Hins vegar langar mig að grýta bókum í veggi þegar þær reynast innhverft bróderí.

Stundum finnst mér ég vanvirða íslenska samtímaljóðlist með því að hugsa um hana eins og barnalist, hugsa um hana eins og hún þurfi á forgjöf að halda – handíkapp heitir það á útlenskum – að sérhverja viðleitni beri að verðlauna og kröfur mínar, sem lesanda, þurfi að vera mildari en þegar átt er við ljóðlist milljónaþjóða.

Þetta er auðvitað að einhverju leyti misskilningur. Ljóðlist milljónaþjóða er ekki endilega neitt betri, en það sem ratar til mín af henni er meira að mínu skapi – á meðan ég fæ bara þverskurð frá Íslandi, af því sem er gefið út. Kanadískir nýformalistar rata ekki inn á borð til mín – þeir tilheyra einfaldlega öðrum heimi og ég þarf aldrei að taka afstöðu til þeirra. Né heldur konfessjónal lýríkerar eða smámæltir fortíðarhyggjandi módernistar.

Og þess vegna spyr ég mig, eðlilega, hvers vegna ég púkki yfir höfuð upp á íslenska ljóðlist – nema rétt svona það sem er mér að skapi. Væri kannski frjótt að taka upp hundrað ára gamla hugmynd og strika bara yfir fortíðina? – einn, tveir og bingó – þetta er búið! byrjum upp á nýtt! dagur núll!

Eða er spektrúmið – ef kalla má ríkjandi tilhneigingu til einsleitni slíku nafni – kannski mikilvægt? Mikilvægt að halda einhvers konar sambandi við það sem er að gerast á mínu eigin tungumáli – sumt af því veitir mér vissulega gleði, þó það krefjist dömpsterköfunar að finna það. En það er jú í móð að dömpstera – anarkisminn er pólitík dagsins.

Nei, ég er að hugsa þetta vitlaust. Margt af þeirri útlendu ljóðlist sem ég les veitir mér heldur enga gleði. Þetta er einfaldlega óttalegt kraðak af bókum sem þarf að grafa sig í gegnum til að finna eina sem breytir öllu, sem er stórkostlegt.

Ef einhver hér telur að hann eða hún deili smekk með mér, ætti ég að benda á þessar, valdar af handahófi úr hillunni minni:

Synopsis eftir Ulf Karl Olov Nilsson (á sænsku)
Konsumentköplagen eftir Idu Börjel (á sænsku)
Kingsize eftir Mette Moestrup (á dönsku)
info ration eftir Stan Apps
The Anger Scale eftir Katie Degentesh
Shorts are Wrong eftir Mike Topp
Chains eftir Derek Beaulieu
Predicting the next big advertising breakthrough using a potentially dangerous method eftir Daniel Scott Tysdal
Transnational Muscle Cars eftir Jeff Derksen
Deer head nation eftir K. Silem Mohammad
Girly Man eftir Charles Bernstein

Svo les maður aldrei nóg af ee cummings og Gertrude Stein, bpNichol og Steve McCaffery, Ezra Pound og Dada – og allt það. Miklu fleiri góðar bækur.

En ég ætla ekki að segja ykkur hvað þið ættuð að forðast, því þá gæti einhverjum sárnað.

Og nú er komið nóg af fortíð – strikum yfir hana, allt búið, við fyrirlítum fortíðina.

–

ps. kommentakerfið er lokað, ég verð ekki á smettiskinnu eða sendiboðanum næstu vikuna, og les engin blogg og helst bara dagblaðið Nei. ef ég kemst upp með það. En ég get svo sem svarað tölvupósti ef það er mikilvægt.

Að rýna í ljóðabókametsölulista Morgunblaðsins er mér einfaldlega ný reynsla, ég hef aldrei spáð í honum áður og aðeins haft mjög óljósar hugmyndir um hvernig hann virkar. Ég held ég viti t.d. að Steinn Steinarr sé næstum því alltaf á honum. En ég vissi ekki að Jóhannes úr Kötlum trónaði fyrir hver jól. Og ég gerði mér ekki grein fyrir því hversu fáar konur koma inn á hann, eða hversu fáar nýjar bækur koma inn á hann.

Við þetta þarf að hafa nokkra fyrirvara – í fyrsta lagi seljast ljóðabækur, þ.e. hinar sjálfsútgefnu, í miklum mæli utan bókabúða og þær seljast jafnan betur en forlagsútgefnar (a.m.k. eru upplögin nær alltaf stærri, og að minni reynslu fer meira af þeim). Í öðru lagi berast ljóð til fólks eftir öðrum leiðum en seld í bók – höfundar gefa auðvitað gjarnan bækur sínar (sjálfsútgefnir augljóslega meira – forlagshöfundar fá ekki nema 25 kópíur af bókinni – en þess ber þá að gæta að sjálfsútgefnir hafa auðvitað keypt sínar bækur af prentsmiðjunni). Þá er meira og meira af ljóðlist einfaldlega að finna á internetinu, í upplestrum, myndböndum og texta. Það má sjálfsagt finna tugi ljóða eftir Þorstein frá Hamri á netinu, sem dæmi – það hafa enn engin SMÁÍS samtök höfunda tekið að sér að útrýma ljóðum uppskrifuðum á blogg. Að síðustu má nefna bókasöfn (en sumum finnst víst jafnvel enn hallærislegra að spá í þeim en sölulistum), einstaklingslán og upplestrakvöld.

Allt leiðir þetta að þessu: Það eru fá eintök á bakvið hvert sæti á ljóðabókalistanum og hann er einungis lýsandi fyrir ákveðna tegund lestrarnálgunar á ljóðlist, og líklega bara fáeinna hópa (foreldrar kaupa jólalögin – menntuð borgarastéttin kaupir módernismann – vinir og kunningjar kaupa sína nánustu – o.s.frv.). Sjálfsagt eru 1-200 eintök á bakvið fyrsta sætið, en líklega ekki fleiri en 5-6 á bakvið það síðasta.

Mér finnst margt áhugavert við listann – og það verður eiginlega hver að eiga bara við sig, ef þeim finnst það eitthvað asnalegt, ég skal ekkert taka það nærri mér.

Ekki síst finnst mér þetta áhugavert með konurnar, og það ekki einfaldlega út frá feminísku sjónarmiði, heldur ekki síður hinu að þar eru í flokki nokkrar sem hafa verið baðaðar ljóma og lofi á síðustu árum – Kristín Eiríks, Sigurbjörg Þrastar og Ingunn Snædal. Ég hélt einhvern veginn fyrir fram að það væri gefið að þær ættu þarna stað. Raunar er nýjasta bók Sigurbjargar tvímála, og hefur ekki farið nándar nærri jafn hátt og hennar síðasta bók, Blysfarir (sem var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs fyrir um tveimur vikum síðan, án þess það hafi skilað henni inn á listann aftur, líkt og ég treysti mér til að fullyrða að hefði gerst í hverju einasta hinna norðurlandanna) – Ingunn Snædal kom kannski út of snemma og hefur kannski verið á lista fyrr í ár. En Stína – sem er með sína bestu bók hingað til, að mínu mati og eins langt og slíkir mælikvarðar ná – sést ekki. Sem þýðir, séu upplýsingar mínar um lítinn eintakafjölda marktækar, að bókin selst í færri en 5 eintökum á viku.

Ingunn Snædal sló öll met, nema kannski Bónusljóðamet Andra Snæs, með Guðlausum mönnum í fyrra, og var það meðal annars útskýrt með því að hún hefði fengið Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar – enda nær óþekkt skáld þar á undan, sem rýkur upp í metsölu. Nú fékk Magnús Sigurðsson sömu verðlaun fyrir metnaðarfulla bók – ástarljóðabók, fulla af feigð og rómantík, sem maður hélt að væri bjóðandi í bóksölu – en virðist ekki hreyfast heldur.

Mér finnst þetta áhugavert, ekki vegna þess að þetta segi eitthvað um ljóðin eða bækurnar, heldur vegna þess að þetta er hluti af íslensku ljóðlistarlandslagi – þetta segir eitthvað um það hvað bækur gera eftir að þær yfirgefa skáldin. Auðvitað segir þetta ekki neitt um áhrif listarinnar, nema í einhverjum prósentureikningi (ef ljóðabók á 1% möguleika á að slá í gegn hjá lesanda, þarf hún að berast 100 lesendum til að breyta einu lífi, eða þannig), sem aftur segir lítið um eðli áhrifanna.

En ljóðametsölulistinn er eina skuggsjáin sem mér býðst. Og ég hef pervertískt gaman af að rýna í hann. Og það er hálf geggjað að hann – metsölulisti ljóðanna, listar sem á að vera afbyggjari fordóma og sundurtætari valds, lýðræðisdjöfull – skuli representerast af hvítum, íslenskum karlmönnum frá tæplega fimmtugu og út í rauðan dauðann, sem allir skrifa á ylhýrunni. Kannski segir það ekkert um ljóðlistina, kannski segir það bara eitthvað um Ísland, um tilbreytingarleysi, þjóðernissinni og litleysi þessarar eyju (sem myndi þó samt smitast út í ljóðlistina). Kannski finnst einhverjum fyrst og síðast asnalegt að bent sé á þetta, því það gæti varpað einhverju röngu ljósi á Sjón eða Þorstein frá Hamri, sem farið gæti fyrir brjóstið á þeim sem halda að ég sé stöðugt og stanslaust að reyna að eyðileggja íslenska ljóðlist og níða niður skáldin. Á Íslandi grasserar noja – og rétt eins og mér finnst ég þurfi að taka það fram að ég sé hvorki hrifinn af sjálfsmorðsárásum né kynfæralimlestingum þegar ég tek upp hanskann fyrir múslima, finnst mér að ég þurfi að taka fram að ekkert sem hér er sagt er ætlað sem nokkurs konar gildisdómur um þá höfunda sem birtast á listanum, heldur félagsleg samantekt. Svona eins og ef bent er á að forstjórar séu yfirleitt karlmenn, þá þýðir það í sjálfu sér ekki að forstjórarnir séu tómir hálfvitar (þó það geti auðvitað verið líka, það er bara önnu ella).

En svo er íslenskt menningarlíf jú líka hálfgerð rúst, ekki vegna þess að bækurnar séu allar rusl, heldur vegna þess að strúktúrarnir eru hálfónýtir. Ritdómar eru flestir skrifaðir á 20 mínútum, þeim fækkar og þeir styttast (bókadómar Lesbókar eru sem dæmi á lengd við ljóðabókametsölulistann – 10 línur), forlögin leggja meiri þunga á sjoppulitteratúr og sjálfshjálparbækur, og kynning bóka markast fyrst og síðast af því hversu miklu er eytt í auglýsingar (vegna þess að fjölmiðlar eru að mestu áhugalausir um bæði bækur og höfunda, og þeir sem áhuga hafa, hafa áhuga á sömu hlutunum (þannig minnir Víðsjá stundum á Lesbók og öfugt)) – ljóðabókaútgáfa forlaganna dregst stöðugt saman eftir því sem yfirbygging þeirra eykst, einstaka maður þýðir eitt og eitt ljóð á stangli og gefur út í þunnu kveri á nokkurra ára fresti (hvenær kom síðast út heil, þýdd ljóðabók – ekki úrvalsneitt, heldur ein heil bók, man það einhver? mér finnst eins og það sé orðið heldur langt um liðið – var það kannski Sagði pabbi, eftir Hal Sirowitz?), stöku sinnum er einstaka ljóðskáld (oft yngri kona upp á síðkastið) dregið fram og hampað, bara svo það megi gleyma því aftur við aðra eða þriðju bók, krafan um stöðugt styttri og einfaldari texta (á “mannamáli”) veldur grasserandi athyglisbresti og svo framvegis og svo framvegis.

Það er hægt að nöldra svona áfram að eilífu, ég leyfi mér að láta hér staðar numið áður en ég drep þá úr leiðindum sem entust þetta langt.

Ástæðan fyrir því að ég hef ekkert fylgst með þessum lista hingað til er einföld og sjálfhverf: ég hef ekki áður gefið út ljóðabók sem átti séns inn á þennan lista. Ljóðabækur mínar fram að Ú á fasismann voru gefnar út hjá Nýhil og þær seldust flestar á börum, kaffihúsum og í forsölu á netinu – en þær tölur eru ekki teknar með, enda gæti ég meira og minna logið hvaða tölum sem er.

Ég vona að einhver sé einhverju nær um það hvers vegna ég hef gaman af ljóðabókametsölulistanum.

Ég ætla sem sagt ekki að skrifa texta sem maður líður í gegnum. Sem sagt, ekki eðlilegan texta, heldur þvingaðan, því eðlilegur texti er að nokkru leyti blekking – oft nauðsynleg, en blekking engu að síður og í ljóðlist minni reyni ég að sneiða hjá henni. Hugmyndin er sú að lesturinn verði þvingaður, að lesandinn verði þvingaður.

Ég býst við að þetta fari í taugarnar á einhverjum. Að einhverjum finnist þetta leiðigjarnt, staglkennt, prógrammerað og – þegar skautað er yfir til að þurfa ekki að þvingast – fyrirsjáanlegt.

Það verður bara að hafa það.

Með þessu er ég ekki að segja að allir eigi að gera eins og ég eða að einungis ljóðlist sem reynir að skjóta sér framhjá þessari blekkingu sé góð ljóðlist (það hefur borið við að fólk (skáld) túlki allt sem ég segi sem einhvers konar árás á sig eða ljóðfélagið Ísland í heild sinni).

Hér spilar læsi stóra rullu. Mikið af popptónlist samtímans er gríðarlega flókin og er þeim vorkunn sem heyrir hana í fyrsta sinn og skilur hvorki upp né niður í neinu – skilur er kannski ekki einu sinni rétta orðið. „Nær“ nær því líklega. Sá sem missir af lestinni hættir að skilja, hættir að ná, og endar miðaldra með progrokksafnið á fóninum og heldur að samtímamúsík sé grunn og heimskuleg, en ekki djúp og gáfuleg eins og músíkin sem hann LÆRÐI að kunna að meta sem unglingur. Þeir sem hætta ekki að fylgjast með lenda aldrei í þessu.

Flest sem er einhvers virði krefst þess að maður gefi því séns. Poppmenning er sprengfull af vísunum, sem jafnan er beitt á kunnuglegan (en alls ekki einfaldan) hátt. Ljóðmenning snýst um að brjóta þennan múr, brjóta niður hið kunnuglega og byggja fallega lýðheima. En það sem er ókunnuglegt, fer leiðir sem maður þekkir ekki, er ekki endilega sérlega flókið. Það er ekki eitt og hið sama. Sem aftur þýðir ekki að maður þurfi ekki að gefa því séns, maður þurfi ekki að gefa sér tíma til að átta sig á því hvað er í gangi – og mæta því hreinlega með jákvæðum huga, gera ráð fyrir að það sé eitthvað á bak við það sem maður er að horfa á, eitthvað inn í því, framan við það, ofan við og/eða neðan. Það er hvorki hægt að skilja né njóta, það er varla hægt að nema, listaverk sem maður treystir ekki. Síðustu öldina eða svo hafa listamenn reynt þetta traust til hins ítrasta, bæði til þess að segja eitthvað sem var erfitt að segja án þess, og hreinlega af leti. Það er einfalt að vera listamaður. Það er ekki einfalt að búa til gott listaverk, en það er einfalt að búa til „eitthvað“ listaverk. Gallerí úti um allan heim eru full af rusli, rétt eins og ljóðabækur úti um allan heim eru fullar af þvælu. Áður fyrr gátu bögubósar gefið út bækur og sagt „þetta er nú stuðlað og rímað og ég veit ekki hvað“ og figuratífir málar gátu sagt „þetta lítur nú svolítið út eins og hestur“ – þeir gátu bent á einhverja eiginleika í verkinu sem gerðu verkið að list, samkvæmt einhverjum samþykktum skilgreiningum. Síðan hefur þetta breyst augljóslega, og eftir því sem listin teygði sig út í heiminn varð erfiðara fyrir listamenn að benda á eitthvað af þessu tagi (sem sannaði þó aldrei að þeir væru góðir listamenn, enda heimatilbúin þvæla). Margir gefast upp á listaverkum, bæði vegna þess að þeir eru ekki færir um að lesa þau, ekki færir um að finna nýjar leiðir til skoðunar, sem mörg verk krefjast, en einnig vegna þess að listaverkin eru einfaldlega einvíð og vitleysisleg. Ef svo við er bætt hneykslunarlist, sem fær reglulega pláss í slúðurdálkunum (þetta eru öfgasinnuðu múslimar listaheimsins), þar sem hundum er misþyrmt eða fólk sagar af sér hendurnar eða hvað það er (aftur segir það ekki endilega til um hvort verkið er gott eða vont, hvort fólk hneykslast eða ekki), er ljóst að traustinu sem nauðsynlegt er til að ná listaverkum er ábótavant. Þetta er auðvitað miður – ekki fyrir listamennina, eða listmenninguna, eða listnjótendurna, heldur bara fyrir þá sem aldrei fá að upplifa neitt nema einfalda og einvíða menningu (sem er, eins og margur matur, ekki endilega óholl nema hennar sé neytt einvörðungu) vegna þess að þeir nenna ekki lengur að treysta.

Ég vil undirstrika að það er ekki listarinnar að endurheimta traustið – né heldur er það valkostur að „afhjúpa“ einhverja loddara í listamannastétt, til þess að endurheimta traustið. Það getur enginn lært að lesa list fyrir mann, ekki frekar en einhver getur lært tungumál fyrir mann, eða algebru eða landafræði eða heimspeki. Hluti þess að læra að lesa list er að læra að treysta, og læra að fá ekki móðursýkiskast þó maður skilji ekki alltaf – stundum finnur maður bara ekki vinkilinn og við því er ekkert að gera (og þó maður skilji ekki, þýðir það ekki að listamaðurinn sé loddari). Og sá sem hefur lítið lagt sig eftir ákveðinni tegund af list (eða undirtegund af list – það hjálpar t.d. ekki endilega að þekkja Keats til að skilja Ron Silliman) þarf að sýna meiri þolinmæði en sá sem hefur gert það – en báðir þurfa þó að vera þolinmóðir og vara sig á því að fá ekki eitt af þessum hvimleiðu „nútímalistarmóðursýkisköstum“ sem verða sífellt algengari hjá mönnum og konum sem eru að skríða yfir miðjan aldur.

Mig langar einnig að skrifa um útkomin verk – bæði til að benda á þau og til þess að segja eitthvað um þau, og þá eitthvað sem ég geri ráð fyrir að ekki hafi verið eða muni verða sagt. Um sum verk er lítið skrifað þó margt sé um þau að segja og þau séu að mörgu leyti merkileg. Þetta á ekki síst við um ljóðabækur. Að svo miklu leyti langar mig að skrifa bókmenntafræði, svo fremi sem krítíkin er frjó og ekki þurr, eins og oft vill verða þegar bókmenntafræði kemst upp í vana.

Mig langar að segja hvað mig langar að gera. Mig langar að hugsa það upphátt. Mig langar að hugsa upphátt um að langa að hugsa upphátt.

Og sjálfsagt eitthvað fleira.

Svo kveður fyrrverandi framkvæmdastjórinn Guðmundur Guðmundarson í Morgunblaðið, apríl 2003. Guðmundur hefur skrifað svipað um ljóðlist um langt árabil – þar sem hann harmar niðurfall stuðlasetningar í ljóðlist og afglöp nýrra kynslóða – segir atómskáldin hafa eyðilagt allt og það hafa verið landráð er menn hættu að kenna Skólaljóðin í grunnskólum (bókstaflega).

Það er dálítið merkilegt, og jafnvel einstakt, að eiga mann á borð við Guðmund. Raunar er það alveg ljóst að hann er ekki einn á báti, sem gerir ástandið enn einstakara. Ótrúlegasta fólk (s.s. ótrúlegt í merkingunni „ekki sjötugt“) vísar beint og óbeint til þess að „skáldin kunni fæst að yrkja“ – (sumsé að stuðla, ríma og höfuðstafsetja) – og séu jafnvel uppfull af einhverri „dellu frá útlöndum“, en hvorutveggja eru draugar úr þeim debatt sem átti sér stað á Íslandi um miðjan 6ta áratuginn, þar sem Sigfús Daðason útskýrði þessa þvælu alla á brott á afskaplega kurteisan hátt í ritgerðinni „Til varnar skáldskapnum“.

Hins vegar ber auðvitað að líta til þess að Sigfús & félagar unnu þennan slag – sá sem yrkir stuðlað í dag tekur sig óneitanlega dulítið lúðalega út í félagsskap ljóðelskra. Þeir eru ekki margir sem hafa ort vandað, að neinu marki, og hefðbundið upp á síðkastið og þeim fækkar stöðugt. Hallgrímur Helgason á það til, en oftast er „hefðbundinn kveðskapur“ hans óttalegt hnoð sem veitt getur klassisistum litla fró – óreglulegir söngvatextar með merkingarlitlum áhersluorðum o.s.frv. (einn þeirra fjallaði ég um hér , fyrir nokkru síðan – en það ber að geta þess að ljóðið eins og ég hafði það var ekki alveg rétt, en greinin er skrifuð út frá því eins og það birtist í málgagni Samfylkingarinnar). Þá er rétt að minnast á Sölva Björn Sigurðsson, sem hefur verið ötulastur yngri skálda við bundinn, klassískan kveðskap – og náði hæstum hæðum í Gleðileiknum djöfullega, 200 blaðsíðna bálki sem kom út hjá Máli og menningu fyrir fáeinum árum (og ég skrifaði um hér ) – Kristján Þórð Hrafnsson og hversdagssonnetturnar, og kannski eitthvað fleira – Sigtryggur Magnason orti að minnsta kosti eina, um CJ hina fögru (úr Baywatch).

Atómskáldin áttu í baráttu við form – þau létu klassíska bragarhætti lönd og leið, en tóku að eiga við frjálst form, frekar en að yrkja allt að því formlaust eins og hefur orðið algengara síðar. Því það eru fleiri víddir í þessu en form gegn formleysi – eins og Guðmundur og fleiri stilla orrustunni upp. Í fyrsta lagi er það að sjálfsögðu hefðbundið form vs. frjálst form – þar sem unnið er markvisst með uppbyggingu ljóða, og flest „markverðari“ (í merkingunni eftir þeim er tekið) skálda fást við á síðustu árum. Þar er frjálst farið með stílbrögð ljóðlistarinnar – endurtekningar, vísulengd, jafnvel stuðla og rím o.s.frv.

Í öðru lagi er það ytra form vs. innra form – ytra form væri að nýta stílbrögðin, en innra form að brjóta niður texta eða stilla textaeiningum upp á óvanalegan hátt sem sýnir afstæður orða, setninga, málsgreina o.s.frv. sín á milli. Hér mætti líka nefna þá sem vinna með fundna texta – allt frá þeim sem endurramma gamla texta á nýjum stað (og þá í nýju ljósi) eins og Kenny Goldsmith, eða þá sem snúa út gömlum textum, eins og Idu Börjel, eða þá sem nýta sér gamla texta til að búa til alveg ný verk, eins og flarfista eða google-skölptora.

Í þriðja lagi er það síðan hefðbundið form vs. formtilraunir – yrkir maður sonnettu vegna þess að hún er fegurst allra forma, eða leitast maður við að mynda sín eigin form, eins og til dæmis aðferðafræðiskrif Jackson Mac Low eða verk oulipista.

Í fjórða lagi er það hefðbundið form vs. óhefðbundið form – sem kallast á við bragarháttainnflutning Jónasar. Það er – á hans tíma var ríman hefðbundið form, en hann ákvað að flytja inn form sem hann hafði séð annars staðar og voru óvenjuleg hér. Á íslensku hefur sem dæmi nær ekkert verið ort í malasíska bragarháttinn Pantún, sem þó var lengi vinsæll í Evrópu (helsta evrópska pantún-skáldið er Victor Hugo), sem byggir á ákveðnu kerfi endurtekninga ljóðlína – eða palindrómur, sterkar eða veikar (fyrir utan baggalútsbræður – sem yrkja sterkar palindrómur (orðasamhverfur sem hægt er að lesa fram og aftur – veikar nefni ég þær palindrómur sem eru ljóðasögur þar sem hægt er að lesa frá fyrstu línu niður eða síðustu línu upp).

Það er auðvelt að ásaka menn um að „kunna ekki að yrkja“ sem gera lítið af því að setja saman ferskeytlur. Og það er auðvelt að átta sig ekki á formi þegar maður þekkir það ekki – sem dæmi eru nokkur einræðisherraljóða minna í pantúnformi, helstuðlaður kveðskapur, annað ljóð úr þeirri seríu er hreinlega bara endarímað og ansi nærri því hefðbundið (sem fer yfirleitt framhjá fólki). Ann Cotten og Morten Sökilde, sem voru gestir ljóðahátíðar nú um daginn, yrkja bæði afbrigði af sonnettum – Christian Bök, sem þykir ekki par fínn hjá nýformalistum (þ.e. yngri konservatífum skoðanabræðrum Guðmundar, sem eiga sér að því ég best veit enga eða fáa (eða bara mjög hljóðláta) málsvara á Íslandi), orti Eunoia í svínslega erfiðum hætti (einhljóða lípógrami). Jafnvel þó maður gerist svo grófur að segja þá sem ekki yrkja í háttum ekki „kunna að yrkja“ verður það seint sagt um skáld á borð við Bök, Cotten og Sökilde, eða ótal önnur úr svipuðum kreðsum. En það breytir þó engu um þann misskilning að þeir sem kjósi ekki að beita ytra formi kunni ekki að yrkja – það er auðvitað bara þvæla fyrir önuga að endurtaka, fyrir þá sem kjósa heldur öskuna af gömlum byltingum en logann af þeim nýrri, enda töluvert annar „markhópur“ sem les Baudelaire í dag, en gerði það á sínum tíma – já eða Jónas, sem er eftirlæti íslenskra rím- og stuðladýrkenda, þó hann hafi ekki endilega þótt par fínn meðal sinna tíma íhaldsmanna.

Þetta er misskilningur á báðum hugtökum – einlægni og íroníu – því þeim er eðlislægt að vera innan hvers annars. Það sem sumt fólk vill kalla einlægni – það er hin beina, einfalda nálgun – er bara banalítet, og það sem það hræðist er margvíð hugsun – hugsun sem segir fleira en eitt í einu, hugsun sem er í samræmi við heiminn sem við búum í. Banalítet er einvíð hugsun, íronía er margvíð hugsun – einlægni rúmast innan þess síðarnefnda og fyllir upp í hið fyrrnefnda (ef henni er beitt þar, enda er bara eitt slott í banalíteti, en mörg í íroníu).

Íronía er bara ein tegund margvíðrar hugsunar. Ég er ekki að tala fyrir íroníu sem slíkri, heldur margvíðri hugsun – ég er að mælast til þess að ljóðskáld sækist ekki eftir aðgengileika dagblaðanna – í raun vildi ég óska þess að dagblöðin sæktust ekki heldur eftir aðgengileika sínum.

Ef maður talar við fólk eins og það sé heimskt verður það á endanum heimskt því það hefur aldrei komist í tæri við hugsun sem krefst átaks. Að vera heimskur er að vera í slæmu hugsanaformi. Sá sem gerir engar kröfur til þín vill þér ekki vel.

Og auðvitað er það hneyksli, segi ég við nemendur mína, að Bandaríkjamenn skuli þjást af athyglisbresti, eins og sagt hefur verið frá í Time Magazine, sem ætti jú að vera með þessi mál á hreinu, þar sem tímaritið er einn helsti smitberi sjúkdómsins sem það harmar, með þessari „þú getur aldrei einfaldað nóg” nálgun á prósa og óstöðvandi kynningu ritsins á formeltum menningarafurðum. Og þar sem við vitum öll að nemendur geta ekki haldið þræði í symbólisma hinna línulegu, hefðbundnu ljóða, hvernig getum við þá mögulega búist við að þeir lesi þessi enn flóknari ljóð sem þú virðist staðráðinn í að koma inn á nemendur, grípur einn yngri kennaranna fram í, sem í sínum eigin tímum reynir ákaft að sýna fram á hugmyndafræðilegar sprungurnar í poppmenningu samtímans? Þú vilt taka hluti sem virðast aðgengilegir og línulegir, svara ég, og sýna fram á hvernig þeir séu flóknir og ólínulegir; ég vil taka hluti sem virðast flóknir og ólínulegir og sýna hvernig margslungin gerð þeirra gerir þá aðgengilega í merkingunni heyranlega (endurskoðanlega). Og, held ég áfram, bandandi út höndunum og hraða á máli mínu á meðan augu kollega minna byrja að snúast á sporbaug, er ekki ólínuleiki hinnar svonefndu sundurlausu ljóðlistar einmitt snertipunktur við hversdagslegar menningarupplifanir flestra Norður-Ameríkana, þar sem lagskipting ólíkra diskúrsa er óhjákvæmileg afleiðing útvarpshnappa, kapalsjónvarps, símans, auglýsinga, eða einmitt, í öðrum rúmfræðilegum skilningi, borga? En eru ekki auglýsingar og söluvöruvæðing menningarinnar til marks um neikvæða þróun, sem truflar hinn opinbera intellektúal framtíðarinnar, ætti ekki ljóðlistin að standa gegn þessari þróun; og er ekki sú tegund ljóðlistar sem þú talar fyrir bara uppgjöf gagnvart firrtum, brotakenndum diskúrs póstmódernísks kapítalisma? Ef þú vilt svo vera að láta, svara ég eins og Eyrnaslapi, eins og ég hafi komið auga á sjálfan mig í Gap-auglýsingu (Robert Frost klæddist Khaki: „the gaps I mean”). En það getur ekki verið bæði og: form nýjungagröðustu ljóðlistar módernista og eftirstríðsskálda er kannski ekki sú hindrun sem þú heldur að það sé, og notaðu það ekki sem afsökun til að vísa verkunum á bug sem esóterískum. Hvorki hliðskipun né undirskipun á í eðlislægu sambandi við ljóðlist, menningarlega andspyrnu, eða aðgengileika: mistökin eru að djöfulgera róttækar hliðskipanir sem hvorutveggja vanhugsaða afurð þess versta sem á sér stað í menningunni og á sama tíma sem esóterík, en ég vil benda á að þessi tiltekna mótsögn er sérlega áhrifaríkt tól til þess að styrkja menningarlegt forræði í fjölmenningarlegu umhverfi. Og varast skaltu hlutverk hins opinbera intellektúals, vinur minn góður, því þegar The New York Times byrjar að tala um annað hvort dauða eða endurfæðingu opinberra intellektúala, þá hlýtur það að minna okkur á að intellektúalisminn, sem tegund málvísindalegrar rannsóknar, hefur um langt skeið verið bönnuð á síðum þess og að opinberir intellektúalar sem ekki voru tilbúnir til þess að láta deyfa í sér tungurnar til að geta betur valdið lesendum sínum hugsunarbresti og -röskun, voru settir út af sakramentinu fyrir löngu síðan og brottrækir gerðir af þessum vettvangi og öðrum þeim sem setja menningunni standardinn.“

Charles Bernstein – úr ritgerðinni Revenge of the Poet-Critic. Þýðingin er mín.

Hins vegar eru ákveðnar félagslegar hefðir fyrir pólitísku starfi í rithöfundakreðsum, og innviklun þess starfs í verkin – þ.e. höfundar predika eigin skoðanir. Þetta er próblematískt. Í fyrsta lagi verður listaverkið þar að farartæki fyrir eitthvað annað – rétt eins og auglýsingar eru, hversu listrænar sem þær annars eru, bara farartæki fyrir ímynd fyrirtækis, eru pólitísk listaverk af þessum toga bara farartæki fyrir doktrínu höfundar, sem þjónar þá ekki listaverkinu sem skyldi. Í öðru lagi verður allur lestur verksins erfiður fyrir þær sakir að túlkunin þarf alltaf fyrst að fara í gegnum pólitísku skilvinduna áður en að listrænu skilvindunni er komið.

Engu að síður hafa pólitísk hugtök – eins og nöfn einræðisherra, fasismi, keisari, og jafnvel samtímaflugur á borð við eiturlyf, útlendinga, negrastráka, daggæslu, Stígamót, kvótakerfið o.s.frv. – gríðarlega áhugavert verkunarsvið fyrir sakir þeirrar hleðslu sem þau bera með sér. Þau vekja ekki öll kröftug viðbrögð í öllum kreðsum – fæst orð innihalda slíkt alefli – en þau eiga það samt sameiginlegt að séu þau nefnd á réttum stöðum kallar það á samræður, kallar á heilu kvöldin af samræðum, athugasemdahalarnir lengjast með veldisvexti og sumir verða andsetnir: Ég þekki fólk sem kann ekki að tala um annað en kvótakerfið, og aðra sem eiga sitt horn þar sem þeir marínera anda sinn. Víða í heiminum á maður á hættu að vera skotinn fyrir að nefna ákveðin orð.

Síðan er líka merkilegt hvernig eitt orð hleðst á meðan annað gerir það ekki – það kannast allir við Önnu Politkovskaju, en Magomed Jevlojev komst varla í fréttirnar, þó morðið á honum hefði verið töluvert brútalla en á Önnu.

Af einhverjum orsökum virðast þessar pólitísku táknmyndir fyrst og síðast koma fyrir hjá mér í eins konar glaðlyndi – einræðisherrarnir voru náttúrulega valdir til leiks fyrir sakir hljóms nafns síns – en mér finnst rétt að undirstrika að ég er ekki bara að fíflast eða gera grín, þó ég leggist ekki á lesendur og hlustendur af móralískum þunga.

Kannski er best að byrja á að útskýra hvað vélaður texti er – eða hverjir möguleikarnir eru innan þess heims. Vélaðir textar geta verið generatífir, það er sjálfsprettandi, líkt og ljóðavélar á borð við Google Poem Generator Leevi’s Lehto eða Apostrophe Engine frá Darren Wershler-Henry og Bill Kennedy. Fyrrnefnda vélin virkar þannig að maður setur inn leitarorð og velur nokkra valmöguleika (t.d. form – sonnettu, ferskeytlu o.s.frv.) og fær út úr því tilbúið ljóð. Í þeirri síðarnefndu (sem reyndar virkar sjaldnast) smellir maður á setningar sem byrja á „you are“, þeim setningum er matað í leitarvél sem finnur nýjar setningar sem byrja á sömu orðum. Í þessum tilvikum er óljóst hvort er ljóðið – vélin sjálf eða afurðirnar sem hún framleiðir.

Ég var hins vegar ekki að ræða generatífa ljóðlist, enda stunda ég hana ekki nema periferalt. Ég tók spurningunni – og held hún hafi verið meint þannig – sem svo hún ætti við þær aðferðir sem ég hef sjálfur beitt, eins og til dæmis misbeitingu sjálfvirkra ritvinnslufítusa & skapandi nálgun á leitarvélar og þýðingamaskínur.

Mig minnir að ég hafi verið að ræða köttöpp áður en þetta kom til tals. S.s. þá ljóðlist að klippa sundur texta til að raða honum saman aftur upp á nýtt. Ég nefndi að köttöppið væri allt annar heimur á tækniöld, internetið gerði það hreinlega að öðrum hlut. (Ég biðst velvirðingar, ég er hálfvegis að rifja þetta upp með sjálfum mér líka). Í fyrsta lagi er aðgangur að texta allt annar með kópípeist-möguleikum – það er hægt að taka upp ógrynni af texta og færa hann til á örskotsstundu. Þetta var ekki hægt fyrir fimmtíu árum. Í öðru lagi eru til forrit sem geta unnið með gríðarlegt magn af texta og framleitt nýjar samsetningar miklu hraðar en við gætum einu sinni lesið. Þessi forrit vinna á ólíkan hátt – sum raða einfaldlega saman orðum af handahófi, önnur gera það eftir fyrirfram ákveðnum reglum (eins og t.d. Goggi, skilji ég hann rétt – sem er reyndar generatífur), og enn önnur stytta texta (t.d. windows word autosummarize), lengja texta (t.d. leitarvélar) eða afmynda hann á annan hátt (t.d. þýðingavélar).

Eins og áður segir er ýmist hægt að líta svo á að ljóðavélin sé verk í sjálfri sér, eða að hún sé verkfæri. Allar generatífar vélar má nota sem verkfæri, það er hægt að pikka út setningar og „skapa“ nýtt ljóð samkvæmt svipuðum forskriftum og maður notar til að skrifa önnur ljóð – í stað þess að velja orð úr orðabók velur maður setningar úr ljóðavél. Maður velur einfaldlega stærri búta, og býr til hugsun sem jafnan hefur það sér til málsbóta fram yfir ljóð af tagi „skapandi skrifkúrsa“ að vera ekki „tjáning sameiginlegrar mennsku“ (s.s. konformísk hugsun sem staðfestir eitthvað sem við viljum halda um okkur sjálf) heldur uppbrot í merkingu, rót í tungumál og hugsun.

Ég svaraði spurningunni þannig að maður gæti ekki látið sem vélin væri að skrifa ljóðin – þ.e. í seinna dæminu, enda taldi ég okkur vera að ræða um vélaköttöpp, það að vinna úr niðurstöðum vélarinnar – vegna þess að skáldið væri alltaf til staðar. Ég notaði hugtakið „góður smekkur“ – sagði skáldið þurfa að hafa slíkan til að velja og hafna því sem ætti að fara í ljóðið, vinna úr því – og fékk bágt fyrir á eftir, enda erfitt að henda frá sér slíkum hugtökum án þess að verja þau frekar. Í raun hefði ég alls ekki notað þetta hugtak, hefði mér gefist lengra færi á að hugsa – því það er um flest loðið og vonlaust.

Hins vegar er alveg ljóst að einhver er að velja, vélin skrifar ekki sjálf – ekki frekar en ritvélin skrifar sjálf vegna þess að við drögum ekki stafina sjálf með fjaðurpenna. Meira að segja generatífu vélarnar eru skrifaðar, þær eiga sér forskriftir – skrifaðar á forritunarmáli (sem við gætum kallað konsept ljóðsins) og gefa frá sér niðurstöður. Á báðum endum er ljóð. Það er ekki eðlismunur á 100.000.000.000.000 sonnettum Raymonds Queneau og Google-ljóðavél Leevis Lehto – það er bara stærðarmunur. Googlevélin getur skrifað nær óteljandi sonnettur, á meðan Queneau varð að notast við takmarkaðan grunn til að gera sínar. Hjá Queneau er gagnagrunnurinn lítill og reglan einföld – hjá Lehto er gagnagrunnurinn ómælanlega stór og sístækkandi, og reglan nokkuð flóknari en hjá Queneau (og niðurstöðurnar ekki alltaf jafn tígulegar).

Hvort heldur sem maður skrifar ljóðavél eða notar forrit eða vél til að skrifa ljóð, kemur valið alltaf inn í – vél sem býr bara til einhvern texta, algerlega random ómötuð á parametrum, er dálítið eins og vélritunaraparnir sem á endanum skrifa Shakespeare (internetið er þessir apar), eða opnar og óritstýrðar ljóðasíður. Hið geypilega magn af óáhugaverðu drasli drekkir öllu sem væri áhugavert að komast í – það hefur enginn tíma eða áhuga á að grafa í þessum ruslahögum til að finna Shakespeare. Þess í stað hefur maður möguleika á tvennu – 1) að misnota vélarnar sem eru til fyrir (t.d. google) og höggva sér ljóð úr þeim bergrisum 2) að hanna sínar eigin vélar sem gubba ljóðum samkvæmt parametrum.

Það er síðan ágætt að athuga að það er ekki jafn mikill munur á þessu starfi og ljóðlistum fortíðar og maður gæti haldið við fyrstu sýn – form hefur alltaf spilað stóra rullu í ljóðlist, að undanskildum síðustu 30 árum kannski (módernistar skrifuðu flestir í einhvers konar form – afbyggingar avant-gardista eru form, o.s.frv.) þar sem alþjóðlega fríljóðið hefur kæft allar hugmyndir um möguleika ljóðsins til að vera eitthvað annað en „hver er ég“-leikur fyrir börn og fullorðna.

Hafi orðið eðlisbreyting á ljóðlist með nýrri tækni er það vegna þess að uppá hana hefur verið boðið – eða vegna þess að stærðarmunurinn er svo gríðarlegur að vart er hægt að tala um sama eðli og áður. Hugmyndin – að rannsaka, afbaka og endurbyggja tungumálið – er enn sú sama.