vefur sér leið um síðurnar og ákallar stríð sem eina möguleika heimsins til hreinsunar.

Við skulum nú hlýða á brot úr ljóðinu, í flutningi Marinettis sjálfs. Brotið nefnist einfaldlega Orrustan um Adríanópólís, og er tekið upp árið 1935, ríflega tveimur áratugum eftir útgáfu bókarinnar. Takið eftir því hvernig Marinetti hermir upp óhljóð styrjaldarinnar, skothríðirnar, ópin, söngvana, þrammið, suðið í sprengjum sem svífa til jarðar og sjálfa sprengjuhvellina – Zang Tumb Tumb.

Það verk í sögu hljóðaljóðlistarinnar sem hefur orðið listamönnum hvað drjúgast til eftiröpunar er líklegast Karawane, eftir Hugo Ball, en það er eitt fyrsta verk listgreinarinnar og án efa það áhrifamesta. Eins og önnur hljóðaljóð Balls er Karawane sambræðingur fónema sem mynda engin orð, en treystir þess heldur á hljóðrænuna:

jolifanto bambla o falli bambla

großiga m’pfa habla horem

egiga goramen

higo bloiko russula huju

hollaka hollala

Verkið er ekki ósvipað Gadji beri bimba, enda hefur þessi tiltekna aðferð Balls þann ókost í för með sér að verða frekar einhæf – og því miður, ef ég leyfi mér að taka svo sterkt til orða, eru margir sem enn apa upp þennan stíl, tæplega hundrað árum eftir að Ball drakk hann til þurrðar. Hins vegar eru til útgáfur af ljóðum Balls, sem vinna kreatíft með útsetningar ljóðsins, og munum við nú heyra nokkrar slíkar útgáfur.

Meðal þeirra sem hafa látið vaða í kvæðið, og gert því góð skil er pólski bandaríkjamaðurinn Jerome Rothenberg, sem er ekki síst þekktur sem safnari gamallar etnópóesíu – eða heimsljóðlistar. En Rothenberg er líka fært hljóðaljóðskáld, og við skulum heyra hann flytja Karawane, eftir Hugo Ball. Hér er verkið útsett fyrir margar raddir, slagverk og strengi, og er tekið úr hljóðaljóðleikriti Rothenbergs, Der Dada Ton, eða Dada-andanum, sem var eins konar virðingarvottur við fyrirrennara Rothenbergs og annarra hljóðaljóðskálda, og samsett úr nýjum útsetningum á verkum eftir Tristan Tzara, Kurt Schwitters, Francis Picabia og Hugo Ball.

Eins og áður segir hefur Karawane verið flutt af mörgum ólíkum skáldum af mörgum ólíkum tímabilum, en efalaust er óvenjulegasta útgáfan – eða öllu heldur, sú útgáfa sem á ólíklegasta flytjandann af ólíklegasta tilefninu – sú sem Marie Osmond flutti í Ripley’s Believe It Or Not þættinum um miðjan níunda áratuginn. Marie Osmond er bandarísk leikkona og söngkona, og meðlimur í sjóbissness fjölskyldunni The Osmonds. Um tíma starfaði Marie við Ripley’s Believe it or Not, sem einhverjir íslenskir sjónvarpsáhorfendur ættu að kannast við, en í þættinum er fjallað um hin ýmsustu furðufyrirbæri sem oft er bágt að trúa. Um miðjan níunda áratuginn voru kynnar í þættinum tveir, annars vegar Marie og hins vegar Jack Palance, og sá siður var tekinn upp að kynnarnir tækju upp stutt brot þar sem þeir sögðu frá einhverri furðu sjálfir, og eitt þeirra verkefna sem Marie fékk var að fjalla um hljóðaljóð, í kafla sem tileinkaður var furðum tungumálsins. Sagan segir að þegar kveikt var á myndavélunum hafi Marie fært augun af textaspjöldunum og þulið Karawane utanbókar.

Flutningur Marie Osmond er einhvern veginn tær og saklaus, og má jafnvel segja að hann sé í aðra röndina úr flútti við fagurfræði dadaismans – frummannsrödd Osmond er tær og fögur eins og smáfuglsraust.

Áður en við segjum alveg skilið við meistara Hugo Ball, skulum við heyra hljóðaljóðskáldið Christian Bök, sem tvisvar hefur sótt Ísland heim og komið fram á ljóðahátíðum Nýhils, flytja annað af höfuðverkum Balls, sem nefnist Sæhestar og flugfiskar. Sæhestar og flugfiskar er léttleikandi verk, næstum því tiplandi, kyrjandin í ljóðinu, ef svo má að orði komast, er hálfgeggjuð í rytma sem minnir að einhverju leyti á frumbyggjasöngva og að einhverju leyti á gól geðbilaðs manns – og ítónun flytjandans, sénísins Christian Bök, spillir ekki fyrir.

Í upphafi lék hljóðaljóðlistin sér aðallega utan orða, fékkst við orðleysur og upphrópanir, en síðar hefur það verið upp og ofan hvort listaverk greinarinnar eru framsett í fónemum, orðum, setningum, málsgreinum eða jafnvel heilum frásögnum, og koma þá ýmis önnur element inn í spilið – element sem jafnan eru fengin að láni úr bókaljóðlist, sem á jú rætur sínar að rekja til hinnar munnlegu hefðar: endurtekningar, stuðlun, rím og svo framvegis – eiginleikum sem var líklega í upphafi ætlað að auðvelda mönnum að leggja sögur á minnið.

Meðal þeirra hljóðaljóðverka sem má standa hvað næst bókaljóðshefðinni eru upptökur Gertrude Stein á sumum þeirra portretta sem hún skrifaði af eða um þau mikilmenni sem hún umgekkst í París á öndverðri tuttugustu öldinni. Portrettin voru vissulega skrifuð fyrir bækur og blöð, en ritlist Stein var að nokkru leyti syngjandi þó hún væri prentuð á síður – Stein var heltekin af hljómi setninga, og sú ástríða hennar skilar sér í upptökur sumra verka hennar, svo málamiðlunarlaust að hefð hefur myndast fyrir að telja upplestra hennar, og þá sérílagi upplestra á portrettunum, til hljóðaljóðlistarinnar. Einn bestu vina Stein var eins og kunnugt er myndlistarmaðurinn Pablo Picasso, og hefst portrett hennar um hann, í íslenskri þýðingu þess sem hér mælir, svo:

Ef ég segði honum, kynni hann við það,

kynni hann við það ef ég segði honum,

kynni hann við það, kynni Napóleon kynni Napóleon,

kynni, kynni hann við það?

Við skulum hlýða á lestur skáldkonunnar á portretti sínu um Picasso, If I told him:

Hér er óljóst hvaða þáttur ákveður skilgreiningu textans sem hljóðaljóðs – það má jafnvel geta sér þess til að ákallandi rödd Gertrudar sjálfrar eigi hlut í því, í bland við óhefðbundna setningaskipanina og endurtekningarnar, auk þess mikilvæga hlutverks sem Stein annars gegnir í sögu framúrstefnubókmennta. Í öllu falli er sá sem hér mælir þeirrar skoðunar að portrett hennar séu að stærri hluta önnur verk í upplestri en þau eru á blaði. Sú skoðun er líklega ekki byggð á neinu nema tilfinningu, reyndar, en svo verður stundum bara að vera.

Viðfangsefni framúrstefnuljóðlistar er oftar en ekki það að teygja á tungumálinu. Framúrstefnuskáldið spyr sig fyrst, áður en það hefur skriftir, tveggja spurninga: Í fyrsta lagi: Hvað er tungumál? Og í öðru lagi: Hvað get ég gert með tungumál? Þegar þessara spurninga eru spurt innan hljóðaljóðlistarinnar, verður sú spurnarvídd ráðandi sem kalla mætti: Hvað eru fónem? Samkvæmt lýð-alfræðiritinu Wikipediu, eru fónem hinar minnstu merkingargreinandi einingar málsins. Þar segir: „Ólíkt málhljóðum eru fónem huglægar eindir í hljóðkerfi málsins sem finnast með því að skoða venslin milli hljóða“.

Það finnast hins vegar hljóðaljóð sem hvorki innihalda orð né raddir – og því í raun engin fónem – en sem dæmi um slíkt má nefna sunnudagsljóð sænsku skáldanna Idu Börjel og Mathiasar Kristersson, þar sem hljóðin í ljóðinu koma, að því ég best get heyrt, úr tölvuprentara. Við skulum heyra stuttan bút úr Sunnudegi við Disponentgötu.

Hér er engin rödd á ferð, en þó hljóð sem tengja má við tungumál, sem tengjast orðum þó engin leið sé að fá botn í það hvaða orð það eru – hvað eru þau Ida og Mathias eiginlega að prenta út? Eru þau að prenta út ljóð? Og ef þau eru ekki að prenta út ljóð, er þá prentarahávaðinn ljóð? Eða, er prentarahávaðinn ljóð þótt þau séu að prenta út ljóð?

Það er ljóst að hljóðin sem prentarar gefa frá sér eru ein afurð tungumálsins. Án tungumálsins, væru þessi hljóð líklega ekki til. Það má jafnvel geta sér þess til að í hinum einmanalega heimi skáldsins hljómi ljóð jafnan einmitt svona, þegar þau skríða úr tölvunni út í heiminn – að þegar kemur að hljóðum ljóðanna séu prentarahljóðin reglan, en upplesturinn undantekning.

Við skulum hlusta á eitt sunnudagsljóða þeirra Idu og Mathiasar frá byrjun til enda – það er um tvær mínútur – og ég bið hlustendur að ímynda sér hvað hér sé á ferðinni. Hversu mikið heyrist prentað í hverja línu, áður en prentarinn færir sig einn paragraf niður, og hversu mikið er prentað á hverja síðu. Ég bið ykkur að leggja við hlustir og spyrja ykkur þessarar eilífu spurningar: Er þetta ljóð?

Bandaríski listamaðurinn Vito Acconci hóf feril sinn sem ljóðskáld, en færði sig síðar yfir í arkítektur, innsetningar og performans-list. Næsta verk sem við hlustum á kallast „Now do you believe the dirty dogs are dead“ eða „Trúirðu því nú að hundingjarnir séu dauðir“ af kassettunni „Live to Air: Artist’s soundworks“, eða „Líf í loft: hljóðverk listamanna“. Hljóðaljóðið er að finna á D-hluta kassettunnar, sem helguð er verkum sem fjalla á einn eða annan hátt um samskipti einstaklingsins við þéttbýlisumhverfið.

Kassettan var gefin út árið 1982 í tilefni af hljóðlistasýningu í Tate-galleríinu í London, sama haust og verkin komu út. Í fylgiefni með kassettunni segir meðal annars: „Þessi verk eiga sér enga aðra birtingarmynd en sem afspilun á kassettu, annað en mörg önnur verk þar sem upptakan er notuð „óvirkt“, sem aðferð til að festa á band hlustunarviðburð, eða sem tækni til að styðja við bakið á öðru verki.“

Í „Trúirðu því nú að hundingjarnir séu dauðir“ má heyra galið geltið í taugaveikluðum borgarhundum, sem svarað er af röddu, sem ekki mælir mikið skýrara en hundarnir, þó hún sé yfirvegaðri, allt að því blíð í einfeldni sem virðist daðra við sína eigin tegund taugaveiklunar.

Því fer ekki fjarri að áheyrendur hljóðaljóðlistarinnar spyrji sig hvað það er sem einkenni hljóðaljóðið – hvað skilur að söng frá ljóði, ljóð frá samræðu, hljóð frá ljóði, hljóðfæri frá hljóðaljóði? Svarið er í raun flókið og einfalt – hljóðaljóðið, eins og önnur ljóð, er það sem með einhverjum anga sínum bendir á tungumálið, gerir tungumálið að einum aðalfókuspunkti sínum. En þar með er ekki sagt að hljóðaljóðið geti ekki verið fleira – söngur getur vissulega verið hljóðaljóð, og samræða getur það líka, rétt eins og myndverk getur líka verið ljóð. Það er jafnvel í myndinni að hljóðfæri geti bent á tungumálið með þeim hætti að kalla megi hljóðljóðlist – þó venjulegur hljóðfæraleikur falli ekki undir þann hatt.

Áður en við leggjumst í dvala næstu vikuna skulum við hlusta á kanadíska hljóðaljóðskáldið bp Nichol flytja verk sitt The Alphabet Game, eða stafrófsleikinn. Nichol má nefna höfund samtímahljóðaljóða, og hafði hann gríðarleg áhrif meðan hann lifði og fram á okkar dag, en hann lést langt fyrir aldur fram, 44 ára árið 1988. Nichol var einnig meðlimur í hljóðaljóðsveitinni The Four Horsemen, ásamt þeim Rafael Barreto-Rivera, Paul Dutton og Steve McCaffery, en þeim síðastnefnda fáum við að kynnast betur síðar.

Í stafrófsleiknum leikur Nichol sér með upptökutækni, söng og konsept stafrófsins, eins og sá maður getur einn sem elskar tungumálið af allri sinni sál.

Kallfæri – 2. þáttur – Framburður hljóðaljóða

Kallfæri – 3. þáttur – Pólitísk hljóðaljóð

Kallfæri – 4. þáttur – Nýrri hljóðaljóð

„Vitið þér að Drottinn vor, Jesús Kristur, þjáðist og dó fyrir yður?“, sagði predikarinn.

„Jahérna“, sagði Augusta. „Ég vissi ekki einu sinni að hann hefði verið veikur.“

– Úr Tal till folket eftir Bengt-Emil Johnson.

Jón Örn Loðmfjörð (stafrænuskáld frá Selfossi, fæddur 1983) tekur tryllinginn á Nýhil (listakollektíf, stofnað 2002 í Reykjavík, Berlín, Helsinki og á Ísafirði) á heimasíðu félagsskaparins. Ástæðan er ljóðahátíð Nýhils sem virðist ekki hafa staðið undir rómantískum vonum Jóns um ljóðapartí. Það er, það var of mikið af ljóðum og of lítið partí. Þetta kallar Jón ódýra auglýsingamennsku.

Sem má vera rétt.

MARKAÐSSETNING VÖRUMERKISINS NÝHIL INTERNATIONAL

Frá ljóðahátíð Nýhils 2005. Á myndinni (f.v.) má sjá Christian Bök, Lone Hørslev, Catarinu Gripenberg og Davíð Stefánsson, skömmu áður en hann fór úr að ofan.

Ljóðapartíin hétu í upphafi bara Nýhilkvöld/Neuhilabend og voru haldin á litlum lókal á hliðargötu af Prenzlauer Allée í Berlín. Lókallinn var leigður út til listrænt þenkjandi fólks fyrir alls kyns menningarviðburði. Ég fór aldrei á neitt nema Nýhilkvöld en Haukur Már minnir mig leit við á tangókvöldi, að minnsta kosti einu sinni. Á staðnum var bar sem við fengum afnot af – að loknum viðburði voru flöskurnar taldar og leigan dregin frá og við fengum að halda gróðanum. Sem var stundum einhver (allt að átta keböb) og stundum enginn (þá greiddum við leiguna – sem var einmitt líka sirkabát átta keböb – úr eigin vasa).

Á kvöldin mættu aðallega Íslendingar á milli tvítugs og þrítugs. Eitthvað fólk úr MH, heimspekinemar, listnemar, ambíent rokkstjörnur og þar fram eftir götunum. Og svo Íslandsvinir og afleiður Íslandsvina, vinir Íslendinga og Íslandsvina.

Stemningin var þessi: Hér erum við með hús til að skemmta okkur í. Hér getum við farið á svið og gert músík, flutt ræðu, ljóð, smásögu, mætt með sjónvarp og sýnt stuttmyndir – og á meðan enginn er að gera neitt erum við með DJ sem tekur sér pásu þegar okkur dettur í hug að fíflast. Þetta var eins óformlegt og hugsast getur.

Meðal þeirra sem tóku þátt í þessum mánaðarlegu viðburðum, veturinn 2002-2003, var Grímur Hákonarson, kvikmyndagerðarmaður, sem annars bjó í Prag þennan vetur. Grímur var í Berlín í kringum jól og fékk þá hugdettu að taka þessi Nýhilkvöld og fara með þau á sveitaballarúnt. Fyrir því mætti fá styrk einhvers staðar (fáir þurfa að vera jafn meðvitaðir um styrkmöguleika og kvikmyndagerðarmenn).

Ungt fólk, menning, hresst, endurnýjun = styrkjafé.

Líklega var það um þetta leyti sem hugtakið „ljóðapartí“ varð til. Altso til að setja í umsóknir. Sem auglýsingamennska – og sem eitthvað lýsandi fyrir það sem við vildum og það sem fólk (m)átti (að) búast við. Ekkert okkar hafði eytt miklum tíma á ljóðakvöldum á Íslandi, einfaldlega vegna þess að þau fóru fram utan við lífheim okkar – þau voru einhvern veginn alltaf á bókasöfnum í Kópavogi og tekin alvarlegar en okkur þótti skemmtilegt. Ljóðið var viðkvæmt og leiðinlegt. Ljóðið var hættulaust, sorglegt, þögult, feimið, bælt. Og ljóðakvöldið var skilgetið afsprengi þessa kátínulausa meinleysis. Það skorti allt rokk&ról, einfaldlega, og það virtist vera meiningin. Ætlunin. Ljóðinu var stefnt gegn afþreyingarmenningu, samtíma, gargi og látum með því að vera hægt og þögult. Þögn þess átti að nísta í gegn. Þögn þess átti að vera gildi í sjálfu sér. Allir aðrir bjóða þér upp á hávaða, við bjóðum upp á þögn á bókasafni í Kópavogi.

Nema okkur langaði í ljóð en ekki þögn. Kannski upplifðum við innihaldsleysi bæði í þögn ljóðakvöldanna og hávaða útvarpsstöðvanna. Kannski er það eftiráskýring. Kannski hugsuðum við ekkert sérstakt. Kannski langaði okkur bara að detta í það og hitta vini okkar.

Allavega: Í Berlín skemmtum við okkur einsog kóngar og drottningar – Berlín var annar heimur, eins og útlönd eru yfirleitt, en við sáum ekki hvernig það ætti að hindra okkur í að flytja inn stemninguna. Og því var farið í ljóðapartítúr. Tæplega tíu stopp, minnir mig, hringinn í kring. Fyrir styrkjafé sem fékkst út á róttæka endurnýjun á stemningu. Sem var einmitt það sem við vildum.

En við gátum ekki auglýst þetta sem ljóðakvöld, eða Nýhilkvöld. Ef við ætluðum að hafa bar. Ef við ætluðum að hafa fyllerí og hedónisma. Því á ljóðakvöld hefði bara mætt fólkið af bókasafninu í Kópavogi. Og þá myndi stemningin glatast. Nýhilkvöldin snerust ekki síst um áhorfendur – það skipti máli að áhorfendur væru hressir, dónalegir og já hreinlega drukknir. Því drukknari því betra. Helst að þeir vildu komast upp á svið líka. Troðast upp á svið ef þeir fengu ekki leyfi.

Og þá þýðir ekki að segjast ætla að halda ljóðapartí. Í Reykjavík hefði það kannski gengið, ef maður hefði valið einhvern sæmilega subbulegan stað undir fyrirbærið. En á Sauðárkróki gerist allt á sama staðnum – bæði settlegt, beysið og sæðisstorkið.

Hið sama gildir í dag. Ef maður ætlar að halda ljóðakvöld auglýsir maður það þannig, en annars sem partí. En það er ekki endilega partíhaldara að kenna þó stemningin sé önnur og dannaðri, ef partíhaldari leggur upp með partí.

ÞÁ: LJÓÐAPARTÍ, PARTÍ, PARTÍ

Það kemur sjálfsagt rómantíkerum á óvart en ljóðapartíin voru ekki alltaf skemmtileg. Þau gengu ekki alltaf upp og stundum hundleiddist manni. Í Berlín var einhvers konar óskrifuð og ósýnileg og ónefnd regla um að mæta ekki með endurtekið efni á sviðið. En þegar við fórum hringinn var það auðvitað ekki hægt og á Nýhilkvöldum í Reykjavík veturinn eftir og þaráeftir var endalaust verið að lesa sömu ljóðin. Ég skammaðist yfir þessu af vitlausu tilefni – eftir útgáfupartí Þórdísar Björnsdóttur og Vals Brynjars Antonssonar, þau tóku það til sín án þess að eiga það skilið – fékk bágt fyrir og eftir það fækkaði Nýhilkvöldum til muna. Það er auðvitað engin stemning fyrir að halda partí ef maður fær ekkert nema skammir að launum. Ef gestirnir röfla bara um að maður sé ekki nógu töff.

Á Höfn í Hornafirði lásum við upp á einhverju náttúrugripasafni. Fyrir fjóra eða fimm gesti. Um miðjan dag. Við vorum þunn og flest eitthvað hálf úrill, minnir mig. Við lásum upp fyrir tóman sal í Ljósafossvirkjun og fengum greitt frá Landsvirkjun. Um miðjan dag. Í Berlín 2004 ætluðum við að endurvekja gamla stemningu (sýra, nostalgía, geng ég þér á hönd) og héldum ömurlegan listviðburð í Tuntenhaus. Útgáfupartý Norrænna Bókmennta var haldið í Þjóðmenningarhúsinu og kynnir var Þór Tulinius í Laxnessgervi (Óttar var reyndar púaður niður, en það var líka það eina spennandi sem gerðist). Tvisvar voru frekar glötuð ljóðakvöld haldin á Nellýs. Og þetta var allt í gamla daga, þegar allt var rómantískt og fallegt, skáldin ung, falleg og drykkfelld – og alltaf lofuðum við fylleríi (það er bara Jón Örn sem hefur auglýst róttækni í tengslum við upplestur). Við lögðum einfaldlega tröllatrú á brennivín og uppskárum alveg ágætlega.

En einsog gengur endaði auðvitað helmingur hersveitarinnar á snúrunni.

Ljóðapartí er einfaldlega ekki auðveld kúnst.

NEI! ÞETTA ER EKKI PARTÍ ÞÓ ÞÚ SEGIR ÞAÐ

Það hefur farið umtalsvert minna fyrir partítali síðustu misserin. Og minna fyrir greddutali. Leifarnar af partítalinu má sjá í nafninu – ljóðapartí – en það er rétt hjá Jóni Erni að þetta er ekki partí í sömu merkingu og var. Sjálfur hef ég stundum saknað þess partís sem var, og kvabbað undan settlegheitum:

Loks fannst mér yndislegt á ljóðahátíð Nýhils – þó sálarlaus salurinn hafi verið þungur og leiðinlegur, náði hann ekki að sjúga úr gestum og upptroðendum („skáldum“ & „fólki“) lífskraftinn. Sumum fannst víst raunar ágætt að lesa fyrir kaptífa áhorfendur, sem sátu fastir ekki síst vegna þess að það væri svo vandræðalegt að ganga út á ískrandi gólfinu í þessari höfugu þögn. Og ekki fannst mér vont að lesa. En ég vona þessi salur verði aldrei notaður undir annað en leiklist í framtíðinni. Og ég vona að Nýhil auglýsi aldrei aftur ljóðakvöld af þessari tegund undir heitinu ljóðapartí – sem var upphaflega stefnt gegn þeirri hugmynd að maður vildi láta læsa sig inni í heilagleika ljóðrýmis þar sem varla mætti sussa á sjálfan sig án þess að móðga alla í salnum með látunum í sér. Rýmið var fasískt og borgaralegt.

Hér fyrir ári síðan.

En ég hef ekki orðið var við það lengi að neinn tali um partí af fullri alvöru. Eða fyllerí. Eða frammíköll. Greddu. Vessapóesíu. Ekki í viðtölum, bloggfærslum, greinum eða neins staðar annars staðar. Kannski seint á kvöldin á börum, eða úti í reykingapásu. Ég man ekki til þess að neinn hafi lofað raunverulegu partíi, undirstrikuðu og/eða feitletruðu, fyrir síðustu ljóðahátíð eða þarsíðustu. Kannski er eitthvað af orðræðunni eftir, en ég verð lítið var við hana. Jú, þetta heitir partí en það er einmitt meira í merkingunni „veisla fyrir ljóðvini“ en hedónískt haugafyllerí. Hefur einhver í Nýhil sagt „frammíkall“ síðan 2005?

Einu lætin sem hafa verið boðuð síðustu misserin voru herköll Jóns Arnar (og náhirðar hans) í kringum búsáhaldabyltinguna. Þau voru rétt og tímabær og í meiri flúxus við veröldina en fylleríisköll hefðu verið á sama tíma.

En Nýhil var líka lausara við siðferði í gamla daga. Pólitíkin hefur sannarlega alltaf verið til staðar en hún var kannski bundnari sjálfum verkunum. Verkin kölluðu á pólitík en leyfðu ekki pólitíkinni að kalla á sig. Heyrðu ekki undir hana. En veröldin hefur líka breyst. Hefur einhver hneykslast á Nýhil síðan 2004? Það transgressívasta sem Nýhil hefur gert síðan þá var líklega Landsbankasamningurinn. Hann er kannski það eina sem hefur ruglað í veruleika fólks. Hann á í það minnsta metið í rugli.

Hafi einhver lofað partíi í ár var það líklega Jón sjálfur. Enginn þeirra sem voru í Berlín eða á ljóðapartítúrnum hafði nokkuð með „markaðssetningu“ ljóðahátíðar í ár að gera, svo ég viti – en Jón sat alla fundi allra reykfylltra bakherbergja. Jón er þannig líklega að skamma sjálfan sig, sem er gott og blessað en kannski dálítið lúþerskt og fullmikið í „anda samtímans“, í anda Icesave og ábyrgðar og realpolitik. Að skammast sín. Skamma sig.

Nema auðvitað hann sé að skamma meðreiðarsveina sína. Hitt fólkið í reykfylltu bakherbergjunum. Ef svo er finnst manni einfaldlega dálítið seint í rassinn gripið að byrja að mögla þegar allt er yfirstaðið. Þá væri líklega betra að bæta einfaldlega ráð sitt, djöflast og andskotast sjálfur frekar en að djöflast og andskotast í öðrum fyrir að djöflast ekki og andskotast nóg.

UPPSKRIFT AÐ LJÓÐAPARTÍI

Hafi einhver áhuga á að halda ljóðapartí skal öldungurinn láta af hendi uppskriftina, veita ríflega úr hyldjúpum reynslubrunni sínum af annálaðu örlæti. Uppskriftinni skal maður ekki taka alvarlega heldur snúa út úr henni.

1. Lókall: Bar.

Ekki leikhús, fyrrverandi höfuðstöðvar stjórnmálaflokks eða annað, heldur bar. Rýmið á að vera kassalaga, þar á að vera svið og helst sem fæstir afkimar. Þeir sem eru með eru með og þeir sem eru ekki með eru annars staðar á öðrum börum. Í dag má víst hvergi reykja en það er samt gott að fólk þurfi ekki að fara út. Það er alger killer. Kannski er eina lausnin ólögleg og utan barsamfélags.

2. Veigar.

Á barnum á að vera tilboð. Ódýr bjór á afslætti.

3. Skáld.

Bjóða sem flestum að vera með. Sviðið er alltaf opið. Öllum. Ná í skemmtilegt fólk og henda því upp á svið.

4. Skemmtiatriði.

Nýhilkvöld voru ekki alltaf bara ljóðagigg. Listamenn, fjöllistamenn, fálistamenn, örlistamenn og aflistamenn voru líka á sviðinu. Og auðvitað tónlistarmenn.

5. Tími.

Byrja snemma og hætta seint. Miða við 7 tíma, ef það er með nokkru móti hægt.

6. Tónlist.

Ekki gleyma DJ. Ekki gleyma að þetta er líka bar og fólk á líka að geta talað saman. Annars er hætt við að fólk festist í hinni þöglu stemningu. Það gerist ekki á tónleikum vegna þess að músíkin er svo hátt stillt. Ég hef aldrei prófað að stilla ljóðin í botn en ég efast um að það virki eins.

7. Gestir.

Bjóða öllum. Lofa að það verði æðislegt. Biðja fólk að kalla fram í og drekka bjór á tilboði. Segja fólki að taka með sér ljóðið sitt og mandolínið og húlahringinn. Segja partí og tala í hýperbólum, ýkjum og ofhvörfum.

8. Tíðni.

Einu sinni í mánuði. Annars er hætt við að þetta verði of mikill viðburður. Of mikil útskrift. Þegar ljóðapartí eru haldin sjaldan og ljóðahátíð einu sinni á ári verður þetta augljóslega að viðburði.

DJÖFULL VARSTU GÓÐUR Í MORFÍS

Ljóðahátíð/ljóðapartí er ekki á ábyrgð annarra en þeirra sem halda hana/það. Og það geta allir borið ábyrgð í Nýhil ef þeir nenna því. Að einhverjir séu haldnir fortíðarórum er ekkert nýtt. Árið 2005 var áreiðanlega talað um Ljóðskáldin vondu í Háskólabíói eða Medúsu. Eða eitthvað annað. 6 Gallery og bítskáld. Mig minnir að Hallgrímur (en ekki Egill) Helgason hafi skemmt sér illa og gengið út og allir verið eitthvað fúlir. Hvers vegna gekk Hallgrímur út? Djöfuls snobb (ha ha!)

Öll grasrót sækist líka í að vera afl. Nýhil vildi (og vill) geta gefið út bækur án þess að höfundar þyrftu að leggja út fyrir þeim. Vildi (og vill) fá innslag í Kiljunni og umfjöllun í Lesbók. En samt vera grasrót. Samt vera fyllerí.

Og þetta er allt í boði. En það er ekki auðsótt og ekki víst að maður geti verið bæði í einu – það þarf kannski að vera til skiptis.

Texta Jóns Arnar er auðvelt að vísa á bug, hafna, sem nöldri. Ef þú ert svona óánægður, Jón, hvers vegna gerirðu þá ekki eitthvað sjálfur? (Eins og ég geri hér að ofan). En það er eiginlega of auðvelt, því hvað sem öðru líður þá fjallar hann um raunverulegt vandamál (ég var ekki staddur á ljóðahátíð í ár og hef engar forsendur til að segja neitt um hana – annað en að ég efast um að lýsingin á feimna ljóðskáldinu sem rígheldur í púltið og hvíslar eigi við um UKON, Mette Moestrup, Jón sjálfan, Bryndísi, Val Brynjar, Hauk Má, Ingó, Hildi, Kristínu Svövu o.s.frv. – maður spyr sig, við hvern á Jón við og hvers vegna nefnir hann ekki einfaldlega nöfn? Ljóðskáldin (líkt og annað fólk) heita jú einmitt nöfnum meðal annars svo hægt sé að greina þau í sundur).

Hið raunverulega vandamál er þá þetta: Munu ljóðapartí breytast, eða hafa þau breyst í sunnudagasamkomur? Eða hafa þau kannski alltaf verið sunnudagasamkomur?

Ég man eftir því að hafa þreyst á fylleríinu. Man eftir því að vilja halda ljóðakvöld í sundhöll á sunnudagsmorgni. Að halda dinnerljóðakvöld þar sem allt væri settlegt. Af því fylleríið er að lokum alveg jafn þreytandi og bókasafnið í Kópavogi (og því kannski einmitt ástæða til að nota uppskriftina hér að ofan sem eitthvað til að forðast).

Og ég veit ekki hvort fortíðarþrá Jóns er raunveruleg – hvort hann er raunverulega vonsvikinn að ljóðahátíð 2009 var ekki eins og ljóðahátíð 2005 (sem hann missti af). Ég efast um það.

En punkturinn er ennþá þessi: Þetta er alltsaman hægt. En til þess verður að vera vilji, stemning – og þá skiptir engu þó mér eða Jóni Erni finnist ljóðahátíð ekki eiga heima á bókasafni í Kópavogi, ef hvorki er vilji né stemning fyrir því að halda hana annars staðar. Maður hellir ekki brennivíni ofan í annað fólk. En maður getur byrjað á því að hella brennivíni ofan í sjálfan sig og beðið til Brahma að aðrir fylgi í kjölfarið. Partíglaðasti maður sem ég þekki er Hálfdán Bjarki, tröllvaxni bassaleikarinn í 9/11′s, og hann hefur gjarnan haft á orði að partí sé bara fólkið sem er í því. Það er einfaldlega voðalega fátt öðrum að kenna. Þetta er allt manni sjálfum að kenna.

Það er kannski ekki leiðinlegt nema maður sjálfur sé leiðinlegur.

Valur Brynjar Antonsson les á ljóðahátíð 2009. Myndina teiknaði Tómas Ponzi - tap.blogspot.com.

Á dögunum missti ég af ljóðahátíð Nýhils. Sem var leiðinlegt á alla mögulega kanta, þó ég hefði raunar hvergi viljað vera nema einmitt hér var það ekki vegna þess að ég vildi missa af ljóðahátíð. En ljóðahátíð er löngu orðin fullorðin og spjarar sig ágætlega án mín. Ég hef þó í huga að missa ekki af henni mikið oftar.

Ég hugga mig við að fyrir utan tvö skáldanna, Vivek Narayanan og Pelle Sigsgaard, hef ég séð allt þetta fólk troða upp. UKON kom fram á Oslo Poesifestival ásamt hinum æðislegu Njurmännen, og ég hef meira að segja gert útvarpsinnslag um hann. Ciu Rinne hef ég lesið með í Helsinki og Malmö, Dmitry Golynko las ég með í Helsinki, Angela Rawlings hefur áður verið á ljóðahátíð og ég hef hitt hana í Kanada og í Brussel, Morten Søndergaard var á Oslo Poesifestival og ég las með Mette Moestrup í Ulvik í Noregi. Það var helst ég saknaði þess að sjá Anton Helga ekki lesa upp.

Ljóðaþýðingar og ljóð á íslensku má m.a. lesa í nýju Tregawöttunum, sem Haukur Már ritstýrði. Auk þýðinganna sem má finna í Tregawöttunum eru nokkrar sem finna má á þessari síðu. Ást og stærðfræði eftir Mette Moestrup og Án titils eftir UKON. Auk þess brot úr Víður lúr fyrir fiðrildafræðinga eftir Angelu Rawlings. Þetta og margt fleira má finna með því að smella á ljóð/ljóðaþýðingar hér efst á síðunni.

Meðal viðburða á hátíðinni var myndbandsljóðasýning sem ég fékk að stýra. Fæst verkanna er hægt að horfa á á netinu en hér eru samt nokkur:

Tyger eftir William Blake.

The Death of William S. Burroughs eftir John Giorno og Antonella Faretta.

Just say no to Family Values eftir John Giorno og Antonella Faretta.

1. des ávarp forsetans eftir Jón Örn Loðmfjörð.

Margræðni málsins eftir Jón Örn Loðmfjörð.

Og síðast en ekki síst, Höpöhöpö Böks eftir sjálfan mig:

Loks vil ég benda á teikningar Tómasar Ponzi frá hátíðinni.

Ég hata alla! eftir Bryndísi Björgvinsdóttur.

Sú fyrstnefnda er í anda Reykvísks Eðalefnis, sem Bryndís gaf út hér um árið – var það 2007? (Ég meina bara ártalið, ekki „hugarástandið“). Eins konar sambræðingur úr fjölmiðlamáli, neti og prenti, í bland við hysteríska lýrík:

Hópur rasista
býr allsber niðri í fjöru
og lifir á Gunnarsmajónesi,
Maríu-kexi og malti
Hann hleypur undan öldunum
því þær koma frá útlöndum

Annað ljóð er útlegging á sögunni um Litlu gulu hænuna, sem hefur verið frjálshyggjumönnum notadrjúg í gegnum tíðina. Ljóðið er sett upp eins og viðskiptafrétt með fyrirsögnina: „Litla gula hænan tekur skortstöðu í brauði“. Fréttin sjálf er síðan keðja af lánalýsingum sem er álíka auðvelt að skilja og viðskiptafréttirnar sjálfar, en þó að minnsta kosti hálfu skemmtilegri. Fréttinni fylgir mynd af hænunni sem breiðir vængin yfir brauð sitt. Myndatextinn er: „Litla gula hænan varnaði fréttamönnum aðgangi að brauðinu.“

Hnotskurn: Ég hata alla! virðist eiginlega meira elska alla. Nema auðvitað þá sem hata alla. Hún hatar þá sem hata alla.

Sjálf kvíslast ég eftir Hildi Lilliendahl

Bók 2 í Bútgáfuflokkinum er Sjálf kvíslast ég eftir Hildi Lilliendahl. Hún er skrifuð í ansi ólíkum stíl en Ég hata alla! – langt í frá hysterísk, án upphrópunarmerkja, einhvern veginn yfirvegað ringluð/ringlandi (ég meina það í jákvæðum skilningi). Á meðan Ég hata alla! er fyrst og síðast pólitísk er Sjálf kvíslast ég kannski fyrst og síðast feminísk. Ekki að það sé nein sérstök ástæða til að bera þessar tvær bækur saman.

Barátta karlsins væri auðvitað löngu töpuð ef ekki væri fyrir ofurlitla tilhneigingu mína til að halda með honum.

Ljóðmælandi kvíslast í karl og konu sem búa í brjóstum hans (þ.e.a.s hennar, ljóðmælandi er hún). Karlinn er dálítill vælukjói, tilfinningasamur og jafnvel íhaldssamur. Konan er villtari, frekari, aðgangsharðari. Auk þess ber ljóðmælandi „leyndarmál“ í legi sínu sem hann/hún á erfitt með að taka afstöðu til og leyfir kynjunum í brjósti sínu að berjast um í sinn stað. Því lýkur með fóstureyðingu/fósturmissi en í kjölfar þess birtist átján mánaða strákur sem togar í typpið á sér og dreymir um „konu á stærð við frystitogara“.

Bók Hildar er að því leytinu öðruvísi en hinar bækurnar í bútgáfuflokknum að hún leggur sig minna eftir tungumálinu og meira eftir spekinni og myndmálinu – þrátt fyrir að hefjast á orðaleiknum að vera með „varúðarráðstafanir / á vörunum“.

Hnotskurn: Sjálf kvíslast ég er allt í senn feminísk bók, feminín og maskúlín, skrifuð með estrógeni í innilegu testósterón-rúsi. Svör hennar eru loðin og óljós en þeim fylgja konkret og ljósar niðurstöður/afleiðingar.

Það sem mér finnst helst að heiminum eftir Ingólf Gíslason.

Ingólfur Gíslason skrifar sig lengra frá ljóðrænunni í Það sem mér finnst helst að heiminum… Strax á fyrstu síðu kemur upptalning á orsökum barnadauða í þriðjaheiminum sem lýkur með orðunum: „Hér vil ég ekki vera ljóðrænn. Þetta eru bara einföld skilaboð.“

En þetta er auðvitað tvíbent. Hvernig getur ljóð verið „óljóðrænt“ og Ingólfur ber ítrekað á borð eigið óþol fyrir ljóðlínum – „flúra við fornan kveðskap“:

fegurðarkúrinn

.

smjörsteiktir fiðrildafætur

með flugugalli

innbakað músarmilta

og magi úr lús

Bókin samanstendur af sjálfstæðum setningum/sögum/lýsingum um kapítalismann. Eða réttara sagt gegn kapítalismanum með innskotum um (mögulegt?) gagnsleysi ljóða. Brotin eru stundum stakar málsgreinar, stundum blaðsíða, og tengjast saman á viðfangsefninu og afstöðu til þess.

Eini vandi neyslusamfélagsins er einfaldlega sá að það fá ekki allir að taka þátt í því.

Bókin er auk þess stráð tilvitnunum í alla frá Degi Sigurðarsyni til Hómers til Vilborgar Dagbjarts og Wittgenstein. Hún er samanhnýtt hugsun höfundar og annarra (höfundur bæði skrifar og les, endurtekur, undirstrikar) – tilraun til að kortleggja (kannski?) í von um niðurstöðu eða vegvísi („Ég held ekki þræði heldur hugsa ég brot“ eru lokaorð bókarinnar).

Sumarið sem ég kom til Auschwitz stóðu yfir mestu fjöldamorð sögunnar, eftir seinni heimstyrjöld, í Rúanda. Á meðan ég velti fyrir mér stöðluðum skilaboðum (aldrei aftur) voru manneskjur að brytja niður aðrar manneskjur, nágranna sína, í Afríku.

Hnotskurn: Þetta er pólitísk vandlæting. Á köflum. Í eigin garð og annarra. Að baki hennar liggur heift og réttvísi. Hún rambar á barmi þess að vera hallærisleg, grunar mig, enda ekki beinlínis töff að vera alltaf með svöngu börnin í Afríku á heilanum. En samtímis bæði gáfuð og skemmtileg.

Usli: Kennslubók eftir Dr. Usla.

Síðasta bókin í flokknum er Usli: Kennslubók eftir hinn dularfulla Dr. Usla. Hún er (líkt og Ég hata alla) skrifuð í „flippstíl“ – það er, hún virðist ekki „taka sig sérlega alvarlega“ en fjallar þó (líkt og hinar bækurnar) um „alvarleg málefni“. Nánar tiltekið um kyn og kynusla. Bókin er skrifuð einsog kennslubók/sjálfshjálparbók í kynjafræðum og þræðir hverja klisjuna á fætur annarri í útúrsnúningum, afturbeygingum og heljarstökkum.

Yfirskrift einnar síðu er „Kynin má helst þekkja á ólíkri líkamstjáningu og skartgripum“. Þar er mynd af tveimur kynlausum verum. Önnur segir: „Ég væri til í að mæta þessum karlkellingum og ræða við þær; mæta þeim skartklædd og hakka þær í mig glitrandi.“ Hin segir: „Það á ekki að veita konunni nein réttindi. Að leggja kvaðir á konuna er að svipta hana öllu frjóu valdi hennar.“

Undir þessu er úrklippa úr blaði (?) sem á stendur: „í auglýsingar“

Bókin er annars að mestu samansett úr fundnum textum og myndum sem er skeytt saman. Í stað þess að fella textana saman í eina heild eru þeir jafnan birtir eins og úrklippur – það er að segja, yfirleitt er hægt að skilja á milli hvar ein úrklippa byrjar og hvar næsta byrjar. Ekki að það sé gefið að uppsetningin sé „sönn“ – skilin milli úrklippna eru kannski login og það sem virðist fundinn texti er kannski frumskrifaður. En það er ástæða til að undirstrika að þetta hlýtur að vera val á tölvuöld þar sem auðvelt er að bræða texta og myndir saman í eina heild. En þetta er líka kannski pönkhefð – bókin minnir þannig kannski á sér eldri bækur í sömu línu frá því áður en mynd og textavinnsla varð jafn sjálfsagður hæfileiki og í dag.

Hnotskurn: Usli: Kennslubók er tilraun til að snúa á haus grunnhugsaðri pólitískri réttsýni sjálfshjálparbóka og annarra slíkra kerfislægra kennslumeðala, tilraun til að afhjúpa heimskulega orðræðu hins mjúka vinstris um kyn í víðri merkingu, til að finna merkingu.

Ég er auðvitað ekki hæfur til að gefa þessum bókum neinn dóm. Þetta eru allt saman góðvinir mínir sem skrifa – ég skulda þeim bjór og þau skulda mér bjór, við sofum á sófum hvers annars. Eða, það er eiginlega gefið að dómurinn verði jákvæður. Fjórar stjörnur á línuna og takk fyrir mig.

Valerie Solanas bíður betri tíma.

Ég held raunar að Swells hafi hætt að yrkja fyrir löngu síðan. Hann hitaði oft upp fyrir pönksveitir á borð við The Fall í gamla daga en gerðist síðar íþróttablaðamaður, grínisti og stundaði fleiri skyld verk.

En hann sem sagt lést fyrir um mánuði síðan úr eitlakrabbameini. 49 ára gamall.

Þetta brot er úr ljóðinu Cadillacs in Bradford, af plötu sem Swells gaf út með Atilla the Stockbroker.

Rebels with receding hairlines,
beer guts and failing eyesights.
A thug with a mortgage,
a rebel with wife and kids,
not so much without a cause
as a lingering, festering menopause.
There are no Cadillacs in Bradford.
Just old men going grey,
and a brand new crop of shocking punks
will end up just the same.

[Línuskiptingar eru mínar – ég á þetta ljóð bara á hljóðfæl]

Og hér má heyra þá hlið plötunnar sem Swells er á (Attilla er hinumegin):

Loks má hér sjá Wells röfla um byssur og Bandaríkin:

Hvíslur eftir Frosta Friðriksson

Ljóðabókin Hvíslur eftir Frosta Friðriksson kom út árið 2007, gefin út af Norðanbáli og fyrir henni hefur sama og ekkert farið. Á bakkápu segir að Frosti þessi sé menntaður bakari frá Iðnskólanum og myndlistarmaður frá LHÍ, auk þess sem hann mun hafa numið leikmyndahönnun í Svíþjóð og Finnlandi.

Það gerist orðið sjaldan að ég rekist á góða ljóðabók eftir einhvern (Íslending) sem ég hef aldrei heyrt nefndan. En ég rakst á þessa bók – eða kver, þetta er óttalega lítið – í Bókabúð Máls og menningar heitinni þegar ég var síðast á Íslandi. Sem var í vor einhvern tíma. Á hverri síðu bókarinnar eru tvær setningar og sú síðari er ævinlega skáletruð en sú fyrri ekki. Bókinni fylgja síðan þessar leiðbeiningar:

Það sem fer hér á eftir hef ég kosið að kalla hvíslur því þetta ljóðform sem hér er birt nær mestu risi sé það lesið á eftirfarandi hátt.

Fyrri línan skal lesin á vanalegan hátt. Upphátt eða í hljóði.

Seinni línuna (þá skáletruðu) skal hvísla. Upphátt eða í hljóði.

Þetta er í raun skemmtilegt í sjálfu sér, hvað sem síðan stæði í bókinni. Það er nefnilega strax áhugavert að velta því fyrir sér hvað sé að lesa á „vanalegan hátt“ og hvað sé að hvísla í hljóði. Að hvísla liggur á milli þess að tala upphátt og að tala í hljóði – og fólk hlýtur eðlilega að hafa ólíka vana við lestur. Sama fólk hefur jafnvel ólíkan vana við lestur ólíkra bóka. Les maður Andrés Önd og Séð & Heyrt á sama máta? Guðmund G. Hagalín og Charles Bukowski?

Má ég höggva af þér fótinn?

Það verður þá að vera algert hljóð á meðan.

Efnislegar tengingar ljóðlínanna eru mismiklar. Stundum smella þær saman á kómískan hátt líkt og í dæminu hér að ofan og stundum er stökkið lengra:

Það hefur allt verið gert til að loka þessu.

Sokkarnir eru samt óhreyfðir.

Taki maður hverri síðu sem sjálfstæðu ljóði (sem er ekki gefið) minnir þetta á einhvers konar hækur – tvær misskyldar myndir paraðar saman. Önnur er þá undirskipuð þeirri fyrri – sú fyrri er þankinn en sú síðari eftirþankinn. En sú síðari lokar líka ljóðinu, bindur endi á hugsunina – þó hún sé ósnyrtileg, útíbláinn og „hvísluð“. Maður klárar myndina sjálfur, býr til stökkið – hér að ofan gæti t.d. ljóðmælandi átt erfitt með að loka aftur sokkaskúffunni sinni þrátt fyrir að hann hafi ekkert hreyft við sokkunum þegar hann opnaði hana.

Lesi maður hins vegar „án formsins“ og taki setningunum sem frjálsum undan línuskiptingu og hvíslformi er um helmingur ljóðanna undirskipaður (þ.e. síðari setningin á kjölfarar-tengslum við þá fyrri, líkt og í fyrra dæminu hér að ofan) en helmingur þeirra hliðskipaður (setningarnar virðast hvor um sig sjálfstæð hugsun, líkt og í síðara dæminu). Í fyrra tilvikinu þarf maður ekki að leggja mikið á sig til að brúa hugsunina en í því síðara er meiri sköpunar þörf hjá lesanda.

Önnur leið til að lesa bókina er að líta á hana sem eina heildstæða sögu þar sem lýst er (brotakennt) lífi sem gæti t.d. átt sér stað í íslenskum smábæ. Tíðindin sem bera á góma eru sjónvarpið, veðrið, sælgæti, skepnur, djamm, dauði, veikindi o.s.frv. frekar en leikhús, barir, umferð, neysla o.s.frv. (ekki það hvorutveggja eigi sér ekki stað bæði í bæjum og borgum – en smábæir jafnan táknaðir með tíðindaskorti og tengslum við náttúruna á meðan borgir eru táknaðar með stærri/umfangsmeiri fyrirbærum og skorti á tengslum við náttúruna). Þá þarf auðvitað að fylla upp í fleiri eyður og brúa fleiri bil – hér gæti þá verið á ferð lengri saga. Kannski hálf tíðindalaus en ekki endilega neitt tíðindalausari en Í leit að glötuðum tíma eftir Proust.

Ég gúgglaði Hvíslum áðan og fann eina færslu af utgafuskra.is. Svo það er kannski ekki skrítið að hún hafi farið framhjá mér.

———————————–

Annars er líka ástæða, enn á ný, til að minna á Ljóðahátíð Nýhils sem hefst í fimmta sinn á miðvikudag.