Nema auðvitað ég verði enn í spreng. Glorhungraður. Alla daga. Þar til maður flytur aftur til hins siðaða heims, norður til Lapplands í júní.

—

Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/

Mér eru verkföll nokkuð hjartans mál, þó ég hafi ekki sjálfur tekið þátt í þeim nema tvisvar svo nokkru nemi – einu sinni sem „fórnarlamb“ kennaraverkfalls, árið 1995, og einu sinni sem „verkfallsmaður“ þegar ég var íhlaupamaður í rækjuverksmiðju tveimur árum síðar.  Móðir mín hefur hins vegar verið kennari í nærri því fjörutíu ár og hefur á þeim tíma farið í fjögur verkföll, þar af tvö hörð (eitt þeirra var bara í einn dag og annað var með öllum ríkisstarfsmönnum árið 1984). Ég veit að hún hefur aldrei farið í verkfall með brosi á vör og þaðan af síður hefur hún haldið sig heima af neinni græðgi eða vegna þess að hún sé harðbrjósta í garð barna. Kennarar voru í verkföllum á mestu góðæristímum þjóðarinnar – stærstu verkföllin voru 1995 annars vegar og 2004 hins vegar – og þrátt fyrir góðæri máttu kennarar þola hatur og fyrirlitningu fyrir alla sína kjarabaráttu, sem snerist ekki bara um þær krónutölur sem voru birtar í blöðunum, heldur ýmsar útfærslur á vinnuskyldu, launahækkunum með starfsaldri, rétt til endurmenntunar og þar fram eftir götunum. Kjarasamningar eru nefnilega ekki einföld plögg sem snúast um tvær tölur – grunnlaun eða meðallaun og prósentuhækkun – einsog mætti skilja á fjölmiðlum.

Og einsog það sé ekki nóg að eiga kennara fyrir móður þá var pabbi minn sjómaður í mörg ár og sjómenn hafa alltaf fengið á sig lög. Þeir hafa altso aldrei, svo ég viti til, náð samningum sem sjómennirnir sjálfir eru sáttir við. Sem er fáránlegt ástand.

Einhvern veginn bregst það ekki á Íslandi að þegar boðað er til verkfalls byrjar almenningur að finna því allt til foráttu. Fyrsta viðbragð Íslendinga við verkfalli – og þetta á ekki síður við fólk á vinstri vængnum – er að verkfallið sé á einhvern hátt óeðlilegt og óheiðarlegt. Jafnvel skynsamasta fólk byrjar að tala þessum forrituðu tungum – verkfallið verður að hálfgerðu hryðjuverki gagnvart þjóðinni, einsog mig minnir að Þráinn Bertelsson hafi kallað síðasta kennaraverkfall, og bætti við að kennarar héldu börnum í gíslingu.

Í nútímasamfélagi er verkfall algjört neyðarúrræði þegar allt annað þrýtur. Fólk fer í verkfall þegar það er beitt einhverjum stórkostlegum órétti, þegar það lepur dauðann úr skel, þegar það er niðurlægt daglega, fyrirlitið, hrakið og svívirt.

Sagði einn af helstu rithöfundum þjóðarinnar, Guðmundur Andri Thorsson, fyrir sex árum síðan, um kennaraverkfallið 2004. Kennarar höfðu altso ekki rétt til að fara í verkfall vegna þess að þeir voru ekki við dauðans dyr.

Hér er tékklisti fyrir ykkur sem ætlið að gera ykkur breið við atvinnurekendur:

1. Er ég beittur stórkostlegum órétti?
2. Lep ég dauðann úr skel?
3. Er ég niðurlægður daglega, fyrirlitinn, hrakinn og svívirtur?

Ef þið svarið einhverri þessara spurninga neitandi hafið þið ekki siðferðilegan rétt til að fara í verkfall. Þá skulið þið mæta í vinnuna, halda kjafti og vera sæt.

Annar af helstu rithöfundum þjóðarinnar sagði á Facebook í dag að það ætti „leiða svona pakk undir húsvegg“ – og átti þar við flugvirkja, sem mér skilst að séu hátekjufólk samkvæmt orðrómi. Ég læt vera að nefna hver það var, enda á gráu svæði að vitna í Facebook utan Facebook.

Á Vísi segir að „meðallaun“ flugvirkja séu 600 þúsund krónur og þeir hafi hafnað 11% launahækkun. Ég skil ekki svona fréttir. Fara þeir fram á meira en 11% hækkun á meðallaun sín? Hver eru lágmarkslaun flugvirkja? Hver eru hámarkslaun? Hvað er þetta mikil vinna? Hvað fleira er í húfi? Hvað er verið að ræða á þessum fundum? Heldur einhver í alvöru að þeir sitji þarna og prútti um þessa einu tölu? Kjör eru miklu fleira en tekjur og kjarabarátta meira en prósentutala versus meðallaun. Og íslenskir fjölmiðlar reynast enn eina ferðina vera því sem nær gagnslaust rusl sem segja mér ekki nokkurn skapaðan hlut.

En altso. Hvað flugvirkjar eru með í laun kemur rétti þeirra til að fara í verkfall í raun ekkert við. Maður missir ekki verkfallsréttinn við ákveðna krónutölu – það er kannski ekki samið um hvaða laun sem er, en maður ræður því alveg sjálfur hvort maður er tilbúinn til þess að vinna fyrir ákveðna krónutölu eða ekki. Þetta heitir frelsi, á máli siðaðra. Og þegar stéttin sem slík er nógu óánægð til að boða til verkfalls, þá þarf auðvitað að athuga málið.

Ég átta mig raunar ekki alveg á því hvernig það stenst í svonefndu velferðarríki að menn séu skikkaðir til vinnu með lögum – ég hélt alltaf að það héti þrældómur. Það á enginn að geta þvingað þig til að vinna fyrir minni laun en þú sættir þig við – alveg burtséð frá því hver launin eru eða hversu mikið eða lítið þú ert með miðað við aðra. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða stöðu þeir eru, en mig grunar að þetta snúist um meira heldur en krónutölu. Ég hef enga trú á því að flugvirkjar, sem sjálfsagt eru upp til hópa launafólk með fjölskyldur, skuldir og reikninga, fari í verkfall að gamni sínu – af því að þeir séu svo frekir. Ég geri fastlega ráð fyrir, a.m.k. þar til einhver sannar hið gagnstæða, að þeir fari í verkfall vegna þess að þeim þyki þeir ekki eiga val á öðru. Ég tala nú ekki um í miðri kreppu.

Þegar verkfallsrétturinn er tekinn af fólki hlýtur að styttast í hópuppsagnir. Eða almennan flótta úr starfsgreininni. Og hvorutveggja er afar kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið (og það er alltaf vísað í hina móðukenndu „þjóðfélagslegu hagsmuni“ þegar sett eru lög á fólk í verkfalli).

En líkt og ritlaun, líkt og Icesave, líkt og svo ótal margt fleira, snýst þetta um fleira en krónur og aura. Það er fleira í veröldinni, þótt maður sjái það sjaldan af lestri dagblaða – já eða bara Facebook. Stundum þarf að standa rétt að hlutunum þótt það kosti peninga, stundum þarf að sýna dálítil heilindi og vinna af hugsjón. Þótt það þýði að börnin missi heila önn úr grunnskóla, eða að maður komist ekki á fótboltaleikinn sem maður ætlaði á í Manchester á næstu helgi. Ég kemst ekki til Íslands – og kæmist ekki þótt ég þyrfti að komast í jarðarför eða ætti þangað önnur nauðsynleg, fyrirvaralítil erindi.

Við megum ekki leyfa yfirvöldum að nota þessar efnahagslegu ógöngur sem verkfæri til þess að svipta okkur réttindum okkar, þar með töldum verkfallsréttinum, heilsugæslu, menntun og svo framvegis. Ísland er, þrátt fyrir allt, eitt af ríkustu löndum í heimi. Og ef það á að vera lifandi í íslensku samfélagi verðum við, sem þjóð, að standa vörð um réttindi okkar, réttindi hvers annars, og það sérstaklega á erfiðistímum. Yfirvöld, hvort heldur það eru opinber yfirvöld eða í einkageiranum (upp á síðkastið m.a.s. verkalýðsyfirvöld) hafa alla tíð notað erfiðistíma til þess að svipta fólk réttindum – þau ganga eins langt og þeim verður leyft að komast. Í þeirri hysteríu sem vill myndast gerist nefnilega allur fjárinn og skemmst er að minnast bandarísku Patriot-laganna sem voru sett á í óðri sorg Bandaríkjamanna eftir 11. september, 2001.

Nú segir kannski einhver: En Eiríkur, það er vinstristjórn. Við treystum vinstristjórninni. Hún lætur ekkert illt yfir okkur koma. Ykkur vil ég minna á þjóðnýtingu einkaskulda, einkavæðingu banka, málaliðaherinn í Keflavík, nýju álverin og nýju virkjanirnar, ákærur á friðsæla mótmælendur, hækkun skólagjalda, samstarfið við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn og brottvísanir hælisleitenda. Síðan vil ég spyrja ykkur hvort það sé almennt ástæða til þess að „treysta“ stjórnvöldum? Og loks vil ég nefna að nú í hádeginu setti stjórnin lög á launafólk sem starfar fyrir Icelandair, til þess að skera Icelandair úr snörunni – en Iceland Express virðist enn fljúga svo ekki er ófært úr landi og því vafasamt að tala um mikilvæga þjóðarhagsmuni.

Krafan er sú að við færum fórnir. Allir verða að færa fórnir. Og við dæsum og tökum allt á herðar okkar. Stolt þjóð sem stendur í lappirnar. Og í þessu andrúmslofti fórnarinnar er hætt við að farið verði að leita til launafólks um allar fórnir, til að hlífa hinum valdameiri í þjóðfélaginu – leita til launafólks um hina stóru, gráu, móðukenndu fórn sem við tökum ekki eftir. Hin raunverulega launaskerðing Íslendinga er til að mynda alveg geigvænleg og langt í frá sjálfsögð. „Venjulegt launafólk“ hefur tekið á sig alveg hrikalegan skell, sem það hafði ekki efni á. Og þó vera megi að kaupsýslufólk og atvinnurekendur hafi hlutfallslega jafnvel hrapað lengra, þá er kjarabarátta launafólks ekki hlutfallsbarátta í samhengi við fjármagnstekjur kaupsýslufólks. Flest kaupsýslufólk sem hefur starfað á Íslandi síðasta áratuginn hafði efni á að láta helminga laun sín nokkrum sínum, jafnvel oft, án þess að það þyrfti einu sinni að minnka við sig húsnæði. Margir úr hópi launafólks, sem lentu í að raunveruleg laun þeirra helminguðust einu sinni eða tvisvar vegna heimskulegra húsnæðis- og bílafjárfestinga (sem mælt var með í öllum bönkum), höfðu hins vegar ekki efni á þessu. En taka það á sig samt.

En flugvirkjar virðast neita að taka skellinn á sig að því marki sem ríkið krefst.

Gjaldmiðillinn sem þeir fá greitt í hefur fallið í gildi um ríflega 100 prósent á þremur árum. Ef við gefum okkur að þeir séu hreinlega allir með 600 þúsund kall eftir skatt, einsog mátti skilja á frétt Vísis, þá voru þeir með 7.500 evrur í mánaðarlaun í upphafi árs 2007. Nú eru þessi sömu laun 3.333 evrur og þeir sætta sig ekki við 11 prósenta launahækkun sem myndi færa þá upp í 3.700 evrur – sem gerir altso sirka helming þeirra tekna sem þeir höfðu fyrir þremur árum.

Auðvitað er hagfræðin ekki svona einföld. Innlend framleiðsla hækkar ekki og svo framvegis og svo framvegis. Og auðvitað tekur allt launafólk á sig „sömu“ skerðingu (í prósentum gagnvart evru, en auðvitað miðast þetta líka við hversu mikið maður þarf eða er vanur að kaupa af vörum frá útlöndum). En við getum alveg gefið okkur að þessi 11% færa þá hvergi nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 2007. Og kannski ekki heldur nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 1994. Ég myndi allavega ekki bóka það. Og burtséð frá því hafa þeir sjálfsagt haft fyrir sínum kjarabótum frá árinu 1994.

Margir Íslendingar hafa brugðið á það ráð að flýja land til þess að þurfa ekki að taka „þetta á sig“. Flugvirkjar hafa hins vegar ákveðið að streitast á móti. Að missa ekki þau kjör sem hafa áunnist í áralangri kjarabaráttu, heldur segja einfaldlega nei. Í því felst ekki að allir aðrir eigi að taka á sig hlut flugvirkja, einsog einhver gæti auðveldlega haldið fram, heldur er það annarra að skera sig sjálfa úr snörunni finnist þeim reipið þrengja að (sjá tékklista Guðmundar Andra hér að ofan).

Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/

Það er í fyrsta lagi ekkert sem skyldar flugvirkja til að vinna. Við búum ekki í þrælaríki og við, hvort sem við erum háskólanemar, dagmömmur, rithöfundar, alþingismenn, sendiherrar, leikskólakennarar, skúringatæknar eða þýðendur, eigum ekki neina kröfu á að flugvirkjar geri við flugvélar. Flugvirkjar ráða því sjálfir.

Í öðru lagi ætti það að vera alveg ljóst að það fer enginn í verkfall að gamni sínu. Það er hundhelvíti erfitt að vera í verkfalli – spyrjið bara íslenska kennara hvernig tilfinning það sé að lifa á rýrum verkfallssjóði meðan önnur hver aðsend grein í mogganum fjallar um að þú sért óábyrg blóðsuga sem viljir gera út af við menntun Íslendinga um alla framtíð og senda börn á vit eiturlyfja og óreglu. Og sjómenn ættu að geta sagt ykkur hvernig er að láta setja lög á sig. Sjómenn hafa aldrei getað verið í verkfalli lengur en í kortér án þess að fá á sig lög.

Fyrsta viðbragð almennings ætti alltaf að vera að styðja verkfall, umyrðalaust, einfaldlega fyrir þessar tvær sakir sem nefndar eru hér að ofan:

1) Alla jafna fer enginn í verkfall að gamni sínu og
2) Engan ætti að skikka til vinnu sem vill ekki vinna fyrir þau laun sem eru í boði.

Sönnunarbyrðin fyrir því að til verkfalls sé boðað af óheiðarlegum forsendum ætti alltaf og undantekningalaust að liggja hjá atvinnurekendum – og þá vinnu að rakka niður launafólk, kalla það pakk og krefjast þess að það verði skotið, ættum við að eftirláta fasistum, spunaköllum og heimskingjum.

Mér virðist hins vegar að fyrsta viðbragðið sé undantekningalítið: Hvers vegna þykjast þeir eiga meira skilið en ég? Og hvernig dirfast þeir að trufla mína tilveru? Ég sem ætlaði til Amsterdam og ég sem get ekki verið heima með börnin og ég sem ætlaði að kaupa mér ferskt í soðið … Ég sem er í kreppu og er ekki aflögufær til að greiða undir óvinsæla hobbílistamenn og aumingja sem ættu með réttu að vera á bótum.

Og fjölmiðlar, sem við ættum að geta treyst til þess að kynna sér hlutina fyrir okkar hönd og upplýsa okkur um fínni atriði veraldarinnar, virðast leggja sig fram um að bergmála þennan heimskulega pirring sem byggir (fullyrði ég) nær alltaf á vanþekkingu og almennu vilja- eða hefðarleysi til samhyggju og samstöðu á Íslandi.

Því þegar lög eru sett á sjómenn þegja jafnan kennarar. Þegar kennarar fara í verkfall fá þeir jafnan bara níð frá rithöfundum. Þegar ritlaunum er úthlutað hringja flugvirkjar brjálaðir inn á Bylgjuna. Þegar flugvirkjar fara í verkfall skrifa rithöfundar á Facebook að það ætti að skjóta þá. Íslendingar virðast ekki kunna að sýna nokkra einustu samstöðu. Það var kannski ekki rétt hjá Kiljan að Íslendingar sái í akur óvinar síns, alla daga – það er kannski meira hitt, að Íslendingar virðast haldnir stjórnlausri hvöt til að míga í drykkjarvatn nágrannans. Að minnsta kosti ef nágranninn ætlar að fara að gera sig eitthvað breiðan. Íslendingar virðast ekki kunna að setja sig í spor annarra. Það er bara gengið út frá því að hinn aðilinn hafi ekkert hugsað út í það sem hann er að gera. Kennarar fari bara í verkfall að óíhuguðu máli, einsog einn rithöfundur orðaði það. Og flugvirkjar hokri á verkfallssjóðnum, loki flugvöllum og láti þjóðina hrækja á sig í aðsendum greinum, láti ástsælustu rithöfunda þjóðarinnar fara fram á opinberar aftökur á sér, af því flugvirkjum finnist svo gaman að verða fyrir hatri. Af því það sé svo gott í sjónvarpinu. Svo fínt að fá að sofa út.

Í velferðarsamfélagi er samstaða launafólks algert lykilatriði. Án hennar verður engin velferð. Og mér verður ómótt af að fylgjast með því hversu lítið virðist þurfa til þess að einn hópur launafólks rísi upp gegn öðrum á Íslandi, móralíserandi um að hinn eða þessi eigi ekki hitt eða þetta skilið – og skyndilega, bara frá því í fyrradag, eru allir og allir þeirra frændur orðnir sérfræðingar í kjaramálum flugvirkja. Flugvirkjar ættu að fá stuðningsyfirlýsingar frá öðru launafólki, frá öðrum verkalýðsfélögum, en ekki móralískar ræður. Launafólk, sem hefur sjálft þurft að standa í kjarabaráttu, ætti að standa með öðru launafólki í sinni baráttu. Þar sem þessi samstaða er ekki fyrir hendi mun launafólk aldrei fá neinu ráðið um sín eigin kjaramál, og hvað þá önnur þjóðfélagsmál, heldur verður valdið algerlega á forræði atvinnurekenda og stjórnmálamanna. Og þið getið rétt ímyndað ykkur hvað mér finnst það skemmtileg tilhugsun.

Dymbilvaka nýrrar aldar.

1. Einsog fyrsti hluti ritgerðar

Þetta mjólkurkaffi er einsog nokkrar mínútur við vinnu. Á milli kaffidreitilsins og vinnu minnar er brogað samasammerki – samanbarið „einsog“. Á milli myndliðar og kenniliðar stendur þessi tengiliður sem stjórnar lífum okkar – sjálf metafóran sem ómögulegt er að komast undan og sífellt dýpkar og fjölgar lögum sínum: Túkallinn. Krónan. Evran.

Þessi túkall er „einsog“ kaffibollans og vinnunnar, stendur á milli erfiðis míns og munaðar. Nema ég skipti túkallinum út fyrir debetkort. Debetkortið er þá einsog ég sé með túkall, sem væri þá einsog kaffið. Þú rennir því í gegnum posann og við látum einsog ég hafi unnið fyrir kaffinu. Við gætum gengið enn lengra og notast við kreditkort. Þá látum við einsog ég muni vinna fyrir kaffinu.

En síðan bræddi úr vél metafórunnar og skyndilega stóðum við uppi slypp og snauð. Ekkert meira mjólkurkaffi. Engir fleiri túkallar. Ekki fleiri lán. Íslendingar höfðu fengið að taka þátt í hinu vestræna einsog í tæpa hálfa öld. Við fengum að láta einsog við ættum sjónvörp og bíla þegar við áttum raðgreiðslusamninga og lán – hvorki bílarnir né sjónvörpin entust. Ekki svo að skilja að lánin hafi gert peningana að lygi. Þeir voru lygi fyrir. Eða skrauthvörf. Skáldskapur. Ljóðlist. Og líkt og íslenska millistéttin keypti sér leikföng á raðgreiðslum keyptu íslenskir kaupsýslumenn sér leikfangaverslanir á raðgreiðslum. Á samlíkingum.

Þegar ævintýrinu síðan lauk var fólk beinlínis beðið um að persónugera ekki vandann. En hvað átti fólkið annað að gera en að leita í faðm metafórunnar? Að vísu voru persónugervingar aldrei leyfðar að neinu marki – það var aldrei neinn handtekinn fyrir kaupsýsluglæpi – en myndlíkingin lét ekki að sér hæða. Í allan vetur var fjöldi fólks einsog-reiður – sumir létu meira að segja kjósa sig á þing út á einsog-reiði sína (og hófu strax að haga sér „einsog pólitíkusar“). Fólk talaði um fall auðvaldsskipulagsins einsog ekkert væri sjálfsagðara. Fólk sem hafði allan hag af því að halda því við.

Auðvaldsskipulagið er dautt, sagði fólkið. Metafóran er dauð.

Og síðan.

Lengi lifi auðvaldsskipulagið. Lengi lifi metafóran.

2. Aukakrónur

Tuttugasta öldin var öld metafórunnar. Hún var hið allsráðandi samhengi sem öll ljóðlist mátti sitja undir. Tíminn er eins og vatnið, mannshöfuð er þungt, höfuð konunnar er mjallhvítur, dúnmjúkur hnoðri, drengurinn er með röntgenaugu, herrann kemur ríðandi á horuðum jálki, við rífum úr okkur hjörtun og hengjum þau utan á okkur, yfir húsinu þyrpíng af sprengjum, úti kveikir ágúst bleika sigð.

Svo hljóma nokkur af mögnuðustu íslensku listaverkum 20. aldarinnar – ég vil undirstrika að ég geri ekki lítið úr þeim, þó annað gott hafi líka þrifist í myrkari skúmaskotum, jafnvel hjá sömu listamönnum og við höfum kanóníserað með brotum úr list þeirra. En ég vil samtímis benda á að þessi aðferð, þessi retorík og þetta myndmál, er löngu orðin svo sjálfsagður hluti samfélagsins að hún hefur smogið inn í allt okkar tungumál. Heimurinn talar til okkar í módernískum ljóðum með metafórum og nafnskiptum – við hlustum á Vonbrigði og Sálina, kaupum okkur Frelsi, græðum Aukakrónur og leggjum þær inn á Bústólpa, lendum síðan í eignabruna o.s.frv. – og þegar allur veruleikinn talar í módernísku myndmáli verður lítið úr hinum svonefnda „krafti metafórunnar“, metafóran verður sjálf hversdagsleg og óspennandi, hún fer innum annað eyrað og út um hitt, verður ósýnilegt tjáningartæki í stað þess að vera greinandi eða uppljómandi, við stoppum ekki við hana og reflekterum á veruleikann í ljósi hennar heldur skiljum nánast ósjálfrátt þann hluta af henni sem við teljum okkur þurfa á að halda til að komast lengra í textanum og látum þar við sitja. Vegna þess að myndmálinu er ómögulegt að koma okkur lengur á óvart.

Því hefur verið haldið fram að metafóran eigi ekkert erindi við samtímann – hún sé einfaldlega ekki hluti samtímans, sé honum óskyld með öllu. Að ljóðskáldin hafi dregið hana inn í lokaðan heim og læst á eftir sér. Í greina- og ljóðasafninu Swinging With Neighbours segir sænski súrrealistinn Aase Berg þessu hins vegar þveröfugt farið: „Nýja ljóðlistin ræðir veruleikann og snýst gegn metafórunni, en hvað ef óraunveruleg metafóran er alls ekki á undanhaldi heldur hefur tekið að smjúga inn í raunveruleikann? Hvað ef hún hefur flutt inn og blandast öllu hinu hversdagslega? Það hljómar ekki ósennilega þegar maður lítur til annarra birtingarmynda hlutaheimsins, líkt og hins fetisjíska og reyndar heldur óraunverulega reality-kórs eða persónuleikamarkaðarins þar sem fólk fjárfestir í eigin ópersónulega einstaklingseðli með því að hanna sig sjálft og vera létt fagurfræðilegt og smáborgaralega trendí“. Og hún heldur áfram: „Lífsstíll í staðinn fyrir líf, ég segi bara eitt: golf. Veruleikinn er allur ein metafóra, risavaxinn AS-IF persónuleiki þar sem maður reynir að virðast normal og hamingjusamur þrátt fyrir að hamingjuþrungna normalítetið sé í sjálfu sér helsjúkt og enginn geti tekið þátt í því án þess að setja á svið leikrit. Vélvirki yfirborðsins hefur hertekið veruleikann, orðið veruleikinn, sápan þykist vera heimildamynd. Því dokureality er ekki mögulegt nema maður firri sig veruleikanum einmitt með því að virðast nálgast hann, nema maður falsi heimildagildið.“

Veruleikinn er ekki bara ótrúlegri en skáldskapurinn. Hann er beinlínis meiri skáldskapur. Skáldskapurinn er einsog veruleikinn sem er einsog skáldskapur. Hann er ekki lengur afhjúpun heldur enn frekari hjúpun.

3. Mynda veruleikann

Líkt og gildir um samlagningu og frádrátt er okkur nær ómögulegt að ímynda okkur veruleikann án myndmáls – hver einasta kjallaragrein beitir myndmáli og stundum (oftast?) vondu – myndmálið er einfaldlega grunnstaða í málinu, útgangspunktur alls tungumáls, frá auglýsingum til popplaga til samtala, og enn er hún stýrimál ljóðlistarinnar: við dýrkum myndmálið vegna þess að það minnir okkur á annan tíma, þegar myndmálið var ennþá eldfimt. Áður en veggir tóku að blikka og tákn að birtast óforvarendis í öllum hornum veruleikans.

Á síðustu árum fyrir hrunið á Íslandi færðist í aukanna að listamenn væru notaðir til að selja drasl – bankadrasl og annað drasl, snakk og bíla og föt. Það er þekkt hvernig markaðurinn tekur allt sem er „töff“ og parar það við vöruna sem hann vill pranga upp á okkur – ástin er eins og að drekka gosdrykki, frelsið er eins og að eiga stóran bíl, skyndibiti er eins og hollustufæði – og meðtalið í því sem er „töff“ eru annars vegar listamenn, Krummi í Mínus, Sjón, Nýhil, Gerður Kristný, Einar Kárason – og hins vegar verkfæri listamanna, formið, nýjungarnar, sándið og síðast en ekki síst: myndmálið. Að frelsa heiminn var eitt sinn að standa upp á stól og segja stúlku í of þröngum kjól – en nú er frelsið að eiga inneign á símann sinn. Geirvörtur Möggu selja slúðurblöð, ljóðskáld eru eins og útrásarvíkingar, rokktónlist er eins og flugfélag og byltingin, sem eitt sinn var betrekkt herbergi í höfðinu er nú bylting í bóluvörn, bylting í sorphirðu, bylting í fjarskiptatækni. Herbergið er betrekkt metafórum.

En þær gera ekkert til að auka skilning okkar á heiminum. Þær eru ekki einu sinni skemmtilegar. Við innbyrðum tungumál einsog (afsakið metafóruna) við drekkum í okkur transfitusýru og MSG – allir veggir eru beinlínis þaktir ógeði og við eigum ekkert val.

4. Einsog meiri veruleiki

Þegar hrunið reið yfir á Íslandi gripu bloggarar til menningararfsins. Vitnuðu í 20. aldar ljóðlist og sneru út úr. Hinar frægu línur Steins Steinarr: „Í draumi sérhvers manns er fall hans falið“ urðu að „Í banka sérhvers manns er fall hans falið.“ „Hann var einsog hver annar verkamaður“ varð að „Hann var einsog hver annar bankamaður.“ „Skein yfir landi sól á sumarvegi / og silfurbláan Eyjafjallatind / gullrauðum loga glæsti seint á degi“ varð að „Skein yfir hólma glatt á gróðavegi / gullfagur röðull, lýsti fjallatind, / háreistir bankar heilsa nýjum degi“.

Gömul ljóð voru tekin og mótuð upp á nýtt, til að mæta nýjum veruleika. Íslendingar kusu að sjá sjálfa sig í rómantískri fortíð – í verkalýðsbaráttu fimmta áratugarins (sem var sjálfsagt ömurleg á sínum tíma en algert æði í baksýnisspeglinum) og þjóðernishyggju aldamótanna. Við mátum okkur við fortíðina annars vegar til að fá af henni ljómann og hins vegar til að mikla sorg okkar með nostalgískri retorík.

Þegar rætt er um pólitík er allt (auðvitað) einsog eitthvað annað. Icesave-samningarnir eru einsog Versalasamningarnir. Að ganga í ESB er einsog að skrifa undir Gamla sáttmála. Ekkert er það sem það er heldur eitthvað annað. Kreppan á Íslandi er einsog kreppan í Bandaríkjunum 1930. Og þegar nóg hefur verið hamrað á metafórunum fara alls kyns hliðarveruleikar af stað – orðrómar um að kaupsýslumenn væru farnir að fremja sjálfsmorð í kippum (líkt og gerðist í Bandaríkjunum fyrir tæpri öld) urðu svo þrálátir að dagblöðin voru farin að hafa þá eftir. Allt þar til yfirvöld tóku af allan vafa – sjálfsmorð höfðu dregist saman á milli ára og engar vísbendingar um að ríkisbubbar væru að skera sig á púls.

Lesbíski forsætisráðherra Íslands er einsog svarti forseti Bandaríkjanna. En því miður er íslenska vinstristjórnin bara „einsog“ vinstristjórn. Orðfærið er ennþá til vinstri („auðvaldsskipulagið er dautt“) en veruleikinn er annar („lengi lifi auðvaldsskipulagið“).

5. Afsakið – langsóttar tengingar

Myndmálið er status quo, í senn byrjunarreitur og fangelsi – og reitnum hefur verið stolið, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Án verulegra dýpkunaræfinga, lagskiptinga og ítarlegrar samhengissetningar, er myndmálið ónothæft stýritæki fyrir ljóðskáld. Tíminn er nefnilega ekki lengur eins og vatnið, hann er eins og eitthvað helvítis drasl sem þú getur ekki lifað án.

Sá sem ætlar að lifa á metafórunni einni saman hlýtur að svelta. Slík ljóðlist verður aldrei annað en auglýsingaskilti fyrir sjálfa sig. Metafóra fyrir metafóru sem hjúpar metafórur. Það væri í sjálfu sér áhugaverð tilraun, meðvitað framkvæmd, en sem enn eitt innslagið í hið botnlausa haf hermiljóða sem flæðir stöðugt yfir borgir og bæi heimsins er hún einfaldlega óvelkomin.

En þetta stýritæki – metafóran – þessi byrjunarreitur er svo öflugur og alltumlykjandi að hann vill gjarnan gleypa heilu listaverkin. Ljóðabækur verða metafórunni að bráð. Hún verður beinlínis trauðla stöðvuð þegar hún er á annað borð komin á skrið (teljið bara metafórurnar í þessari grein – þetta var aldrei meiningin!).  Og þá spyr ég: hvað ef við stökkvum á flótta og í stað þess að leyfa 1000 blómum að blómstra leyfum bara 999 blómum að blómstra – strokum út hið fyrirsjáanlegasta af ljóðtólum, myndmálið, og setjum hin í öndvegi – er það yfir höfuð hugsanlegur veruleiki? Eins og veruleiki án frádráttar og/eða samlagningar? Hvað ef við setjum það bara í annað sæti? Reynum að takast á við heiminn með öllum hinum tólunum – hliðskipunum, hljóði, afbyggingu, uppbyggingu, stuðlum, andstæðum, mótsögnum, ofhleðslu, konkreti, kopí-peist, satíru og svo framvegis og svo framvegis – setjum myndmálið í þriðja sæti, fjórða sæti, fimmta sæti, eins aftarlega og við komum því. Hættum að halla okkur á þessa hækju sem á að veita hugsun okkar og list okkar réttlætingu? Hvað þá? Hvað ef við hættum að láta eins og listamenn og reynum að vera listamenn? Það er ekki gefið að það takist – sjálfsagt mistekst það m.a.s. – en má ekki samt reyna?

6. Hjakk

Fátt þykir listamönnum óþægilegra að horfast í augu við en tilhneigingar listarinnar til að endurtaka sjálfa sig, til að hjakka í sama farinu. Við teljum okkur trú um að listin sé hið háleita, hið frumlega – að hún sigli í gegnum heiminn eins og ísbrjótur sem brýtur til mergjar hið raunverulega, sálarlífið jafnt sem ytri veruleika, að hún sýni okkur fram á eðli hlutanna, gang heimsins, kenni okkur eitthvað um fegurðina og ljótleikann. En þegar við horfum í kringum okkur, af einhverju hlutleysi, úr einhverri sjálfkrítískri fjarlægð, blasir við okkur dags daglega annar raunveruleiki: Enn eitt ljóðið sem engu bætir við það síðasta, enn eitt bannsett lagið, fleiri gjörningar, málverk, sinfóníur, bíómyndir, skáldsögur – allt í eðli sínu líkt því sem á undan kom – mun þessu flóði aldrei ljúka, fáum við nokkurn tíma frið?

Ung manneskja lærir að skrifa bærilegan texta, myndríkan og flæðandi og fær hrós fyrir – heldur síðan áfram, ævina á enda, að pússa þennan texta í lýrískri sjálfumgleði, undarlegri trú á að ljóð sem eru nógu fáguð eða myndrík muni gera eitthvað fyrir heiminn sem bónaðir bílar eða ofpródúseruð popplög eru ekki fær um. Þannig eru níu tíundu ljóðlistarinnar kannski fyrst og síðast einhvers konar kits – tilraunir til vel brýndra myndlíkinga til að gleðja skilningarvitin, fágaðra aforisma og spakmæla til að gleðja rökrásirnar, settar fram á fáguðu máli viskunnar – teknísk, köld og ljót, og kannski umfram allt afskipt, hún skiptir sér ekki af augnablikum sínum heldur fæst við ekkert konkret svo hún fái lifað að eilífu, verði sígild. Himinn, haf og heitar tilfinningar – skírskotar bara til þess almenna. Því það sem skiptir sér um of af augnabliki sínu – hinu sértæka – á á hættu að úreldast, að verða skammært – og það ríkir einarður konsensus um að það sem ekki sé sígilt sé einhvern veginn til einskis. Þetta eldist illa og við fáumst við eilífðarmál. Listaverk sem er gott í dag á að vera gott á morgun, annars er það ekki eilífðarinnar og var aldrei gott til að byrja með, segjum við og hristum höfuðið í vandlætingu.

En auðvitað er eilífðin ekki svona einfalt fyrirbæri – og hvað þá samband augnabliksins við eilífðina. Eilífðin er ekki línuleg: eilífðin er hvert einasta augnablik samtímis. Eina raunverulega sambandið sem við eigum við hana er í gegnum augnablikið núna – núna er eina eilífðin sem er viðvarandi, sýkn og heilög. Þá skiptir engu máli hvað okkur finnst um augnablikið þegar það er horfið, það er jafn eilíft fyrir því. Sá sem hefur áhrif á eitt einasta augnablik hefur áhrif á allan hinn krítíska massa augnablika sem við köllum eilífð, og því breytir ekki hið minnsta hvað er vinsælt eftir tíu ár, tuttugu ár, hundrað ár eða þúsund ár – og þó ég leggi ekki á það mikinn þunga má ævinlega færa einhver rök fyrir þeirri hugmynd að góð list sé sú list sem einmitt úreldir sjálfa sig, þurrkar upp hugmyndabrunn möguleika sinna svo rækilega að aldrei verði aftur sóttur í hann deigur dropi. Breytir augnablikinu sem hún lifir, hverfur síðan inn í eilífðina – verður gömul tugga sem allir þekkja, eitthvað algerlega sjálfsagt sem aldrei þarf að endurtaka eða umorða, eitthvað sem hefur uppljómað fortíð sína og framtíð og orðið óaðskiljanlegur hluti af skilningi okkar á heiminum. Eins og samlagning og frádráttur – eitthvað sem krefst feykilegrar áreynslu til að sjá í gegnum, og við gætum fæst lifað án nema örskotsstund í einu.

Auk þess er tilfallandi, að mér sýnist, hvað okkur þykir merkilegt síðar. Því hér kemur mannkynssagan til sögunnar – svo að segja – mætir á svæðið og byrjar að taka myndir, færa til bókar, gera skissur, gröf, ættartölur. Við reynum að kortleggja eilífðina. Merkjum skilvíslega við það sem okkur hefur þótt mikilvægt í augnablikinu, í nokkur augnablik, af í það minnsta ímyndaðri óhlutdrægni, til að koma í veg fyrir að það úreldist. En með þessum aðferðum, þessari eilífu undirskipan hlutanna, endursköpum við ekki eilífðina. Við búum til nýja eilífð, viðráðanlega hugmynd um eilífð, línulega og sögulega, hírarkíu sem á að segja okkur eitthvað um það hver við höfum verið. Ósjálfrátt verðum við öll fórnarlömb þessarar hugmyndar um veruleikann – um listina sem lítið brot af því sem hefur gerst, í undirskipuðu, hólfaskipuðu og línulegu ferli, frekar en það sem á sér stað statt og stöðugt. Hólfin og hírarkían hjálpa okkur vafalaust að skilja ýmislegt, en þegar við gleymum að þau eru bara tilbúningur einhvers fólks sem við höfum aldrei hitt, verða þau átrúnaður. Þau skapa hugmyndir okkar um listina og við notum þau sem mælikvarða á listina í kringum okkur, svo að öll umfjöllun um listir, öll hugsun um listir verður nærri því patológískt upptekin af að raða listamönnum niður í verðlaunasæti og ættartré eins og þeir væru íþróttamenn eða eldishundar, auk þess sem fólkinu sjálfu er veitt miklu meira vægi en nokkur ástæða er til. Þá dugar varla að spyrja gagnslausra spurninga eins og hver var besta ljóðabók síðasta árs, heldur þarf að ganga lengra og spyrja hvert var besta ljóðskáld síðasta árs – eða jafnvel, til að auka enn á spennuna, hvert var besta nýja ljóðskáld síðasta árs. Eins og listin snúist um það hver sé bestur – eins og hún sé kapphlaup.

Þetta er ekki bara tilhneiging þeirrar yfirborðsblaðamennsku sem finnst áhugaverðast að spyrja listamenn hver sé draumahelgin þeirra og hvað þeir séu með í vasanum – heldur eitthvað sem gegnsýrir svokallaða menningarumfjöllun sömuleiðis, og á jafnt við um Lesbók Morgunblaðsins og The New York Times.

100 bestu bækur 20. aldarinnar, 1000 bestu ljóð mannkynssögunnar, 10.000 bestu skáld allra tíma, 100.000.000 bestu myndlíkingar eilífðarinnar -  ble ble og bla og bla bla bla.

Þannig dýrkar samtíminn úrelda fortíð, jafnvel á kostnað lifandi samtíma. Og fyrirlítur stóran hluta þess sem var vísvitandi merkt því augnabliki sem það lifði, þess sem tapaði í merkilegheitaskylmingum sögunnar, fjölmiðlunar, skrásetningar, skilgreiningar og mýtugerðar.

Áhugi samtímans á því sem „enn er ekki orðið neitt“ – það er, er ekki enn hluti af sögulegum veruleika – markast síðan af þessari dýrkun, þar sem pótintátar menningarfjölmiðla trítla í gegnum ljóðabækur nýjustu höfunda og bera saman við það sem áður hefur verið skrifað: stenst það samanburð, er spurt, eru myndlíkingarnar jafn góðar og hjá Steini Steinarr, stenst retóríkin snúning Sigfúsar Daðasonar, er þetta jafn geggjað og Dagur Sigurðarson? – en sjaldnar er tekin afstaða til spurningarinnar um samanburðinn sjálfan, hvaða tilgangi það þjónar að gera Dag, Stein, Sigfús og alla hina að einhverjum stuðli og beita síðan þeim stuðli á nýrri listaverk?

Þessir stuðlar eru reyndar líka lævísari en í dæmunum hér að ofan – liggja oft að baki – og hólfin eða dómarnir geta þá verið „frjótt myndmál“ (eða ekki), „sterk retórík“ (eða ekki), og viðmiðin fjöldi höfunda, ótal ljóð, jafnvel eitthvað algerlega ótiltekið gildi úr listasögunni – eitthvað sem við teljum sjálfsagt að sé markmið listar og ljóða. En er það kannski ekki.

Með þessum aðferðum viðhöldum við sömu gildum, bæði í hjörtum rýnenda og ástundenda, ljóðskálda og bókmenntafræðinga – og þeir sem halda sig kyrfilegast innan rammans skiljast best í garði lesandans og fá þar af leiðandi mest klapp á bakið – ná árangri, eins og það er kallað, fá frátekið sæti í listasögunni svo halda megi sirkusnum áfram. Kerfið er beinlínis gert til að ýta undir endurtekninguna, hvetja til hennar – og þar með höfum við, sem listamenn og listneytendur, misst allan hæfileik til að njóta listarinnar og listsköpunarinnar á sínum eigin forsendum: við kunnum kannski hvorki að lesa né skrifa.

7. Er það líka klisja að hugsa út fyrir rammann?

Öll list sem þorir ekki að stíga út fyrir samtíma sinn – út fyrir vit- og vegaleysur ríkjandi smekks – öll list sem ætlar sér jákvæða umfjöllun eða samþykki, öll list sem þorir ekki að breytast, afmyndast og tortímast – öll list sem þorir ekki að mistakast, jafnvel hrapalega, þola háðung og spott og spé – þorir ekki eigin mótsögnum – er að mínu mati meira og minna til einskis. Hún gerir lítið úr möguleikum sínum og þjónar listasögunni fremur en listinni. Hún er koverbandalist, sveitaball, hégómi – snýst ekki um heiðarleika gagnvart sjálfri sér, heldur þjónkun við hugmynd um einhvern ímyndaðan smekk þess mengis sem við köllum áheyrendur, áhorfendur, lesendur, ljóðunnendur. Hún þjónar hugmyndinni um listgreinina eins og okkur er sagt að hún líti út. Í stað þess að fást á krítískan, hjartnæman og hugkvæman hátt við verkfæri listgreinarinnar, form hennar og innihald, hermum við það sem okkur var sagt að lesa svo það minni á Stein eða Sigfús eða Dag. Og samt er öllum ljóst að við elskum ekki eftirlíkingar af verkum stórskálda – heldur verkin sjálf.

Kannski er þetta hræðsla við listina – við að stunda listina – ótti við að mistakast og skammast sín eða takast eitthvað allt annað en við ætluðum okkur, eitthvað sem er okkur jafnvel á móti skapi. Að verða að athlægi. Og kannski er það einfaldlega ekki listin sem vekur áhuga okkar, ekki hún sem við viljum fást við, heldur frægðarljóminn – kannski stefndum við aldrei að öðru en snobbi og hégóma.

En nú er víst ekki frekar en áður tími til að falla fyrir gefnum hugmyndum – nú er eins og alltaf tími til að streitast á móti, berjast á hæl og hnakka. Nú er tími til að bregðast við textaveruleikanum í stað þess að endurframleiða horfnar stundir (nema það sé viðbragð við textaveruleikanum), glataðar ljóðabækur – okkar eigin og annarra – sem tilheyra glötuðum tíma. Ljóðlistin er ekki nú, frekar en áður, farartæki fyrir kjallaragreinar eða aðrar skoðanir, ekki farartæki til að lýsa tilfinningum okkar – því við skulum ekki gleyma þeim gömlu sannindum Wittgensteins, nú frekar en fyrr, að þrátt fyrir að ljóðið sé samið á tungumáli upplýsinganna er það ekki notað til upplýsingagjafar – til þess eru kjallaragreinarnar og einkabréfin. Nú er eins og alltaf tími til að hætta að mála eftir númerum, til að falla hvorki fyrir mýtunni um höfundinn eða verkið, og stela heiminum aftur úr höndum þeirra sem kunna ekki gott að meta og ætla sér ekkert (viljandi eða óviljandi) nema þrældóm okkar og forheimskun.

Ritgerðin birtist fyrst í þýskri þýðingu Jóns Bjarna Atlasonar í austurríska bókmenntatímaritinu Lichtungen, í nóvember, 2009.  Hlutar hennar voru einnig fluttir sem fyrirlestur á Listahátíð í Reykjavík vorið 2009.

Svona lítur kímera út. Í alvörunni. Hún lítur svona út.

Ég er alltaf að lesa Nietzsche.

Nei annars, það er ekki satt. Einsog ég er nú gjarn á að kvarta undan því að fólk sýni ekki ljóðum – og þá sérílagi kannski undarlegum tilraunaljóðum – tilhlýðilega þolinmæði, dæmi þau úr leik ýmist sem kjánaskap og flipp eða óskiljanlegt rugl, þá er ég andskotanum latari við að þræla mér í gegnum heimspekitexta. Það er einsog það slokkni á heilanum á mér og ég vakni eftir nokkrar blaðsíður í einhverjum allt öðrum hugsunum en þeim sem eiga sér stað í bókinni. Altso, mínum hugsunum, ekki Nietzsches eða Zizeks. En ég reyni nú samt mitt besta og hef þröngvað mér í gegnum einstaka bók.

Ég held þetta hafi allt byrjað þegar Haukur Már og Halldór Arnar gáfu mér Bláu bókina hans Wittgensteins í afmælisgjöf, með þeim skilaboðum að þegar ég hefði náð þessum boðskap á vald mitt væri kannski við mig ræðandi. Ég hef sem sagt enn ekki náð taki á Bláu bókinni – hef raunar ekki litið í hana í nokkur ár, það fer kannski að koma tími á nýja tilraun.

Hvað um það. Ég er að lesa Handan góðs og ills, eftir Friedrich Nietzsche. Réttara sagt er ég að lesa Beyond good and evil. Ég er altso að lesa hana á ensku. Ég veit ekki hvort þetta er bara ein af þeim bókum sem allir þykjast hafa lesið, eða hvort ég er í raun og veru einn um að hafa aldrei lesið hana. Ég á reyndar ansi marga vini með gráður í heimspeki svo það kannski skekkir sjónarhól minn á þetta mál allt saman. Allir hljóta þeir að hafa lesið þessa bók. Sumir hafa staðið í ritdeilum um Nietzsche sem entust í fjölda ára og ég veit ekki einu sinni hvort að er með öllu lokið.

En nóg af röfli. Við lestur í gærkvöldi staðnæmdist ég við þetta brot hér að neðan, sem mér þótti einhvern veginn útskýra hvers vegna og hvernig fólk getur skammast yfir róttæklingum á borð við þá sem æptu á dómsmálaráðherra á dögunum, eða þá sem hlekkja sig við vinnuvélar, sletta skyri á ráðherra og andskotast og djöflast af lífrænni ástríðu:

There is something in Plato’s morality which does not really belong to Plato but is only to be met with in his philosophy, one might say in spite of Plato: namely Socratism, for which he was really too noble. ‘No one wants to do injury to himself, therefore all badness is involuntary. For the bad man does injury to himself: this he would not do if he knew that badness is bad. Thus the bad man is bad only in consequence of an error; if one cures him of his error, one necessarily makes him – good’ – This way of reasoning smells of the mob, which sees in bad behaviour only its disagreeable consequences and actually judges ‘it is stupid to act badly’; while it takes ‘good’ without further ado to be identical with ‘useful and pleasant’. In the case of every utilitarian morality one may conjecture in advance a similar origin and follow one’s nose: one will seldom go astray. – Plato did all he could to interpret something refined and noble into his teacher’s proposition, above all himself – he, the most intrepid of interpreters, who picked up the whole of Socrates only in the manner of a popular tune from the streets, so as to subject it to infinite and impossible variations: that is, to make it into all his own masks and multiplicities. One might ask in jest, and in Homeric jest at that: what is the Platonic Socrates if not prosthe Platôn opithen te Platôn messe te chimaira?

Ég er svo sannarlega ekki nógu vel gefinn til að skilja síðasta bútinn hjálparlaust. En ég er úrræðagóður og fletti þessu upp. Hér er snúið út úr Illiónskviðu Hómers, sjötta þætti, versi 181, lýsingu á kynjaverunni kímeru, sem hljómar svo hjá Sveinbirni: „ljón að ofanverðu, dreki að neðanverðu, en hauðna í miðju“. (Hauðna er altso geit). Nietszche segir þannig hinn platónska Sókrates vera Platón að ofanverðu, Platón að neðanverðu, en kímera í miðjunni.

Það sem ég staðnæmdist við er aðallega þetta þarna í miðjunni um að lýðurinn telji í sjálfu sér heimskulegt að haga sér illa á meðan „hið góða“ er skilið sem „gagnlegt og notalegt“. Sem virðist auðvitað óttaleg firra strax og það hefur verið orðað svona. En þetta er kannski spurning um einhverja djúpstæða siðferðisforritun sem við viðhöldum með því að sífra þuluna hvert ofan í annað öldum saman. Í krafti textans hér að ofan leyfi ég mér héðan í frá að dæma þá einfaldlega úr leik (í þeim flóknu rökræðum sem eiga sér stað í höfði mér við fólk sem ég ímynda mér) sem kvabba kvakandi og kvaka kvabbandi yfir aðferðafræði hinna prúðu anarkista Íslands, sem vart dýfa nema litla fingri í hinn djúpa hyl sem er „viljinn til valds“.

Ég er auk þess hæst ánægður að geta kallað andstæðinga mína í þessu máli „lýð“ og haft Nietzsche fyrir því.

Þetta er þó allt sagt með þeim fyrirvara að ég skil jafnan ekki nema lítið brot af þeirri heimspeki sem ég les, enda gefnari fyrir bókmenntir sem ekki er endilega ætlunin að nokkur skilji.

Ragna Árnadóttir, dómsmálaráðherra, þarf ekki nema að skrifa undir einn örlítinn pappír og síðan vaknar maður í Grikklandi. Eða Írak. Eða Afganistan. Peningalaus og allslaus.

Það náttar. Eins undarlega og það nú hljómar í skynsöm eyru þá hófst þetta með því að það dagaði og svo morgnaði. Að minnsta kosti skil ég þetta þannig. Eftir að morgnaði gerðist ekkert fyrr en það tók að kvölda. Og nú náttar, sumsé. Það er komin nótt. Þegar öll nótt er loks úti mun daga á ný. Það sér hver maður og skilja allir nema hinir allra vitlausustu.

Jóhanna er sterkasta kona Íslands. Jóhanna er líka valdamesta kona Íslands.

Í gær átti Dagblaðið Nei. afmæli. Ársafmæli. Dagblaðið hætti að koma út fyrir nokkru og er efsta fréttin sem lifir jákvæð – líkt og bjartsýn ósk deyjandi blaðs. Ný stjórnmál, stendur í fyrirsögn, og myndin er af hafi rauðra fána á Austurvelli framan við græn trén og reffilegan Jón Sigurðsson. Vetri er lokið, ríkisstjórn (löngu) farin frá, búið að halda kosningar og blaðið, sem andvarpar síðustu öndinni, vonar að allt verði gott.

Ný stjórnmál.

Ég var einhvern tíma voða ánægður með Jóhönnu Sigurðardóttur sem forsætisráðherra. Og Steingrím og Kötu Jak og allt það. Var ánægður að hafa fengið Borgarahreyfinguna á þing. En kannski er ég bara ekki hæfur um að vera sáttur í langan tíma í senn. Ég er í það minnsta ekkert ánægður lengur og mér þykja þessi nýju stjórnmál, sem virtust í sjónmáli, minna óþægilega mikið á gömlu stjórnmálin.

Ragna Árnadóttir, dóms- og mannréttindamálaráðherra var send út af örkinni í vikunni til að halda einhverja puntræðu í tilefni af 50 ára afmæli mannréttindadómstóls Evrópu, nýbúin að fara út með ruslið, einsog Haukur Már kallaði það réttu nafni. Hún fór út með þá Nour, Múhameð og Múhameð, vísaði þeim úr landi og sendi á flóttamannahæli í Grikklandi sem hefur margsinnis verið fordæmt af alþjóðastofnunum, þaðan sem þeir verða líklega sendir til sinna upprunalegu heimalanda, þar sem allt eins er víst að þeirra bíði bara dauðinn ef ekki eitthvað ennþá skemmtilegra.

Ragna fékk sem betur fer ekki að halda ræðuna – það var þó ágætt að einhver stoppaði hana. Það hefði verið ógeðslegt.

Síðan fengu nýju stjórnmálin flog yfir aðferðafræði mótmælenda. Feisbúkkarar um víðan völl lýstu sig jafnvel sammála málstaðnum (að brottvísunin væri röng og ómannúðleg) en að maður gæti nú bara ekki gert svona. Ha? Bara baulað á ráðherrann?

Svo djúpt ristir virðingin fyrir valdi á Íslandi og er til dæmis um hryggjarlausan aumingjaskap – svo djúpstæð virðing er borin fyrir valdinu, jafnvel þegar því er misbeitt, að ekki má undir neinum kringumstæðum segja valdsmönnum til syndanna. Ekki einu sinni þegar þeir misbeita valdi sínu á þann hátt að mannslíf gætu verið í húfi. Maður á nefnilega annað hvort að kyssa vöndinn eða halda kjafti. Og alls ekki kalla fólk morðingja nema það hafi, í allra bókstaflegastri merkingu, blóð á höndunum. Með rjúkandi byssuna í höndunum og vottaða, stimplaða og undirritaða játningu sem meðtekin hefur verið af til þess gerðum dómara.

Ég verð reyndar alltaf jafn hissa á því hvað ég verð hissa á að uppgötva mannvonsku. Einsog þetta sé eitthvað nýtt fyrir manni.

Sem sagt – ég er kannski ekki að útskýra neitt með þessu röfli – þeim sem hafa engan ramma um þetta mál er bent á að lesa þetta, þetta og þetta – og þeir sem vilja stuttu útgáfuna fá þetta sítat í Helga Jóhann Hauksson:

Engin lög eða reglur banna Rögnu að veita Noor og þeim öðrum sem hún sendi nú til Grikklands hæli, eða skylda hana til að senda hann úr landi – en Ragna gerir það samt, engin lög eða reglur banna Rögnu að leyfa Noor að hafa með sér símann – en Ragna gerir það samt, engin lög eða reglur banna Rögnu að veita Noor 15 daga málsmeðferðarfrest – en Ragna gerir það samt, enginn bannar Rögnu að sjá til þess að hann/þeir geti skipt krónunum sínum í nothæfan pening en Ragna gerir það samt, enginn skyldar Rögnu til að nota heimild Dyflinnarsamningsins um endursendingu til fyrsta Shengenlands en Ragna gerir það samt.

Hér geri ég ráð fyrir að allir sem á annað borð rata hingað inn þekki til sjálfs málsins – en kannski ekki svo vel að vita allt það sem Helgi tíundar hér að ofan. Á því hefur nefnilega verið hamrað (af hægrimönnum aðallega, sem hafa komið dómsmálaráðherra svonefndrar vinstristjórnar til varnar) að Ragna hafi bara verið að fara að lögum. Það er spuni og kemur staðreyndum málsins ekki við.

Helgi hefur raunar í ofanálag bent á að Dyflinnarsamkomulagið kveði á um að þessa heimild til að senda flóttamenn til fyrsta viðkomulands í Schengen eigi ekki að nýta ef lengri tími en 3 mánuðir líða án afgreiðslu máls þeirra, og að minnsta kosti Nour mátti bíða miklu lengur en það.

Í ríkisstjórn og ríkisstjórnarflokkum er sægur fólks sem ég eitt sinn bar virðingu fyrir. Og ég skal alveg fyrirgefa þeim flest – Icesave er áreiðanlega óhjákvæmilegt, líkt og alls kyns niðurskurður (samt ekki til þróunarhjálpar, takk fyrir) og samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og NATO. Tiltektin, svonefnda, er áreiðanlega kostnaðarfrek og ósanngjörn og erfið og því má alveg kyngja með góðum vilja. Mörgu með ægirömmu óbragði, reyndar, í sumum tilvikum.

En mannvonsku á borð við þá sem Ragna Árnadóttir hefur gerst sek um verður að linna. Tafardjöfulslaust.

Að þingflokkur Vinstri-grænna þegi síðan í ofanálag yfir þessu máli á ég bágt með að skilja og líklega enn bágara með að fyrirgefa. Að ekkert þeirra skuli geta einu sinni látið svo lítið að hreyta dálitlum ónotum í dómsmálaráðherra. Hvers vegna ályktar ekki UVG? Og svæðisfélögin?

Er það einfaldlega svo að enginn andæfi dómsmálaráðherra því ekki megi rugga bátnum án þess að þjóðarskútan fari á hliðina? Án þess að Sjálfstæðisflokkurinn komist aftur í ríkisstjórn? Ef að þetta er það sem þeir kalla rekstrarkostnað í mafíubíómyndum – the cost of doing business – þá er ég hættur að kjósa. Ekki bara vinstrigræna eða aðra vinstriflokka heldur einfaldlega hættur að kjósa punktur. Ef ekki er hægt að reka vinstripólitík án þessarar mannvonsku má Sjálfstæðisflokkurinn, mín vegna, eiga þetta land með gjá og gljúfri, fjalli og fjöru, smjöri og smáralind, stöðlum og stuðlum. Og hananú.

–

Og nú skal ég reyna að hætta að skrifa svona einsog eitthvað moggabloggsviðrini og snúa mér aftur að heiðarlegum deleringum um ljóðlist.

Frá mótmælum. Mynd fengin að láni af smugan.is.

Ég hef ekki hundsvit á Icesave. Ég var aldrei góður í stærðfræði og hef ekki tekið jafn virkan þátt í hagfræðivæðingu heimilanna síðustu misserin og margir aðrir. Ég veit ekki hvað sveiflujöfnunargeta er, skuggaverð þykja mér varhugaverð (eða voru það varhugaverð sem eru skuggaverð?) og mig grunar að fórnarkostnaður þýði eitthvað annað í viðskiptafræðinni en hann gerir heima hjá mér.

En ég skil þó að þetta er ósanngjarnt, óréttlátt (ranglátt) og að öllu leyti vont. Um þetta virðast flestir sammála, líka þeir sem vilja greiða skuldina sem fyrst, næstum sama hvað. Við þurfum að takast á við skuldbindingar okkar sem þjóðríkis svo við getum aftur staðið keik á alþjóðavettvangi, er mér sagt, menn meðal manna, afkomendur víkinga og sagnamanna, bókmenntaþjóðin, Halldór Laxness, Björk, Sigur Rós, Börn náttúrunnar, Bjarni Tryggvason, Geyser, The Reykjavík Summit, takk fyrir we love you how do you like Icesave.

Iceland, meina ég, how do you like Iceland.

Þetta er mér sagt. Skuldbindingar okkar sem þjóðríkis.

Ég hef reynt að smætta þetta fyrir mér, hvað gerðist og hvað gerist núna, og það lítur einhvern veginn svona út: Menn stunduðu viðskipti. Menn töpuðu á viðskiptunum. Aðrir en þessir menn borga tapið.

Mér er sagt að það sé óhjákvæmilegt að greiða þetta. Spurning um að gera það núna með góðu eða síðar með valdi. En réttlátt er það ekki, og um það held ég að flestir séu sammála.

En hvers vegna gerir maður það með góðu sem er óréttlátt? Vegna þess að það er praktískt? Er það ekki frekar léleg afsökun?

Og ef við greiðum þetta, er þá ekki verið að gefa út enn eitt heilbrigðisvottorðið á handónýtan kapítalisma? Segja: það skiptir ekki máli hversu illa einkaframtakið fer með ykkur, skattgreiðendur munu borga brúsann. Þið getið ekki tapað peningum í viðskiptum. Það er ekki lengur hægt. Skattgreiðendur taka á sig byrðina – ekki fyrir breska innistæðueigendur, í þessu tilfelli, heldur fyrir hlutafjáreigendur og stjórnendur gamla Landsbankans. Þar sem ábyrgðin átti (á) að stoppa. Annars er þessi gjörningur ekki til annars en að gefa kapítalismanum nýtt fríspil.

Síðan er mér sagt að þetta sé óhjákvæmilegt – þetta sé atburðarás sem hófst fyrir löngu. Þetta sé ekki spurning um að fríspilið sé gefið núna, vegna þess að það hafi verið gefið með löggjöf fyrir löngu síðan. Og þess vegna þurfum við að borga núna – líka við sem ekki kusum Framsókn, Sjálfstæðisflokk eða Samfylkingu. Vegna þess að það séu leikreglurnar. Við séum öll í þessum báti saman.

En það breytir engu um að löggjöfin var og er óréttlát, auk þess sem fæstir kjósendur voru meðvitaðir um hana, hvað þá sammála henni (það eru ansi miklar ýkjur að fyrir hrun hafi allir verið rosalega hrifnir af útrásinni og frjálshyggjulógík). Og þá spyr maður sig bjánalegrar spurningar: ef verið hefði bannað að standa á öðrum fæti á vorin, að viðurlagðri dauðarefsingu, og það án þess að fólk gerði sér almennilega grein fyrir því: ætti að framfylgja þeirri refsingu nú?

Í einfaldari orðum (og ekki jafn bjánalegum): Á ósanngjörn refsing að koma til fullnustu? Á íslenska ríkið að tukta til íslenska þegna í krafti rangláts lagabókstafs? En ef það er praktískt – og jafnvel óumflýjanlegt að lokum?

Er annars einhver kominn með upp í kok af real-pólitískum afsökunum?

Myndi nokkrum þykja eðlilegt að greiða Icesave ef ekki væri fyrir þrýsting frá IMF, Norðurlöndunum, Bretlandi, Hollandi og ESB? Og hvers vegna er það þá eðlilegt núna – vegna þess að fantarnir segja það?

Ég get hugsað mér aðstæður þar sem mér þætti eðlilegt að greiða þetta – aðstæður þar sem ég væri til í að lúffa aðeins með réttlætið, til að liðka fyrir, af praktískum ástæðum. En til þess þyrfti tvennt, ef ekki þrennt, að eiga sér stað.

Annars vegar þyrfti að afnema allar ábyrgðir ríkisins á starfsemi einkafyrirtækja. Héðan í frá fara einkafyrirtæki á hausinn fyrir eigin peninga. Það verði bundið í stjórnarskrá. Ef þau spjara sig ekki án ríkisábyrgðar – ef enginn t.d. treystir sér til að reka banka án innistæðutrygginga frá ríkinu – þá bara sér ríkið um þann anga heimsins. Tough luck.

Hins vegar þarf að koma þeim sem stóðu fyrir Icesave á bakvið lás og slá.

Loks þarf að búa svo um hnútana að niðurskurður ríkisins bitni ekki í nokkru tilviki á smælingjum samfélagsins.

Þetta þyrfti helst allt að hafa átt sér stað á undanförnu ári, til að afgreiða mætti Icesave nú, fyrir mína parta.

Henry David Thoreau hætti að greiða skatta vegna þess að honum fannst ríkið hegða sér á óforsvaranlegan hátt. Það réttlæti þrældóm og stríð. Ég get ekki sagt að þeir Íslendingar sem svíkja undan skatti við aðstæður sem þessar, séu ekki í það minnsta skiljanlegir og í það mesta réttlátir. Kannski er eðlilegasta viðbragðið einfaldlega að flytja úr landi og greiða heldur skatt til réttlátara ríkis, ásættanlegra ríkis. En það er ekki heldur réttlátt. Fæst fólk er Íslendingar fyrir eigin gjörðir. Það ætti ekki að þurfa að flýja fjölskyldu, vini, tungumál og menningu, til að fá réttlæti í veröld sína, vegna þess að yfirvöld standa vörð um aðra hagsmuni en þeirra.

Mér þykir þetta, einsog flestum, ansi skítt. Og það hefur enn engum tekist að sannfæra mig um að við eigum að borga þetta. Fólk fer langt með að sannfæra mig um að það sé praktískt, óhjákvæmilegt, í samræmi við lög og reglur og þar fram eftir götunum. En enn hefur engum tekist að sannfæra mig um að það sé réttlátt að íslenskir skattgreiðendur taki á sig þetta tap. Og meðan svo er, þá er mér einfaldlega skítsama um praktík, óhjákvæmileika og lög og reglur. Sem er auðvitað aftur spurning um forgangsröðun sem ristir dýpra en svo að auðvelt sé að debatera um hana.

En þannig er þetta nú samt.

Síðan er annars með svörtum texta á hvítum bakgrunni vegna þess að það var erfitt að lesa hina. Það er ekki mýkra fyrir augun að lesa hvítan texta á svörtum bakgrunni, eins og einhver hélt fram í athugasemd, heldur þvert á móti. Meðal annars þess vegna eru bækur svona sjaldan skrifaðar á svartan pappír (eina ljóðabókin sem ég man eftir í bili með svörtum bakgrunni (að mestu) var bókin hennar Silvia Night). Það er eitt að lesa stuttar bloggfærslur á svörtum bakgrunni en annað að lesa lengri greinar eða ljóð og þýðingar.

Svo er komin auglýsing upp í hornið. Ný auglýsing. Fyrir nýja bók. Hún er sko ekkert bleik.

Samkvæmt öllum gildandi leikreglum bera Íslendingar ábyrgð. Ráðherrar og ríkispótintátar gerðu allt sem í þeirra valdi stóð til að hjálpa fjársýslumönnum að koma okkur í krappan vanda. Og ekkert af þessu er Steingrími Joð að kenna, sem trúir svo á samkomulagið (sem neyðarúrræði, geri ég ráð fyrir) að hann hefur gengist við öllum þeim óvinsældum sem því fylgir. Hann verður brátt ónýtur til stjórnmála og mun hrökklast í burtu og ég held hann viti það vel. Hvernig sem fer verður hans líklega ekki minnst fyrir annað en að hafa staðið við stýrið á niðurlægingarstundu. Upp undir axlir í gubbi góðærisins.

Hann vill sem sagt bæta fyrir eitthvað. Koma skipinu aftur á kjöl. Gera plan. Kannski eina planið sem býðst.

Helsta vandamálið, að mínu mati, er þetta: Leikreglurnar eru rangar. Þær eru ósanngjarnar og rangar. Búið hefur verið svo um hnútana að fari eitthvað úrskeiðis borgi skattgreiðendur brúsann. Ég á ekki bara við Ísland, ekki bara EES eða ESB, heldur kapítalismann meira og minna eins og hann leggur sig. Þegar gengist er við reglum sem gera þetta eðlilegt – reglum þar sem stjórnmálamenn eru klappstýrur fyrir fjársýslumenn og bankar geta látið skuldir sínar falla á óbreytta borgara – styrkjast reglurnar. Það verður hefð fyrir því að þeim sé fylgt. Og sú hefð styrkist.

Sem breytir því ekki að samkvæmt leikreglunum eru kjósendur, skattgreiðendur og óbreyttir borgarar sekir.

Því legg ég til eftirfarandi tvær lausnir:

1) Við skrifum undir, borgum einsog við getum og treystum á að kapítalisminn virki þegar til lengdar lætur.

2) Við skrifum ekki undir, borgum ekki og þjóðnýtum og félagsvæðum alla fjármálastarfsemi. Slökkvum á kapítalismanum og bjóðum honum góða nótt.

Ef fólk er ekki tilbúið til að gefa kapítalismanum langt nef, þá finnst mér að það ætti að velja fyrri kostinn, borga og halda kjafti. En mig grunar að margir þeirra sem vilja sleppa því að greiða Icesave, vilji líka halda í gróðasamfélagið. Þetta á raunar líka við um marga þeirra sem vilja greiða. Fólk vill leysa vandann svo hægt sé að halda áfram. Það vill einfaldlega vera rándýrsmegin jöfnunnar. Vill neita stöðu sinni fórnarlambsmegin. Við erum Íslendingar og eigum ekki skilið að komið sé fram við okkur eins og þriðjaheimsþjóð. Eitthvað þannig. Hvernig getum við aftur orðið rándýr?

Mér er eiginlega nokk sama hvor leiðin er farin. Trú mín á heimsslit er táknræn en ekki raunveruleg. Allt gengur yfir. Meira að segja Dresden er enn til staðar. Hiroshima og Nagasaki. En við höfum tækifæri til að skipta um hugsunarhátt. Skipta um markmið. Og ég hef eiginlega meiri áhuga á því hvers vegna fólk vill eða vill ekki greiða Icesave-skuldirnar, en ég hef á því hvort það eigi að greiða þær eða ekki. Það er á því sviði, held ég, sem hinar einu raunverulegu breytingar geta átt sér stað.

Sem sagt að fólk hafi á sama tíma þessar skoðanir:

a) að það sé óeðlilegt og ólýðræðislegt að fólk hafi ójafnan atkvæðisrétt eftir landshlutum.

b) að það sé eðlilegt og lýðræðislegt að ólík lönd í Evrópusambandinu hafi ólíkan atkvæðisrétt.

Mér sýnist að gangi Ísland í ESB muni völd okkar vera lítil, og að af þessu hafi fólk áhyggjur. Mér sýnist engu að síður – skjöplist mér ekki hrapalega – að stefnan einum manni eitt atkvæði sé alls ekki við lýði innan sambandsins og að Ísland muni jafnvel verða valdamesta landið í sambandinu miðað við fólksfjölda. (Hér skrifaði ég óvart fyrst miðað við fólksflótta, en svo slæmt er ástandið kannski enn ekki orðið).

Frakkar eru með 900 þúsund manns á bakvið hvern þingmann. Finnar eru með 400 þúsund manns á bakvið hvern þingmann.

Möltubúar eru með 5 þingmenn – en þeir eru ríflega 400 þúsund. Það er líka ósanngjarnt. Vægi eins Möltubúa er þannig ríflega 10-falt á við einn Frakka (ég biðst afsökunar ef ég fer dólgslega með stærðfræði – ég er ekki góður í henni og tek gjarna við leiðréttingum).

Að meðaltali eru um 700 þúsund manns fyrir hvern þingmann (ég er bara að skoða íbúafjölda, ekki kjósendafjölda – eða hvernig fólk kýs, hversu margir kusu einn eða annan).

Sem þýðir að Ísland fengi stundum einn. Eða eitthvað. Eða allt færi bara í einn pott og við gætum reynt að koma einhverjum að (t.d. með að kjósa öll eins).

Og nú kalla ég eftir réttlætingu á þessu. Eða sátt. Sjálfur hallast ég að því að hið fyrra sé rétt – að ójafn atkvæðisréttur sé ólýðræðislegur og Íslendingar verði einfaldlega að sætta sig við að vera litlir. Sem er nota bene ekki rök í mínum garði fyrir að ganga ekki í ESB – þangað langar mig meira að sækja eitthvað annað en íslensk völd.

En ég hefði líka áhuga á að heyra frá einhverjum sem finnst hvorutveggja eðlilegt – að Norðvesturland, með sínu landflæmi (sem er réttlætingin á atkvæðaskiptingunni), eigi ekki að fá meiri representasjón á þingi en Reykjavík, með sínu þéttbýli – en að Ísland eigi að fá óeðlilegt vægi í Evrópusambandinu.

Það er ekki á lýðræðishallann aukandi í ESB. Hann er vondur og verulegur og hann verður að stöðva (hvort sem Ísland fer með eða ekki).

Það myndi kannski hjálpa Íslendingum, ef menn myndu fara sanngjörnu leiðina (að mínu mati), að kosningaþátttaka er yfirleitt mjög lítil (45% síðast – og fer afar lítið fyrir kosningabaráttunni fyrir næstu, sem eru eftir viku – miðað við alvöru kosningar).

En sem sagt – ég vil spyrja, ef einhver dettur hérna inn – finnst einhverjum eitthvað um þetta?

En við þetta bætist ansi rækilegt óþol fyrir – tja, ekki forminu, bloggi, per se, heldur innihaldinu. Og ekki endilega innihaldinu á þessari síðu, heldur annars staðar – ég les ekki mitt eigið blogg, nema til að fjarlægja stafsetningarvillur, og hef meira að segja misst metnaðinn fyrir því.

Óþol mitt er fyrir einhverju óskilgreindu moggabloggi. Þar sem mannvonskan ríður ekki við einteyming, heldur röftum og húsum. Og pólitískum dægurbloggum alls kyns. Það ætti að vera hverjum manni ljóst að ef hann skrifar 5-6 færslur (um skoðanir sínar) á dag eru þær ekki góðar. Engin þeirra. Þetta er misskilinn dugnaður. En af einhverjum orsökum er þetta ekki fólki jafn augljóst og mér finnst það ætti að vera (og jájá, kannski er ég bara ruglaður).

Ástæðan fyrir því að menn og konur kjósa að horfa framhjá þeirri staðreynd að þeim er ekki fært að skrifa heilu dagblöðin sjálf, meðfram annarri vinnu, er að ég held einfaldlega hégómi – sú bjargfasta trú að skoðanir manns á öllu milli himins og jarðar séu einstakar og ómissandi. Það þarf ekki að vafra mikið um íslenskar bloggsíður til að komast að því að svo er alls ekki. (Margt af þessu á einnig við um ljóðlistina, en látum það liggja á milli hluta í bili). Skoðanirnar eru þvert á móti eiginlega alltaf eins – pólemískar, partisanískar, grunnar og ritaðar í svo miklum flýti að stundum stendur ekki steinn yfir steini, hvorki í máli né hugsun. Þeim er ætlað að komast að niðurstöðu sem er fyrirfram ákveðin – þær eru ekki hugsun heldur áróður.

Áróður er ekki allur slæmur, stundum nauðsynlegur – áróður getur verið norrænt vinabæjarmót, hópefli í hinu húsinu, stappað kjarki í fólk. Hann getur líka verið mennskur – viðbragð við því sem manni ofbýður. En þegar hann verður að síbylju sem ekki er hægt að flýja, um allt og ekkert, fer mann að sundla af ógleði.

Bloggheimur er þar að auki dálítið eins og dagblað fullt af kjallaragreinum – já og slúðri, skrifuðu af stjörnunum sjálfum. („Í dag fór ég í sólbað og missti út geirvörtuna – úpps – MYNDIR“)

Eins og Arngrímur Vídalín benti á er að nokkru leyti óhjákvæmilegt að maður verði fyrir vonda blogginu ætli maður yfir höfuð að fylgjast með, lesa vefblöðin – eða fylgjast með betri bloggum. Sjálfur er ég líklega í margfaldri hættu fyrir það að búa erlendis og fá ekki upplýsingar annars staðar, eiga ekki í daglegum samskiptum við Íslendinga, augliti til auglitis, sjá ekki forsíður blaða. Þegar ég slekk á tölvunni hverfur Ísland. Sem er ágætis valkostur, stöku sinnum, en erfitt sem viðvarandi ástand.

Aukinheldur er þetta sama vandamál og í blaðamennsku. Flýtirinn – að þurfa að birta fréttir strax og þær gerast, að hver blaðamaður þurfi að skrifa óteljandi fréttir á hverjum einasta degi. Skoski námsmaðurinn Shane Fitzgerald framkvæmdi á dögunum dálitla tilraun – þegar kompónistinn Maurice Jarre lést, fór hann inn á Wikipediu og setti inn eftirfarandi tilvitnun:

One could say my life itself has been one long soundtrack. Music was my life, music brought me to life, and music is how I will be remembered long after I leave this life. When I die there will be a final waltz playing in my head that only I can hear.

Tilvitnunin er þvæla – uppspuni Fitzgeralds, sett inn án þess að getið væri heimildar. Fáeinum dögum síðar var hún engu að síður komin í umferð og hafði birst í ótal miðlum, þar með talið Guardian – sem var nota bene eini fjölmiðillinn til að birta leiðréttingu, til að skammast sín fyrir að hafa fallið í gildruna. Aðrir fjarlægðu einfaldlega tilvitnunina af netinu og létu sem hún hefði aldrei birst á prenti. Eða gerðu ekki einu sinni það. Stóðu bara við þetta og þögðu.

Nýlega „skúbbaði“ Pressan því að Hichem Mansri, flóttamannsins sem nú sveltir sig í hel í boði íslenskrar vinstristjórnar, biði dómur í Alsír. Látum nú vera hvort íslensk stjórnvöld eigi að taka alsírskt réttarkerfi alvarlega – látum vera samanburð við eiturlyfjasmyglarann í Brasilíu – og einbeitum okkur að þessu: Skúbbið var löngu komið fram. Hichem Mansri hafði einfaldlega aldrei farið í neinar grafgötur með þetta og hið svonefnda skúbb birtist í frétt á Nei.inu þann 1. maí síðastliðinn. En íslenskir fjölmiðlar hafa svo lítinn áhuga á því sem er rétt að þeir nenna ekki að grafa það uppi – hafa ekki nennt að tala við manninn sjálfan (eða lesa Nei.) og gera einfaldlega ráð fyrir því, hver á fætur öðrum, að hann hljóti að hafa leynt þessu. Af því hann er útlendingur. Fátæklingur. Útlenskir fátæklingar ljúga. Þeir eru með langa fingur og lykta af hvítkáli og fremja svartagaldur á nóttunni (þegar þeir eru ekki að svíkjast undan því að vera í hungurfalli með því að graðga í sig mat).

Ef þetta er standardinn meðal atvinnumanna – við hverju á maður þá að búast af amatörum, sjálfboðaliðum? Sem í þokkabót eru fastir í sama sandkassaleik og fjölmiðlar – sem keppast um að fá sem flesta smelli á dag. Vera efstir á blogggáttinni. Og til þess þarf maður að blogga oft á dag. Helst um þessi þrjú-fjögur helstu dægurmál sem tróna á oddi „umræðunnar“ (sem er eiginlega engin umræða, og þaðan af síður samræða – meira samslefandi kraðak af einræðum). Maður þarf að skrifa eins fólk, kallar Jónas Kristjánsson það – stuttan, skýran og spennandi texta, sem mér virðast einhvers konar skrauthvörf fyrir að hafa ákveðnar og kraftmiklar skoðanir. Sem er heimskuleg tilskipun (þið afsakið þessa ákveðnu og kraftmiklu skoðun). Gremja er ekki dygð og gagnrýnin hugsun þrammar ekki keik í hánorður án þess að líta nokkru sinni um öxl eða hvika. Ef hugsun þín er óvenju skýr, skaltu athuga málið betur – þér yfirsést áreiðanlega eitthvað.

En – nei – að skrifa 5-6 færslur á dag, sem vert er að lesa, er ekki ómögulegt. Ef maður hefur það að fullri atvinnu – en jafnvel þá heldur það enginn út dag eftir dag eftir dag.

Vandi fjölmiðla – dagblaða – hefur verið mikið ræddur síðustu misseri og ár (dálítið StebbaFr-æðileg setning?) og jafnan er það orðað svona: Hvernig getum við staðið vörð um vandaða blaðamennsku án þess að fá borgað? Dagblöðin deyja ef við finnum ekki leið til að rukka neytendur. Forsendan í þessu er sú að á dagblöðum sé stunduð vönduð blaðamennska. En það er raunar alveg jafn misjafnt og á blogginu – hist og her, tvist og bast, upp og ofan. Og svo sannarlega á það ekki við á neinu íslensku dagblaði – ekkert íslenskt dagblað er vant að virðingu sinni, nema ef vera skyldi Nei., og er það þó sömuleiðis kæruleysislegast og hvað – hvað kallast það að lýsa yfir kommúnískri ritstjórnarstefnu? Í blaðamannahandbók Jónasar?

Einn af fallegri fítusunum við Nei. er innbyggða töfin – ef óeðlilegar aðstæður krefjast ekki annars, þá birtast fréttir ekki fyrren í fyrsta lagi daginn eftir að þær eru skrifaðar og stundum enn síðar. Og í stað þess að birta 40 stuttar fréttir á dag (sem væri vel hægt, miðað við sjálfboðakraftinn og velvildina sem Nei. nýtur hjá launalausum starfsmönnum sínum) birtast kannski tíu á viku.

Pressan og AMX eru síðan eins konar millivegur – mitt á milli bloggs og blaðs – pólitískar slúðurmaskínur sem gefa sig út fyrir að flytja fréttir. Smugan er kannski undir sömu sök sett – ég á erfiðara með að sjá það, þar sem ég er sjálfur meira á þeirra línu en ekki.

Síðan eru það veiturnar. Eyjan. Blogggáttin (sem verður eiginlega að telja sem sérstakan fjölmiðil). Og þær eru auðvitað ekki betri en efnið sem hægt er að hlekkja á – og þó úrvalshugmyndin á bakvið Eyjuna sé ágæt eru þeim oft mjög mislagðar hendur við val á efni.

Auðvitað ætti þetta ekki að fá á mig. Hrekja mig frá eigin heimasíðu. En það gerir það samt. Því að sjálfsögðu er engri loku fyrir það skotið að maður tilheyri sjálfur síbyljunni, gargandi beljandinni, og mætti vel við því að vanda mál sitt og hugsun sína betur. Og hvernig sem það snýr fær maður illt í magann af því að tilheyra þessum hópi, hvort sem það er með réttu eður ei.

Að sögn talsmanns lögreglunnar í Helsinki, Jussi Pohjonen, ríkir algjör ringulreið í höfuðborginni. En gríðarlegt fannfergi er í borginni sem og annars staðar í Finnlandi. Kom veðrið ýmsum í opna skjöldu enda hefur veturinn verið óvenju mildur í landinu.

Ég stóð á fætur og gekk yfir að stofuglugganum og leit út í nær alveg snjólausa vetrarstilluna í Helsinki. Það eina sem var nokkuð að marka í fréttinni var þetta um milda veturinn. En hann var bara ekkert farinn.

Nú nálgast kosningar á Íslandi. Og menn rífast um Evrópusamband og kreppu og evru. Ef við erum með þá deyjum við, ef við erum ekki með þá deyjum við. Hef ég fyrir satt.

Og þá les ég annars konar veðurspá frá Finnlandi. Djúp kreppa í Finnlandi. Ég segi ekki að hún sé eins galin og sú í fyrra, en hún er samt dálítið skjönuð og skjöpulvekjandi.

Sem sagt: þetta er generísk frétt í nær hvaða landi sem er í heiminum, þessa dagana. Það er heimskreppa. Og það mætti án nokkurs vafa skipta Vanhanen út fyrir Obama, Reinfeldt, Merkel, Sarkozy … o.s.frv. Fólk er einfaldlega ekkert sérstaklega jákvætt þegar það ræðir efnahagshorfurnar. Og engin ástæða til.

Sem vekur upp spurninguna: Djúp kreppa miðað við hvað?

Hér er ekki djúp kreppa miðað við það sem gerðist á níunda áratugnum. Ekki nema einhver hafi logið illilega að mér. Þvert á móti á sér mjög greinilega stað millistéttarvæðing – mellukofar loka og rónum fækkar. Bjórverð hækkar og sushi-stöðum fjölgar. Atvinnuleysið er hvergi nærri það sem það var – og áður en ég las um það í mogganum hafði ég hreinlega ekki orðið var við neina kreppu hérna, eða að nokkur talaði um að hér væri kreppa. Ekki er gjaldmiðillinn í rúst og ég verð ekki var við annað en almenna velsæld – helstu pólitísku hitamálin snúast um skólagjöld sem á að leggja á skiptinema í háskólum og skipulagsbreytingar sem munu svipta háskólanema ákveðnu samræðuvaldi við yfirstjórn menntamála.

Og það er svo sannarlega ekki djúp kreppa miðað við Ísland. Það best ég get séð er kreppan m.a.s. dýpri hinumegin sundsins, í velferðarparadísinni Svíþjóð – og jú, þar mun einmitt um að kenna sænsku krónunni, sem æ fleiri vilja losa sig við.

Ég er ekki á því að besti tíminn til að sækja um aðild að Evrópusambandinu sé þegar þjóðin er til fara eins og útmigin mella – og í sömu aðstöðu til samninga. Ég lít ekki heldur svo á að það sé einhver heilög skylda að sækja um aðild, og annars dæmi maður sig úr samfélagi siðaðra og vitrænna manna – það sé ekki hægt að afþakka pent (a.m.k. í bili) án þess að minna á manninn sem afþakkaði tjakkinn án þess að ná að biðja um hann. Maður þarf ekki að hafa lesið stofnsáttmála Ku Klux Klan til að vita að maður vill ekki vera með – þarf ekki að hafa rætt málin við þá kumpána í þaula. Og svo ég taki nærtækari viðlíkingu (og afsanni kenningu mína um að maður sanni ekkert með viðlíkingum) þá getur vel verið að maður vilji kaupa sér bíl og hafi þörf fyrir hann, þó akkúrat núna sé ekki gáfulegasti tíminn til að standa í slíkum viðskiptum.

En eins og þið heyrið á undansögðu er ég fyrst og síðast mótfallinn allri þessari nauðhyggju: annað hvort er maður sammála eða ósammála, og alveg sama hvort er, hinir eru allir fávitar. Annað hvort eru þeir fávitar fyrir að vilja ekki fara í umræður, eða þeir eru fávitar fyrir að vilja ekki ekki fara í umræður.

En mér finnast fréttir og umræða eins og sú um kreppuna í Finnlandi, sem ég get ekki skilið öðruvísi en sem innlegg í einhvern íslenskan debatt um Evrópusamband og kreppu, vera út í hött.

Að öllu jöfnu, myndi ég vilja vera með í Evrópusambandinu. Eða ég vildi það allavega síðasta sumar. Pólitískt finnst mér góð hugmynd að vera hluti af Evrópu – og fækka landamærum eins og kostur er. Hins vegar er mér einnig ljóst að flestir sem ég þekki í Evrópusambandinu – sem eru einhvers staðar í grunninn svipað fólk og ég þekki best á Íslandi, það er, krítískir vinstrimenn, grænmetisætur með hippíska slagsíðu innblásnir pípandi listrænu, eru ekki jafn hrifnir af Evrópusambandinu og stallfólk þeirra á Íslandi. Það sem maður heyrir um myntskiptin er þetta: Allt hækkar á einu bretti, allar tölur eru rúnnaðar upp og á einni nóttu verður allt dýrara en það var. Það sem maður heyrir um pólitíkina er að stjórnmálamenn til vinstri og hægri noti Sambandið sem skjöld fyrir markaðshyggjubreytingar, sem afsökun – alveg sama hver krítíkin er, hið pólitíska svar (í Svíþjóð og Finnlandi) er ævinlega: Evrópusambandið segir það. I’m sorry, there’s nothing we can do.

En sem sagt. Ein ástæða til viðbótar fyrir að geyma aðildarumsókn, er að mér sýnist íslenskur debatt einfaldlega ekki nógu þroskaður til að umræða um umsókn, og svo þjóðaratkvæðagreiðsla í kjölfarið, verði neitt nema botnlaus þvæla, nauðhyggja og ragnarökfærslur. Evrópsk pólitík er fyrir fullorðna, og Íslendingar eiga enga fullorðna stjórnmálamenn.