Hljóðaljóðskáldið Hugo Ball

Fyrir um tveimur árum síðan tók ég upp útvarpsþætti fyrir Rás 1 sem nefndust Kallfæri – listin að hljóða í ljóðum. Þar var um að ræða fjóra þætti. Í fyrsta þættinum tók ég fyrir nokkur klassísk verk hljóðaljóðlistarinnar og spurði mig hvað hljóðaljóð væru. Í öðrum þætti skoðaði ég notkun framburðar í hljóðaljóðlist. Í þeim þriðja spilaði ég pólitíska hljóðaljóðlist og þar var nokkuð af „spoken word“ verkum. Í fjórða og síðasta þættinum tók ég fyrir samtímahljóðaljóðlist, íslenska og erlenda – og spilaði m.a.s. verk eftir Músifölsk, Þór Eldon og Dag Sigurðarson.

Upptakan af fyrsta þættinum er týnd og tröllum gefin, en hinir þrír verða aðgengilegir hér á síðunni. Ég á hins vegar handritið að fyrsta þættinum og hef sett inn skjöl með þeim verkum sem voru spiluð. Allt er þetta hér að neðan.

Kallfæri – 1. þáttur – Hvað er hljóðaljóð?

Kæru hlustendur. Ljóðið sem rétt í þessu rak á fjörur ljósvakans nefnist Gadji beri bimba og var samið af þýska ljóðskáldinu og dadaistanum Hugo Ball árið 1915, en heyrðist hér í flutningi Skotans David Hopkins. Gadji beri bimba er eitt fyrstu dæmanna um 20. aldar hljóðaljóðlist, en auðveldlega má finna fyrirrennara listgreinarinnar allt aftur til árdaga mannsandans – frá allra fyrstu muldrum frummannsins sem ætluð voru til annars en tjáningar eða leiðbeiningar, í gegnum árþúsund af skáldskap sem saman var settur með ákveðna hljóðræna eiginleika að augnamiði – svo sem rím, stuðla og atkvæðaskipan – þó þeir gegndu kannski ekki sama aðalhlutverki þar og í þeim seinni tíma verkum sem verða hér til umfjöllunar í dag og næstu vikur.

„Ég skapaði nýja tegund ljóðlistar,“ er haft eftir Ball. „„Kveðskap án orða“, eða hljóðaljóð, og ég hóf að kyrja.“ Ljóðið, Gadji beri bimba, kyrjaði hann fyrst á hinum goðsagnakennda næturklúbbi dadaista, Cabaret Voltaire í Zurich í Sviss, íklæddur heiðbláum, skarlatsrauðum og gullnum pappa með hólklaga hatt á höfðinu – skáldabúningi sem öðlast hefur sess í ljóðsögunni, og mun, eftir því sem ég kemst næst, vinsæll á grímuböllum framúrstefnuskálda.

Ljóðið hefst á orðunum „gadji beri bimba glandridi laula lonni cadori, gadjama gramma berida bimbala glandri galassassa laulitalomini.“ Orðin eru engin, og þó alger – þeim er ætlað að vera hreinum, lausum úr fjötrum tungumálsins, eða nýtt hlekkjalaust tungumál – tungumál frummannsins, einhvers innra með nútímamanninum sem hefur komist óskaddaðan í gegnum úrkynjun mennskunnar.

Dadaistarnir höfnuðu eins og þekkt er allri heimspeki sem á undan þeim kom og gagnrýndu allan þann sannleik sem kynntur hafði verið til sögunnar sem argaþvælu. Hljóðaljóðlistin, sem þó var ekki alveg ný – fútúristarnir rússnesku og ítölsku höfðu áður tekið skref í þessar sömu áttir – hæfði því heimspeki þeirra fádæma vel, verandi laus undan þeirri merkingarsköpun sem hafði átt sér stað árhundruðin á undan, og í þessum mikilvægu frumskrefum listgreinarinnar er að finna öflugan og ákafan merkingarflótta, en sá þráður sköpunar hefur að nokkru leyti fylgt framúrstefnu- og tilraunakveðskap fram til dagsins í dag, mis-þvældur, -gisinn, -hnýttur, -skreyttur og -öflugur, eins og gengur. Tungumálið hefur verið strípað af samtíma sínum og flutt aftur til frummannsins, gert að muldri hellisbúans, hjali barnsins, máli þeirra sem heillast af tungumálinu án þess að skilja það og gera ekki endilega neina kröfu um að skilja það, og eftir standa nakin fónemin, hinar minnstu einingar talaðs máls, og möguleikar til samsetningar þeirra á þann hátt að ekki verði úr skiljanleg orð.

Eins og áður segir höfðu fútúristarnir áður sýnt hljóðaljóðlistinni áhuga, og hafið tilraunir innan listgreinarinnar. Einn höfuðstofnenda ítalskra fútúrista, og höfundur fútúristamanifestósins, Fillippo Tomasso Marinetti, var meðal frumkvöðla hljóðaljóðlistarinnar. Það ljóð sem hann er líklega frægastur fyrir er Zang Tumb Tumb, sem fjallar um orrustuna um Adrianópólís, í Tyrklandi. Oftsinnis hefur verið barist um Adrianópólís, en ljóð Marinettis er um þá orrustu sem hófst síðla árs 1912, þegar Búlgarir réðust inn í borgina. Orrustunnar er minnst ekki síst þekkt fyrir að þar áttu sér stað fyrstu sprengjuárásir úr lofti, þegar Búlgarar flugu yfir borgina og létu sérsmíðuðum handsprengjum rigna yfir andstæðinginn til að valda usla meðal tyrknesku hermannanna. Það er alkunna að fútúristarnir voru feykilegir aðdáendur stríðs, sem og framfara – og voru þessir tveir þættir líklega meðal sterkustu þráðanna í fagurfræði fútúrismans – og hefur þessi bardagataktík Búlgarana án nokkurs vafa fengið hinn harðfasíska Marinetti til að kikna í hnjánum af höfugri lotningu.

Ljóðið er ekki hreint hljóðaljóð, í þeim skilningi að í því sé ekki að finna skiljanleg orð, heldur er það eins konar sambræðingur orða, orðleysa og meininga, sem hljóðrænt er ætlað að kynda upp stríðsstemningu.

Þess er reyndar best að geta, áður en lengra er haldið, að fæst hljóðaljóð eru samansett úr óskiljanlegum hljóðum, eins og verk Hugos Ball, og fást þau jafnan heldur við hljóðræna eiginleika orða og setninga, frekar en að einblína á fónemin ein og sér. Mörg hljóðaljóð, sérílagi í seinni tíð, eru jafnvel samsett úr setningum sem eru blátt áfram og auðskiljanlegar.

Zang Tumb Tumb kom fyrst út í myndskreyttri útgáfu í tímaritum á árunum 1912 til 1914, eða sömu ár og orrustan stendur yfir, og var undir lok þess tímabils gefið út á bók. Í bókinni, hinni rituðu útsetningu verksins, er notast við týpógrafíska framsetningu til að koma áhrifunum til skila – margar leturtegundir koma við sögu, orð og bókstafir eru misstór og raðað á síðuna svo að úr verður myndverk til fylgis við hljóðverkið, þar sem tungumálið vefur sér leið um síðurnar og ákallar stríð sem eina möguleika heimsins til hreinsunar.

Við skulum nú hlýða á brot úr ljóðinu, í flutningi Marinettis sjálfs. Brotið nefnist einfaldlega Orrustan um Adríanópólís, og er tekið upp árið 1935, ríflega tveimur áratugum eftir útgáfu bókarinnar. Takið eftir því hvernig Marinetti hermir upp óhljóð styrjaldarinnar, skothríðirnar, ópin, söngvana, þrammið, suðið í sprengjum sem svífa til jarðar og sjálfa sprengjuhvellina – Zang Tumb Tumb.

Það verk í sögu hljóðaljóðlistarinnar sem hefur orðið listamönnum hvað drjúgast til eftiröpunar er líklegast Karawane, eftir Hugo Ball, en það er eitt fyrsta verk listgreinarinnar og án efa það áhrifamesta. Eins og önnur hljóðaljóð Balls er Karawane sambræðingur fónema sem mynda engin orð, en treystir þess heldur á hljóðrænuna:

jolifanto bambla o falli bambla

großiga m’pfa habla horem

egiga goramen

higo bloiko russula huju

hollaka hollala

Verkið er ekki ósvipað Gadji beri bimba, enda hefur þessi tiltekna aðferð Balls þann ókost í för með sér að verða frekar einhæf – og því miður, ef ég leyfi mér að taka svo sterkt til orða, eru margir sem enn apa upp þennan stíl, tæplega hundrað árum eftir að Ball drakk hann til þurrðar. Hins vegar eru til útgáfur af ljóðum Balls, sem vinna kreatíft með útsetningar ljóðsins, og munum við nú heyra nokkrar slíkar útgáfur.

Meðal þeirra sem hafa látið vaða í kvæðið, og gert því góð skil er pólski bandaríkjamaðurinn Jerome Rothenberg, sem er ekki síst þekktur sem safnari gamallar etnópóesíu – eða heimsljóðlistar. En Rothenberg er líka fært hljóðaljóðskáld, og við skulum heyra hann flytja Karawane, eftir Hugo Ball. Hér er verkið útsett fyrir margar raddir, slagverk og strengi, og er tekið úr hljóðaljóðleikriti Rothenbergs, Der Dada Ton, eða Dada-andanum, sem var eins konar virðingarvottur við fyrirrennara Rothenbergs og annarra hljóðaljóðskálda, og samsett úr nýjum útsetningum á verkum eftir Tristan Tzara, Kurt Schwitters, Francis Picabia og Hugo Ball.

Eins og áður segir hefur Karawane verið flutt af mörgum ólíkum skáldum af mörgum ólíkum tímabilum, en efalaust er óvenjulegasta útgáfan – eða öllu heldur, sú útgáfa sem á ólíklegasta flytjandann af ólíklegasta tilefninu – sú sem Marie Osmond flutti í Ripley’s Believe It Or Not þættinum um miðjan níunda áratuginn. Marie Osmond er bandarísk leikkona og söngkona, og meðlimur í sjóbissness fjölskyldunni The Osmonds. Um tíma starfaði Marie við Ripley’s Believe it or Not, sem einhverjir íslenskir sjónvarpsáhorfendur ættu að kannast við, en í þættinum er fjallað um hin ýmsustu furðufyrirbæri sem oft er bágt að trúa. Um miðjan níunda áratuginn voru kynnar í þættinum tveir, annars vegar Marie og hins vegar Jack Palance, og sá siður var tekinn upp að kynnarnir tækju upp stutt brot þar sem þeir sögðu frá einhverri furðu sjálfir, og eitt þeirra verkefna sem Marie fékk var að fjalla um hljóðaljóð, í kafla sem tileinkaður var furðum tungumálsins. Sagan segir að þegar kveikt var á myndavélunum hafi Marie fært augun af textaspjöldunum og þulið Karawane utanbókar.

Flutningur Marie Osmond er einhvern veginn tær og saklaus, og má jafnvel segja að hann sé í aðra röndina úr flútti við fagurfræði dadaismans – frummannsrödd Osmond er tær og fögur eins og smáfuglsraust.

Áður en við segjum alveg skilið við meistara Hugo Ball, skulum við heyra hljóðaljóðskáldið Christian Bök, sem tvisvar hefur sótt Ísland heim og komið fram á ljóðahátíðum Nýhils, flytja annað af höfuðverkum Balls, sem nefnist Sæhestar og flugfiskar. Sæhestar og flugfiskar er léttleikandi verk, næstum því tiplandi, kyrjandin í ljóðinu, ef svo má að orði komast, er hálfgeggjuð í rytma sem minnir að einhverju leyti á frumbyggjasöngva og að einhverju leyti á gól geðbilaðs manns – og ítónun flytjandans, sénísins Christian Bök, spillir ekki fyrir.

Í upphafi lék hljóðaljóðlistin sér aðallega utan orða, fékkst við orðleysur og upphrópanir, en síðar hefur það verið upp og ofan hvort listaverk greinarinnar eru framsett í fónemum, orðum, setningum, málsgreinum eða jafnvel heilum frásögnum, og koma þá ýmis önnur element inn í spilið – element sem jafnan eru fengin að láni úr bókaljóðlist, sem á jú rætur sínar að rekja til hinnar munnlegu hefðar: endurtekningar, stuðlun, rím og svo framvegis – eiginleikum sem var líklega í upphafi ætlað að auðvelda mönnum að leggja sögur á minnið.

Meðal þeirra hljóðaljóðverka sem má standa hvað næst bókaljóðshefðinni eru upptökur Gertrude Stein á sumum þeirra portretta sem hún skrifaði af eða um þau mikilmenni sem hún umgekkst í París á öndverðri tuttugustu öldinni. Portrettin voru vissulega skrifuð fyrir bækur og blöð, en ritlist Stein var að nokkru leyti syngjandi þó hún væri prentuð á síður – Stein var heltekin af hljómi setninga, og sú ástríða hennar skilar sér í upptökur sumra verka hennar, svo málamiðlunarlaust að hefð hefur myndast fyrir að telja upplestra hennar, og þá sérílagi upplestra á portrettunum, til hljóðaljóðlistarinnar. Einn bestu vina Stein var eins og kunnugt er myndlistarmaðurinn Pablo Picasso, og hefst portrett hennar um hann, í íslenskri þýðingu þess sem hér mælir, svo:

Ef ég segði honum, kynni hann við það,

kynni hann við það ef ég segði honum,

kynni hann við það, kynni Napóleon kynni Napóleon,

kynni, kynni hann við það?

Við skulum hlýða á lestur skáldkonunnar á portretti sínu um Picasso, If I told him:

Hér er óljóst hvaða þáttur ákveður skilgreiningu textans sem hljóðaljóðs – það má jafnvel geta sér þess til að ákallandi rödd Gertrudar sjálfrar eigi hlut í því, í bland við óhefðbundna setningaskipanina og endurtekningarnar, auk þess mikilvæga hlutverks sem Stein annars gegnir í sögu framúrstefnubókmennta. Í öllu falli er sá sem hér mælir þeirrar skoðunar að portrett hennar séu að stærri hluta önnur verk í upplestri en þau eru á blaði. Sú skoðun er líklega ekki byggð á neinu nema tilfinningu, reyndar, en svo verður stundum bara að vera.

Viðfangsefni framúrstefnuljóðlistar er oftar en ekki það að teygja á tungumálinu. Framúrstefnuskáldið spyr sig fyrst, áður en það hefur skriftir, tveggja spurninga: Í fyrsta lagi: Hvað er tungumál? Og í öðru lagi: Hvað get ég gert með tungumál? Þegar þessara spurninga eru spurt innan hljóðaljóðlistarinnar, verður sú spurnarvídd ráðandi sem kalla mætti: Hvað eru fónem? Samkvæmt lýð-alfræðiritinu Wikipediu, eru fónem hinar minnstu merkingargreinandi einingar málsins. Þar segir: „Ólíkt málhljóðum eru fónem huglægar eindir í hljóðkerfi málsins sem finnast með því að skoða venslin milli hljóða“.

Það finnast hins vegar hljóðaljóð sem hvorki innihalda orð né raddir – og því í raun engin fónem – en sem dæmi um slíkt má nefna sunnudagsljóð sænsku skáldanna Idu Börjel og Mathiasar Kristersson, þar sem hljóðin í ljóðinu koma, að því ég best get heyrt, úr tölvuprentara. Við skulum heyra stuttan bút úr Sunnudegi við Disponentgötu.

Hér er engin rödd á ferð, en þó hljóð sem tengja má við tungumál, sem tengjast orðum þó engin leið sé að fá botn í það hvaða orð það eru – hvað eru þau Ida og Mathias eiginlega að prenta út? Eru þau að prenta út ljóð? Og ef þau eru ekki að prenta út ljóð, er þá prentarahávaðinn ljóð? Eða, er prentarahávaðinn ljóð þótt þau séu að prenta út ljóð?

Það er ljóst að hljóðin sem prentarar gefa frá sér eru ein afurð tungumálsins. Án tungumálsins, væru þessi hljóð líklega ekki til. Það má jafnvel geta sér þess til að í hinum einmanalega heimi skáldsins hljómi ljóð jafnan einmitt svona, þegar þau skríða úr tölvunni út í heiminn – að þegar kemur að hljóðum ljóðanna séu prentarahljóðin reglan, en upplesturinn undantekning.

Við skulum hlusta á eitt sunnudagsljóða þeirra Idu og Mathiasar frá byrjun til enda – það er um tvær mínútur – og ég bið hlustendur að ímynda sér hvað hér sé á ferðinni. Hversu mikið heyrist prentað í hverja línu, áður en prentarinn færir sig einn paragraf niður, og hversu mikið er prentað á hverja síðu. Ég bið ykkur að leggja við hlustir og spyrja ykkur þessarar eilífu spurningar: Er þetta ljóð?

Bandaríski listamaðurinn Vito Acconci hóf feril sinn sem ljóðskáld, en færði sig síðar yfir í arkítektur, innsetningar og performans-list. Næsta verk sem við hlustum á kallast „Now do you believe the dirty dogs are dead“ eða „Trúirðu því nú að hundingjarnir séu dauðir“ af kassettunni „Live to Air: Artist’s soundworks“, eða „Líf í loft: hljóðverk listamanna“. Hljóðaljóðið er að finna á D-hluta kassettunnar, sem helguð er verkum sem fjalla á einn eða annan hátt um samskipti einstaklingsins við þéttbýlisumhverfið.

Kassettan var gefin út árið 1982 í tilefni af hljóðlistasýningu í Tate-galleríinu í London, sama haust og verkin komu út. Í fylgiefni með kassettunni segir meðal annars: „Þessi verk eiga sér enga aðra birtingarmynd en sem afspilun á kassettu, annað en mörg önnur verk þar sem upptakan er notuð „óvirkt“, sem aðferð til að festa á band hlustunarviðburð, eða sem tækni til að styðja við bakið á öðru verki.“

Í „Trúirðu því nú að hundingjarnir séu dauðir“ má heyra galið geltið í taugaveikluðum borgarhundum, sem svarað er af röddu, sem ekki mælir mikið skýrara en hundarnir, þó hún sé yfirvegaðri, allt að því blíð í einfeldni sem virðist daðra við sína eigin tegund taugaveiklunar.

Því fer ekki fjarri að áheyrendur hljóðaljóðlistarinnar spyrji sig hvað það er sem einkenni hljóðaljóðið – hvað skilur að söng frá ljóði, ljóð frá samræðu, hljóð frá ljóði, hljóðfæri frá hljóðaljóði? Svarið er í raun flókið og einfalt – hljóðaljóðið, eins og önnur ljóð, er það sem með einhverjum anga sínum bendir á tungumálið, gerir tungumálið að einum aðalfókuspunkti sínum. En þar með er ekki sagt að hljóðaljóðið geti ekki verið fleira – söngur getur vissulega verið hljóðaljóð, og samræða getur það líka, rétt eins og myndverk getur líka verið ljóð. Það er jafnvel í myndinni að hljóðfæri geti bent á tungumálið með þeim hætti að kalla megi hljóðljóðlist – þó venjulegur hljóðfæraleikur falli ekki undir þann hatt.

Áður en við leggjumst í dvala næstu vikuna skulum við hlusta á kanadíska hljóðaljóðskáldið bp Nichol flytja verk sitt The Alphabet Game, eða stafrófsleikinn. Nichol má nefna höfund samtímahljóðaljóða, og hafði hann gríðarleg áhrif meðan hann lifði og fram á okkar dag, en hann lést langt fyrir aldur fram, 44 ára árið 1988. Nichol var einnig meðlimur í hljóðaljóðsveitinni The Four Horsemen, ásamt þeim Rafael Barreto-Rivera, Paul Dutton og Steve McCaffery, en þeim síðastnefnda fáum við að kynnast betur síðar.

Í stafrófsleiknum leikur Nichol sér með upptökutækni, söng og konsept stafrófsins, eins og sá maður getur einn sem elskar tungumálið af allri sinni sál.

Kallfæri – 2. þáttur – Framburður hljóðaljóða

Kallfæri – 3. þáttur – Pólitísk hljóðaljóð

Kallfæri – 4. þáttur – Nýrri hljóðaljóð

Ég hata alla! eftir Bryndísi Björgvinsdóttur.

Sú fyrstnefnda er í anda Reykvísks Eðalefnis, sem Bryndís gaf út hér um árið – var það 2007? (Ég meina bara ártalið, ekki „hugarástandið“). Eins konar sambræðingur úr fjölmiðlamáli, neti og prenti, í bland við hysteríska lýrík:

Hópur rasista
býr allsber niðri í fjöru
og lifir á Gunnarsmajónesi,
Maríu-kexi og malti
Hann hleypur undan öldunum
því þær koma frá útlöndum

Annað ljóð er útlegging á sögunni um Litlu gulu hænuna, sem hefur verið frjálshyggjumönnum notadrjúg í gegnum tíðina. Ljóðið er sett upp eins og viðskiptafrétt með fyrirsögnina: „Litla gula hænan tekur skortstöðu í brauði“. Fréttin sjálf er síðan keðja af lánalýsingum sem er álíka auðvelt að skilja og viðskiptafréttirnar sjálfar, en þó að minnsta kosti hálfu skemmtilegri. Fréttinni fylgir mynd af hænunni sem breiðir vængin yfir brauð sitt. Myndatextinn er: „Litla gula hænan varnaði fréttamönnum aðgangi að brauðinu.“

Hnotskurn: Ég hata alla! virðist eiginlega meira elska alla. Nema auðvitað þá sem hata alla. Hún hatar þá sem hata alla.

Sjálf kvíslast ég eftir Hildi Lilliendahl

Bók 2 í Bútgáfuflokkinum er Sjálf kvíslast ég eftir Hildi Lilliendahl. Hún er skrifuð í ansi ólíkum stíl en Ég hata alla! – langt í frá hysterísk, án upphrópunarmerkja, einhvern veginn yfirvegað ringluð/ringlandi (ég meina það í jákvæðum skilningi). Á meðan Ég hata alla! er fyrst og síðast pólitísk er Sjálf kvíslast ég kannski fyrst og síðast feminísk. Ekki að það sé nein sérstök ástæða til að bera þessar tvær bækur saman.

Barátta karlsins væri auðvitað löngu töpuð ef ekki væri fyrir ofurlitla tilhneigingu mína til að halda með honum.

Ljóðmælandi kvíslast í karl og konu sem búa í brjóstum hans (þ.e.a.s hennar, ljóðmælandi er hún). Karlinn er dálítill vælukjói, tilfinningasamur og jafnvel íhaldssamur. Konan er villtari, frekari, aðgangsharðari. Auk þess ber ljóðmælandi „leyndarmál“ í legi sínu sem hann/hún á erfitt með að taka afstöðu til og leyfir kynjunum í brjósti sínu að berjast um í sinn stað. Því lýkur með fóstureyðingu/fósturmissi en í kjölfar þess birtist átján mánaða strákur sem togar í typpið á sér og dreymir um „konu á stærð við frystitogara“.

Bók Hildar er að því leytinu öðruvísi en hinar bækurnar í bútgáfuflokknum að hún leggur sig minna eftir tungumálinu og meira eftir spekinni og myndmálinu – þrátt fyrir að hefjast á orðaleiknum að vera með „varúðarráðstafanir / á vörunum“.

Hnotskurn: Sjálf kvíslast ég er allt í senn feminísk bók, feminín og maskúlín, skrifuð með estrógeni í innilegu testósterón-rúsi. Svör hennar eru loðin og óljós en þeim fylgja konkret og ljósar niðurstöður/afleiðingar.

Það sem mér finnst helst að heiminum eftir Ingólf Gíslason.

Ingólfur Gíslason skrifar sig lengra frá ljóðrænunni í Það sem mér finnst helst að heiminum… Strax á fyrstu síðu kemur upptalning á orsökum barnadauða í þriðjaheiminum sem lýkur með orðunum: „Hér vil ég ekki vera ljóðrænn. Þetta eru bara einföld skilaboð.“

En þetta er auðvitað tvíbent. Hvernig getur ljóð verið „óljóðrænt“ og Ingólfur ber ítrekað á borð eigið óþol fyrir ljóðlínum – „flúra við fornan kveðskap“:

fegurðarkúrinn

.

smjörsteiktir fiðrildafætur

með flugugalli

innbakað músarmilta

og magi úr lús

Bókin samanstendur af sjálfstæðum setningum/sögum/lýsingum um kapítalismann. Eða réttara sagt gegn kapítalismanum með innskotum um (mögulegt?) gagnsleysi ljóða. Brotin eru stundum stakar málsgreinar, stundum blaðsíða, og tengjast saman á viðfangsefninu og afstöðu til þess.

Eini vandi neyslusamfélagsins er einfaldlega sá að það fá ekki allir að taka þátt í því.

Bókin er auk þess stráð tilvitnunum í alla frá Degi Sigurðarsyni til Hómers til Vilborgar Dagbjarts og Wittgenstein. Hún er samanhnýtt hugsun höfundar og annarra (höfundur bæði skrifar og les, endurtekur, undirstrikar) – tilraun til að kortleggja (kannski?) í von um niðurstöðu eða vegvísi („Ég held ekki þræði heldur hugsa ég brot“ eru lokaorð bókarinnar).

Sumarið sem ég kom til Auschwitz stóðu yfir mestu fjöldamorð sögunnar, eftir seinni heimstyrjöld, í Rúanda. Á meðan ég velti fyrir mér stöðluðum skilaboðum (aldrei aftur) voru manneskjur að brytja niður aðrar manneskjur, nágranna sína, í Afríku.

Hnotskurn: Þetta er pólitísk vandlæting. Á köflum. Í eigin garð og annarra. Að baki hennar liggur heift og réttvísi. Hún rambar á barmi þess að vera hallærisleg, grunar mig, enda ekki beinlínis töff að vera alltaf með svöngu börnin í Afríku á heilanum. En samtímis bæði gáfuð og skemmtileg.

Usli: Kennslubók eftir Dr. Usla.

Síðasta bókin í flokknum er Usli: Kennslubók eftir hinn dularfulla Dr. Usla. Hún er (líkt og Ég hata alla) skrifuð í „flippstíl“ – það er, hún virðist ekki „taka sig sérlega alvarlega“ en fjallar þó (líkt og hinar bækurnar) um „alvarleg málefni“. Nánar tiltekið um kyn og kynusla. Bókin er skrifuð einsog kennslubók/sjálfshjálparbók í kynjafræðum og þræðir hverja klisjuna á fætur annarri í útúrsnúningum, afturbeygingum og heljarstökkum.

Yfirskrift einnar síðu er „Kynin má helst þekkja á ólíkri líkamstjáningu og skartgripum“. Þar er mynd af tveimur kynlausum verum. Önnur segir: „Ég væri til í að mæta þessum karlkellingum og ræða við þær; mæta þeim skartklædd og hakka þær í mig glitrandi.“ Hin segir: „Það á ekki að veita konunni nein réttindi. Að leggja kvaðir á konuna er að svipta hana öllu frjóu valdi hennar.“

Undir þessu er úrklippa úr blaði (?) sem á stendur: „í auglýsingar“

Bókin er annars að mestu samansett úr fundnum textum og myndum sem er skeytt saman. Í stað þess að fella textana saman í eina heild eru þeir jafnan birtir eins og úrklippur – það er að segja, yfirleitt er hægt að skilja á milli hvar ein úrklippa byrjar og hvar næsta byrjar. Ekki að það sé gefið að uppsetningin sé „sönn“ – skilin milli úrklippna eru kannski login og það sem virðist fundinn texti er kannski frumskrifaður. En það er ástæða til að undirstrika að þetta hlýtur að vera val á tölvuöld þar sem auðvelt er að bræða texta og myndir saman í eina heild. En þetta er líka kannski pönkhefð – bókin minnir þannig kannski á sér eldri bækur í sömu línu frá því áður en mynd og textavinnsla varð jafn sjálfsagður hæfileiki og í dag.

Hnotskurn: Usli: Kennslubók er tilraun til að snúa á haus grunnhugsaðri pólitískri réttsýni sjálfshjálparbóka og annarra slíkra kerfislægra kennslumeðala, tilraun til að afhjúpa heimskulega orðræðu hins mjúka vinstris um kyn í víðri merkingu, til að finna merkingu.

Ég er auðvitað ekki hæfur til að gefa þessum bókum neinn dóm. Þetta eru allt saman góðvinir mínir sem skrifa – ég skulda þeim bjór og þau skulda mér bjór, við sofum á sófum hvers annars. Eða, það er eiginlega gefið að dómurinn verði jákvæður. Fjórar stjörnur á línuna og takk fyrir mig.

Valerie Solanas bíður betri tíma.

Hvíslur eftir Frosta Friðriksson

Ljóðabókin Hvíslur eftir Frosta Friðriksson kom út árið 2007, gefin út af Norðanbáli og fyrir henni hefur sama og ekkert farið. Á bakkápu segir að Frosti þessi sé menntaður bakari frá Iðnskólanum og myndlistarmaður frá LHÍ, auk þess sem hann mun hafa numið leikmyndahönnun í Svíþjóð og Finnlandi.

Það gerist orðið sjaldan að ég rekist á góða ljóðabók eftir einhvern (Íslending) sem ég hef aldrei heyrt nefndan. En ég rakst á þessa bók – eða kver, þetta er óttalega lítið – í Bókabúð Máls og menningar heitinni þegar ég var síðast á Íslandi. Sem var í vor einhvern tíma. Á hverri síðu bókarinnar eru tvær setningar og sú síðari er ævinlega skáletruð en sú fyrri ekki. Bókinni fylgja síðan þessar leiðbeiningar:

Það sem fer hér á eftir hef ég kosið að kalla hvíslur því þetta ljóðform sem hér er birt nær mestu risi sé það lesið á eftirfarandi hátt.

Fyrri línan skal lesin á vanalegan hátt. Upphátt eða í hljóði.

Seinni línuna (þá skáletruðu) skal hvísla. Upphátt eða í hljóði.

Þetta er í raun skemmtilegt í sjálfu sér, hvað sem síðan stæði í bókinni. Það er nefnilega strax áhugavert að velta því fyrir sér hvað sé að lesa á „vanalegan hátt“ og hvað sé að hvísla í hljóði. Að hvísla liggur á milli þess að tala upphátt og að tala í hljóði – og fólk hlýtur eðlilega að hafa ólíka vana við lestur. Sama fólk hefur jafnvel ólíkan vana við lestur ólíkra bóka. Les maður Andrés Önd og Séð & Heyrt á sama máta? Guðmund G. Hagalín og Charles Bukowski?

Má ég höggva af þér fótinn?

Það verður þá að vera algert hljóð á meðan.

Efnislegar tengingar ljóðlínanna eru mismiklar. Stundum smella þær saman á kómískan hátt líkt og í dæminu hér að ofan og stundum er stökkið lengra:

Það hefur allt verið gert til að loka þessu.

Sokkarnir eru samt óhreyfðir.

Taki maður hverri síðu sem sjálfstæðu ljóði (sem er ekki gefið) minnir þetta á einhvers konar hækur – tvær misskyldar myndir paraðar saman. Önnur er þá undirskipuð þeirri fyrri – sú fyrri er þankinn en sú síðari eftirþankinn. En sú síðari lokar líka ljóðinu, bindur endi á hugsunina – þó hún sé ósnyrtileg, útíbláinn og „hvísluð“. Maður klárar myndina sjálfur, býr til stökkið – hér að ofan gæti t.d. ljóðmælandi átt erfitt með að loka aftur sokkaskúffunni sinni þrátt fyrir að hann hafi ekkert hreyft við sokkunum þegar hann opnaði hana.

Lesi maður hins vegar „án formsins“ og taki setningunum sem frjálsum undan línuskiptingu og hvíslformi er um helmingur ljóðanna undirskipaður (þ.e. síðari setningin á kjölfarar-tengslum við þá fyrri, líkt og í fyrra dæminu hér að ofan) en helmingur þeirra hliðskipaður (setningarnar virðast hvor um sig sjálfstæð hugsun, líkt og í síðara dæminu). Í fyrra tilvikinu þarf maður ekki að leggja mikið á sig til að brúa hugsunina en í því síðara er meiri sköpunar þörf hjá lesanda.

Önnur leið til að lesa bókina er að líta á hana sem eina heildstæða sögu þar sem lýst er (brotakennt) lífi sem gæti t.d. átt sér stað í íslenskum smábæ. Tíðindin sem bera á góma eru sjónvarpið, veðrið, sælgæti, skepnur, djamm, dauði, veikindi o.s.frv. frekar en leikhús, barir, umferð, neysla o.s.frv. (ekki það hvorutveggja eigi sér ekki stað bæði í bæjum og borgum – en smábæir jafnan táknaðir með tíðindaskorti og tengslum við náttúruna á meðan borgir eru táknaðar með stærri/umfangsmeiri fyrirbærum og skorti á tengslum við náttúruna). Þá þarf auðvitað að fylla upp í fleiri eyður og brúa fleiri bil – hér gæti þá verið á ferð lengri saga. Kannski hálf tíðindalaus en ekki endilega neitt tíðindalausari en Í leit að glötuðum tíma eftir Proust.

Ég gúgglaði Hvíslum áðan og fann eina færslu af utgafuskra.is. Svo það er kannski ekki skrítið að hún hafi farið framhjá mér.

———————————–

Annars er líka ástæða, enn á ný, til að minna á Ljóðahátíð Nýhils sem hefst í fimmta sinn á miðvikudag.

Það er ekki nóg að vera í ríkisstjórn,
það þarf líka að sýna forystu.
En látum það nægja í bili.

Svona er málum háttað:

Ungt fólk hefur ekki þurft
að hafa miklar áhyggjur í lífinu.

Það mun breytast með vinstri stjórn

…………………………………(en kannski verður það
…………………………………góður skóli fyrir ungu kynslóðina,
…………………………………dýr skóli, en mögulega góður skóli
…………………………………að þurfa að upplifa vinstri stjórn).

Sú vinstri stjórn sem kann
að taka við völdum
er ekki eins hefðbundnar vinstri stjórnir.

Ljóst er að forystumenn bæði VG
og Samfylkingar eru harðir sósíalistar .

Vinstri menn berja í borðið
og segja að Sjálfstæðisflokkurinn
„hafi komið okkur í þessa stöðu“.

En gefum okkur að Sjálfstæðisflokkurinn
„hafi komið okkur í þessa stöðu“
gefur það ástæðu til að sökkva landinu enn dýpra?

–

Samið upp úr þessu.

Meðal þeirra verka sem komið hafa út úr forgodot.com rannsóknarmiðstöðinni eru I was told to write fifty words, sem inniheldur verk sem innihalda 50 orð. Nýjasta verk þeirra kumpána hefur þó vakið mikla athygli – bæði jákvæða og neikvæða – en þar er um að ræða safnrit sem nefnist Issue 1. Tilkynnt var um útkomu verksins fyrir um viku síðan og gefin lýsing. 3.785 síðna pdf-bók með ljóðum eftir 3.164 höfunda (raunar eru nokkur nöfnin tvítekin). Listinn yfir höfunda er merkilegur – þar er að finna nöfn eins og Aram Saroyan, Robert Creeley, Name Jun Paik, Aldous Huxley, Edgar Lee Masters og Jack Spicer auk ótal margra misþekktra bandarískra skálda, og fáeinna annarra (t.a.m. eru Leevi Lehto, Pejk Malinovski, Kari Kokko og Gunnar Ekelöf með). Skáldin, sem öll eru með google-alert á nafnið sitt, könnuðust ekki við að hafa gefið leyfi fyrir birtingu á ljóðum sínum í þessu riti og brugðust við hið allra snarasta, sum vel og önnur illa. Mörgum þótti upphefð í þessu, öðrum þótti á sér brotið, og var beðið eftir ritinu í ofvæni. Það leit dagsins ljós í gær og kemur þá á daginn að skáldin kannast ekki við kveðskap sinn – og segjast alls ekki hafa skrifað þessi ljóð. Útkoman er sem sagt 3.164 ljóð sem öll minna hvert á annað, líklega skrifuð af forriti. Og nú eru menn ýmist reiðir, kátir, eða reiðir að þykjast vera kátir til að líta ekki út eins og bjánar. Ýmist reiðast menn að ljóðin, sem þeim þykir léleg, séu við þá kennd, eða þeir reiðast að verið sé að nota nöfn þeirra til að vekja athygli á verkefni sem þeim er á móti skapi, eða þeir hreinlega fýldast að þeir skuli ekki vera með – að þeir teljist ekki nógu merkilegir til að lenda á nær endalaust löngum lista yfir bandarísk ljóðskáld.