Ég endurtek þessa sögu nú vegna þess að ég ætla að nota hugtakið ‘períóðulistamaður’ aftur – en nú í annarri merkingu sem á ekki endilega mjög vel við um ljóð Hermanns. Períóðulist Hermanns snerist um að framkvæma ákveðinn tíma – setja hann á svið með vilja og meðvitund. Það má vera að hún eigi eitthvert heimili í því sem hér fer á eftir, en hún er ekki þar sérstaklega til umræðu.

Períóðulist er heiti sem mér er tamt að nota um það fólk sem klæðir sig upp í sokkabuxur og spilar á lútu í kastölum í Evrópu. Þegar ég var lítill á Benidorm með foreldrum mínum fórum við á burtreiðarsýningar þar sem riddarar börðust – á söfnum er stundum fólk ‘í karakter’ víkinga eða kúreka. Yfirleitt er þetta performatív list, frekar en kreatív – þ.e. framkoma en ekki tilbúningur (fyrir utan spuna). Mér gengur eitthvað illa að gúggla þessu hins vegar – períóðulist – sjálfsagt hef ég þetta ekki alveg upp úr sjálfum mér, en mögulega að hálfu. Það er vonandi ekki mikið verra fyrir það.

Hin kreatíva períóðulist er þá þessi: að velja sér tímabil og apa það upp. Sem dæmi – ég inspírerast af Wordsworth sem unglingur, ákveð að gerast ljóðskáld og vel mér hið besta allra hugsanlegra tóla, hina rómantísku ballöðu, og kem mér að verki. Auðvitað eru dæmi sem þessi ekki sérlega algeng – raunar nógu óalgeng og geggjuð til að vera aðdáunarverð framkvæmdar. Mér dettur í hug Sölvi Björn – sem komst algerlega upp með það í Gleðileiknum. Þetta er það sem heitir Nýformalismi – og er jafnan leiðinda hreyfing.

En það er hægt að finna ‘tímabil’ víðar í íslenskri ljóðlist – sem og eftirhermutilhneigingar. Jafnan er samt hermt eftir nýliðnari tímum – tímum eftir ‘formbrot’ – og kannski er ‘hið alþjóðlega fríljóð’ þar algengast.

Á dögunum fjallaði Fréttablaðið um afar jákvæða umsögn danska rýnisins Thomas Bredsdorff um Blysfarir Sigurbjargar Þrastardóttur í Politiken:

Hann segir ljóðheim hennar í verkinu einangraðan og telur hana eiga meira sammerkt með bandarískum kvenskáldum en kynsystrum hennar á skáldabekk Norðurlanda.

Þetta er ekki alveg nákvæmt hjá blaðamanni – það sem Bredsdorff sagði, og má lesa hér, var þetta:

Hendes digte ligner ikke den gennemsnitlige skandinaviske poesi for øjeblikket, snarere amerikanske rolledigte af folk som Robert Lowell og Sylvia Plath.

Sem sagt: Ljóð Sigurbjargar minna ekki á skandinavíska ljóðlist samtímans, heldur frekar hin amerísku hlutverkaljóð skálda á borð við Robert Lowell og Sylviu Plath.

Ég þekki ekki danska hugtakið ‘rolledigte’ – það er kannski undarleg þýðing á konfessjónalisma þeim sem Sylvia Plath og Robert Lowell eru fulltrúar fyrir – en líklega ekki, líklega á það heldur við um eitthvað á borð við það sem Sigurbjörg gerir í Blysförum, að yrkja sér ljóðmælanda sem er á áberandi hátt ekki sjálft skáldið. Hafi ekki eitthvað stórkostlegt farið framhjá mér er ekki jafn sterkur sjálfsævisöguþráður í verki Sigurbjargar og jafnan hjá Plath og Lowell – en þá líka spurning hvort Bredsdorff hafi haldið að hér væri Sigurbjörg einfaldlega að segja sögu lífs síns? Sem er auðvitað ekkert ómögulegt – sjálfsagt veit enginn neitt um líf Sigurbjargar á ritstjórn Politiken, fyrren nú að hún var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. En svo má vera að rolledigte þýði eitthvað allt annað.

Þegar þessi jákvæði samanburður er hafður í huga – þ.e. Plath og Lowell vs. skandinavísk samtímaskáld (ég les þetta sem skot á skandinavísk samtímaskáld) – þá verður auðvitað að horfa til þess að Thomas Bredsdorff er, að ég held, löggilt gamalmenni – fimm árum yngri en Sylvia Plath. Burtséð frá því er ekki horft til kvenskálda sérstaklega, og vandséð hvernig blaðamaður fékk það út.

Fyrir fáeinum árum var þetta á hinn veginn – þá birtist maður sem gekk undir heitinu ‘dónalegi daninn’ og sagði bókina Hvar sem ég verð, eftir Ingibjörgu Haraldsdóttur, alls ekki samkeppnishæfa og ekki væri hægt að búast við að smáþjóðirnar fylgdu stórþjóðunum eftir:

For at deltage i London eller Boston Marathon skal man, har jeg ladet mig fortælle, kunne stille med en hidtil bedste tid på under tre timer. Dermed har arrangørerne på forhånd siet kondiløbere fra. Hvor det gælder litterær kvalitet, findes der ingen lignende objektiv målestok.
Derfor må en grønlandsk og en islandsk poet ved dette års afstemning om Nordisk Råds Litteraturpris finde sig i at ligge som to små røde rejer på et kæmpestort fad. Ved at indstille dem har man muligvis gjort dem en isbjørnetjeneste.

Meira hér.

Þetta er kannski hin hliðin á sama teningnum. Mér hefði raunar fyrr dottið í hug að segja Hvar sem ég verð minna á Sylviu Plath en Blysfarir – þær Sylvia og Ingibjörg eru mun persónulegri en Sigurbjörg, sem fer dramatískari – í merkingunni ‘skapar persónur’ – leið að frásögu sinni.

En mig rekur af leið, eins og jafnan.

Ég hef síðustu daga furðað mig á því hversu annt íslenskum módernistum var um þögnina, samanborið við marga erlenda kollega þeirra. Gunnar Björling orti dadaísk læti – hristi ljóðið svo það nötraði – Gertrude Stein gerði kyrjandi orðleikjakeðjur – Marinetti orti fyrstu flugskeytin – já, Laxness skrifaði skríkjandi kynfæri unglinga í skóginum og Jóhann Sigurjónsson orti gargandi sorg stórborgarinnar, en annars er þetta að megninu til þögn hér á landi. Frá ‘færri og færri orðum’ Sigfúsar Daðasonar til ‘heimtufrekju orðanna’ eftir Jóhann Hjálmarsson og jafnvel enn nær okkur í tíma.

Þetta er allt hingað og þangað. Biðst forláts.

Eins og ég minntist á í upphafi sagði Hermann Stefánsson engan samtíma vera í Borg í þoku. Hún sker sig ekki úr íslenskri ljóðaflóru fyrir þær sakir einar – en hún gerir það fyrir að vera meðvituð um samtímaleysi sitt. Ljóðlistin á Íslandi, og víðar, hefur nefnilega smám saman verið að breytast í eins konar períóðulist – og þá á ég ekki við að hún innihaldi gömul tákn, eins og lútur, heldur að hún bregðist ekki við samtíma sínum í kjarna sínum, í efnistökum sínum, formi, eðli. Það sem ég dáist mest að í fari framúrstefnuhreyfinga 20. aldarinnar er kannski ekki nein ‘framúrstefna’ heldur einmitt tilraun til nútíðar, tilraun til ‘módernisma’ í grunnmerkingu þess hugtaks – tilraun sem er mun ákafari og betur heppnuð en hjá mörgum þeim sem gengust við hinum opnari stimpli módernismans.

Stórborgin var meðtekin í íslenska ljóðlist – ekki sem stórborg, ekki sem bílar og stórhýsi og alkahólismi og slagsmál og mengun og slys og langar vegalengdir og umferðateppur – heldur sem sveitasæla Fögru veraldar. Sveitaskáldin mærðu sveitina og eftir að þau fluttu á borgina urðu þau borgarskáld sem mærðu borgina. Svífur yfir Esjunni sólroðið ský, og það allt saman. Períóðulist – við þurfum kannski að búa í þessari borg, en við getum í það minnsta látið eins og hún sé í sokkabuxum með lútu. Lorca lýsti New York sem helvíti á jörð – bókstaflega – Reykjavík er svo sem ekki New York. En það er engu að síður samtími í Reykjavík og hefur verið lengi þó ekki hafi hans verið sérlega vart í reykvískum ljóðum.

Og enn síðar er lítil sem engin tilraun gerð til að mæta nýjum textaveruleika – textaveruleika sem er svo róttækt annar en hann var fyrir 15 árum síðan að líklega hefur ekki annað eins sést í mannkynssögunni, meira að segja prentverkið tók sér góðan tíma til að þróast og berast um veröldina.

Auðvitað er ósanngirni í þessu – síðustu 30 árin hefur verið e-konar samtími í reykvískum ljóðum. Það er – symbólin – hvort sem það eru tennur sem minna á raðir af strætisvögnum eða kórónamenn með ómegaúr. En það skortir enn á grunngerðina – viljann til að vera af samtíma sínum í eðli og formi. Kannski helgast þetta enn sem komið er af þeim íslenska ósið að láta af ljóðagerð þegar maður er loks að ná tökum á henni – og snúa sér að sagnagerð. Eða einfaldlega gera ljóðagerð sína að sagnagerð – örsögum, bútasaumssögum, dreymandi myndmálssögum. Þegar skáldin fullorðnast og ná tökum á ‘eigin stíl’ eða fá fullgerðari (en þó aldrei fullgerðar) hugmyndir um ‘ljóðlist’ eru þau horfin eitthvert annað.

Hinn ósiðurinn er þessi: þeir fáu sem lifa það af að verða fertugir og ennþá ljóðskáld fá jafnan undarlega kanóníseraðan status þar sem a) þorra fólks gæti ekki staðið meira á sama um þá og b) bókmenntafólk dásamar þá í slíkan hástert við útgáfu hverrar bókar að þessir ‘grand old men of letters’ (sem eru nú ekki endilega alltaf hundgamlir, en yfirleitt samt karlmenn) drabbast niður í eigin þægilegheitum og verða loks fyllilega óáhugaverðir aflestrar – því enginn rithöfundur er verri en sá sem heldur að hann viti með fullri vissu hvað hann er að gera, sá sem telur sig varla geta tekið feilspor og ef svo illa vildi til þá kynni hann svo sannarlega að taka eftir því og þurrka það út fyrir útgáfu. Og það er ægilegur greiði að gera skáldi, að sannfæra hann eða hana um slíkt.

Örlög flestra ljóðskálda – íslenskra og erlendra – er að verða fórnarlömb eins af þrennu a) afskiptaleysis b) kanóníseringar c) mýtugerðar.

a) Skáld gleymast. b) Skáld fá konungsstatus (og drottningarstatus í seinni tíð). c) Skáld fá mýtustatus.

Þau sem fá konungsstatus falla jafnan fyrir eigin hégóma – fyrir hugmyndinni um að þau séu jafn frábær og menningardálkarnir telja þeim trú um. Þessi skáld eru jafnan aflífuð af þeim sem elska þau mest. Það gildir svo einnig um þau sem fá mýtustatus – nema þar tekur völdin mýtan um skáldið sjálft, um líf þess, frekar en endilega frábæran skáldskap þeirra – sbr. til dæmis Ginsberg eða Sylvia Plath eða jafnvel sjálfur Rimbaud – sem sjaldan eru rædd án þess að líf þeirra séu dregin inn í umræðuna líka, og oftast eru rædd einvörðungu út frá lífshlaupi sínu.

Ég er ekki viss um að nokkur lifi af.

En mig rekur aftur af leið.

Við hermum eftir mýtunum – lítum í kringum okkur og rímum okkur við eitthvað úr fortíðinni. Wordsworth. Ezra Pound. Sylviu Plath. Mersey Sound-skáldin. Tomas Tranströmer. Keats. Eliot og Eluard. Pessoa.

Ég er ekki að undanskilja sjálfan mig nóta bene. En ég tel mér til afbötunar að ég er mér meðvitaður um þetta – eins og kannski fleiri. Ég á heldur ekki við að það verði að slíta á hefðina, slíta á taugina – ég held það sé margt að læra af öllum frá Wordsworth til Emily Dickinson til Rimbaud til Marinetti til Stein til Björling til Ginsberg til bp Nichol til a. rawlings, konsepsúal-skálda og flarfs. Og maður lærir ekki endilega heldur minna af þeim sem maður fílar alls ekki.

Það sem á við er kannski þetta: Það er líka hægt að spila á lútu án þess að klæða sig í sokkabuxur. Og það er m.a.s. hægt að klæða sig í sokkabuxur, spila á lútu – og samt vera algerlega af samtíma sínum. Og er kannski spurning um meðvitund – að mann dreymi ekki um að verða Pessoa eða Pound, heldur hafi metnað til svipaðrar merkingar, metnað til að vera nýr Pound frekar en sjálfur Pound. Eða eitthvað. Að unnið sé með og úr áhrifavöldum, frekar en þeir einfaldlega hermdir upp – að þessi ekkisens hermilist ljóðsins sem er skrifað inn í hugmynd skáldsins um ljóð frekar en sem sjálfstætt (og þarft) verk, heyri sögunni til.

Norðurlandameistari í bókmenntum í fyrra var ljóðskáldið Göran Sonnevi, eftir að hafa verið tilnefndur fimm sinnum áður um ævina, og fékk hann verðlaunin fyrir bókina Oceanen. Ég er nýbúinn að festa kaup á bókinni Mál; Verkfæri; Eldur sem gefin var út fyrir 20 árum í þýðingu Sigurðar Á. Friðþjófssonar, sem virðist afbragð – keypti hana notaða á Haraldi íkorna, þeirri yndislegu vefbókaverslun. Auk þessarar bókar hefur Thor Vilhjálmsson þýtt ljóðið Um stríðið í Víetnam eftir Sonnevi, sem samkvæmt stuttum formála í Mál; Verkfæri; Eldur er eitthvert mest umrótsvaldandi ljóð sem skrifað hefur verið í „nágrannalöndunum“ – og því nánast gerðir skórnir að Svíþjóð sé velferðarríki sökum útkomu þessa ljóðs. Það kom út í Birtingi árið 1966.

Samkvæmt Gegni er Mál; Verkfæri; Eldur eina bókin eftir Göran Sonnevi sem hefur verið þýdd. Hún er að auki bara brot úr verkum hans, eins konar lítið sýnishorn af skáldinu. Samnefnd bók á sænsku er tæplega 350 blaðsíður á sænsku, en 90 síður á íslensku, og svo er víst ekki nema hluti hennar úr orginalnum, að því ég best fæ skilið. Engu að síður góð bók, á íslensku.

Ég prófaði að leita að Göran Sonnevi á vefbókaverslununum Eymundsson.is, baekur.is og boksala.is, án árangurs. Norðurlandameistarinn í bókmenntum er ekki til sölu.

Oceanen, bókin sem Sonnevi fékk bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir, er til í tveimur eintökum á bókasöfnum á Íslandi, að því er Gegnir upplýsir mig. Þau eru bæði inni, ef einhvern sænsksprokligan langar að skjótast eftir þeim. Á Aðalsafni Borgarbókasafnsins, og Kringlusafni.

Það er fjarska lítið um að íslensk ljóðskáld leiti eftir erlendum skáldsskap. Þetta er einfaldlega staðreynd. Ef það væri áhugi meðal íslenskra ljóðskálda, sem eru jú þrátt fyrir allt og allt helvíti mörg, þá væri ljóðabókahillan í kjallara Máls og menningar ekki jafn lítil og raun ber vitni, og þar væri ekki bara að finna Wordsworth og Whitman, Shakespeare og í besta falli Ginsberg. Þá væri búið að þýða Sjóinn eftir Göran Sonnevi (og ef Íslendingar kynnu að þýða yrði heitið einmitt: Sjórinn en ekki: Hafið).

Það sjálfsagðasta af öllu sjálfsögðu er að gefnar séu út þýðingar þeirra bóka sem hljóta Norðurlandabikarinn. Er hægt að búast við að nokkuð annað sé gert, ef það er ekki gert? Hvað varð um bókmenntalegan metnað á þessu landi? Var hann nokkurn tímann þarna – er ansvítans bókmenntaþjóðin ekkert nema naflaglápandi hálfbjánar? Óviðbjargandi – af því skáldin eru löt og útgefendurnir horfa í ekkert nema peninginn? (kunna ekki að selja bækur? – hvar er nóbelsverðlaunahafinn í bóksölu?)

Hefur Haustmyrkrið yfir mér eftir Snorra Hjartarson ekki verið þýdd á skandinaivísku sprokin? Að sjálfshelvítissögðu! Hún er m.a.s. til á færeysku. Færeyingar hafa einu sinni fengið allan prísinn (Heinesen mátti deila honum með Olof Lagercrantz), og það var þegar Rói Paturson fékk hann fyrir yrkingasavnið Líkasum. Hún er ekki til á íslensku.

Ég er ekki hrifinn af hugtakinu þjóð – við skulum því segja að íslenska málsamfélagið megi skammast sín.

Hér að neðan má sjá lista yfir þá höfunda sem hafa unnið bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir ljóðabækur, og hvaða þýðingar hafa verið gerðar á verkum þeirra. Á listanum er mest stingandi að ekki stafur virðist hafa verið þýddur af verkum Evu Ström eða Karl Vennberg. Aðrir höfundar eiga einhverjar þýðingar, en að því er ég fæ best séð hefur einungis ein ljóðabók sem unnið hefur til þessara verðlauna verið þýdd í heild sinni, en það er För levande och doda eftir Tomas Tranströmer sem Njörður P. Njarðvík þýddi strax í kjölfar þess að verðlaunin voru veitt. Ljóðin úr þeirri bók birtust ásamt fleirum í bókinni Tré og himinn.

Höfundar og íslenskar þýðingar (eftir því sem næst verður komist)

2006 Göran Sonnevi, Svíþjóð: Oceanen
Eins og áður segir, ekki til nema eitt ljóð og þýðingar á gömlum ljóðum.

2003 Eva Ström, Svíþjóð: Revbensstäderna
Ekki til í þýðingu. Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir virðist hafa skrifað um hana fyrir Veru.

2000 Henrik Nordbrandt, Danmörk: Drømmebroer
Hjörtur Pálsson hefur þýtt hann, bókin Hvert sem við förum, kom út 1988. Í henni eru augljóslega engin ljóð úr Draumabrúm.

1998 Tua Forsström, Finnland: Efter att ha tilbringat natt bland hästar
Eyvindur Pétur Eiríksson þýddi 5 ljóð eftir hana, birtust árið 1995 í Jóni frá Bægisá. Aftur er verðlaunabókin ekki til.

1991 Nils-Aslak Valkeapää, Finnland: Beaivi, Áhčážan (á samísku)
Til tvær bækur, Þannig líða dagarnir frá 1983 og Víðernin í brjósti mér frá 2003. Einar Bragi þýddi báðar. Geri ráð fyrir að sú síðari hafi eitthvað með verðlaunabókina að gera, en get ekki séð í gegnum þennan titil, og á ekki bókina.

1990 Tomas Tranströmer, Svíþjóð: För levande och döda
Til nokkuð af stökum ljóðaþýðingum, og bækurnar Sorgargondóll og fleiri ljóð (Ingibjörg Haralds), Svart Póstkort (Pjetur Hafstein Lárusson), Lissabon (PHL), Íslenskur stormur (PHL), og Tré og himinn (Njörður P. Njarðvík). Í þeirri síðastnefndu er að finna ljóð úr verðlaunabókinni, og kom hún út sama ár og bókin hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs, 1990.

1986 Rói R. Patursson, Færeyjar: Líkasum
Ein bók – Á alfaravegi, frá 1976. 40 blaðsíður. Líkasum er ekki til í þýðingu.

1981 Snorri Hjartarson, Ísland: Hauströkkrið yfir mér
Augljóslega til á íslensku. Einnig til á öllum öðrum norðurlandamálum, þ.m.t. færeysku.

1977 Bo Carpelan, Finnland: I de mörke rummen, i de ljusa
Njörður P. Njarðvík þýddi bókina Ferð yfir þögul vötn, sem kom út árið 1987. Nokkrar skáldsögur hafa verið þýddar.

1976 Ólafur Jóhann Sigurðsson, Ísland: Að laufferjum og brunnum
Til á dönsku, norsku og ensku.

1972 Karl Vennberg, Svíþjóð: Sju ord på tunnelbanan
Ekki til stafur á íslensku.

1966 Gunnar Ekelöf, Svíþjóð: Dîwân över fursten av Emgión
Því nóttin kemur, í þýðingu Pjeturs Hafstein Lárussonar – auk stakra þýðinga í söfnum og ritum (allar sýnist mér frá Jóhanni Hjálmarssyni).

Birtist fyrst á Tíu þúsund tregawöttum.

Gleðin er allsráðandi í Álfadrottningunni, sem er eins konar lesbískur ástaróður smekkfullur af leikandi, ástríðufullu náttúrumyndmáli: „Ég sagði sweethearts ég sagði rósir / ég sagði sweethearts og ég sagði rósirnar / það er svo bjart hérna inni það hljóta að vera rósirnar [...] elskan augu þín eru rósir og ég sagði / munnur þinn … rós ó, leyf mér að kyssa hann aftur / og ég sagði þú ert stelpa og ég er rós / ég sagði þú ert rós og ég er stelpa“.

Byggmästar nýtir sér duglega möguleikana til framsetningar textans – hann á það til að stökkva frá akkeri spássíunnar og fljóta út á miðjar síður, orð og orðhlutar birtast í hástöfum eins og af æpandi kátínu, það teygist á sérhljóðum (ekki síst hinu fallega sænska å-i), orð birtast gisin og slangur, enska og talmál lita bókina blómstrandi frá upphafi til enda.

Líkt og Paasonen vísar til hinnar mennsku náttúru með því að benda á hafið, borgina og klóakið, er gróður skógarins, blómin og grænildin náttúra mannsins í Álfadrottningu Byggmästar – náttúra einnar konu til annarrar. Eins og góðra ástarljóða er siður öðlast bókin þokka sinn af nær algeru hamsleysi, fullkominni kátínu og leikgleði sem smitar jafnvel forpokuðustu geðvonskupunga.

Birtist í Lesbókinni árið 2007.

Söngvar hafsins sokknu borga skiptist í fimm mislanga hluta sem nefnast „Söngvar hafsins sokknu borga“ (16 síður); „Söngvar frá ströndum vatna“ (2 síður); „Boujaafar Beach (triptyk)“ (3 síður); „Holdið og hið forboðna (tvö samtöl)“ (3 síður); og „Landslag endalokanna “ (11 síður). Eins og titillinn gefur til kynna sækir bókin efnivið sinn í undirdjúpin, borgir sökkva og stíga aftur upp úr djúpunum, lesandanum er gert að steypa sér niður í og undir götur borga um skolpræsi og á himnum finnast óendanleg sjálfsfróandi klóakrör – hafið er hold sem þrútnar milli stranda, og ljóðmælandi fer fram á að lesandi saumi saman á honum varirnar, rasskinnarnar og skapabarmana, og loki þannig undirdjúpum manneskjunnar sjálfrar á sama tíma og undirdjúp veraldarinnar skríða í eina sæng með yfirborðinu.

Í aðra röndina fjallar bókin um tungumálið sjálft: „Og samt vil ég stilla mig um að nota tungumálið sem steingerist í skeljar“ segir ljóðmælandi og vísar þannig til þess hvernig tungumálið verður að óumbreytanlegu tóli, lokuðu innan reglna og hefða. En á sama tíma er tungumálið lífrænt á allan þann subbulega og himneska máta sem slíkt býður uppá: „skrifar með fingrinum og tungunni, sprautar bleki úr nösunum, skrifar veggi hússins fulla af sprungum sem afhjúpa leðurhúðina handan múrsteina, skrifar líka með endaþarmsopinu, nuddar allt sem hreyfir sig inn og út úr merkingarfræðilegum rakanum.“

Tungumálið í meðförum Paasonens er á einhvern máta stórt og flæðandi, og þannig fyllilega í samræmi við þessa umfangsmiklu mynd af neðanjarðar/neðansjávarveröldum sem hann birtir í Söngvum hafsins sokknu borga, og reyndar í fyrri verkum sínum líka, en þessi þemu eru langt í frá ný í verkum hans. Ljóðin eru á einhvern hátt gríðarlega myrk og sakleysisleg á sama tíma, ljóðheimur bókarinnar margræður og flækir sig í sjálfan sig sem og bókmenntaheiminn utan bókarinnar, en hún er full vísana í goðsögur, evrópska borgarmenningu og bókmenntasöguna.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins árið 2007.

Reyndar er ég enn ekki viss um að ég ætti að skrifa þessa grein. Og er ekki viss hvers vegna mér var „bent á” að ég ætti að hafa orð um málið. Mér er ekkert sérlega illa við Ingibjörgu Haralds, eða dónann í Danmörku, hef í engu undan þeim að kvarta sem manneskjum… en mér er illa við ástandið sem býr þau til, mér er illa við ástandið sem leyfir þeim að vera það sem þau eru. Mér er almennt illa við að fólk skylmist með kokteilglösum.

Mig langar að byrja á að gera grein fyrir því að fyrir utan færeyska skáldið, og það íslenska, hafði ég hreinlega ekki heyrt þessara skálda getið. Hvað þá ég hefði lesið verk þeirra allra. Þetta segir okkur auðvitað tvennt: Annarsvegar er ég ekki nógu vel lesinn í norrænum ljóðskáldum, og hinsvegar hefur ekki verið mikilfenglegt norrænt ljóðskáld síðan Tomas Tranströmer var upp á sitt besta. Sem síðan mætti útleggjast sem svo að ég sé í fullum rétti með að vera ekki að lesa ljóð eftir miðlungs fábjána, bara af því þeir/þær eru „norræn”. Reyndar er ég hálfvegis á því að það ætti að leggja þessi verðlaun niður, til að smána skáldin og hvetja þau í senn… eða að öðrum kosti ættum við að gera Svía að áskrifendum. Þeir gætu þá hreinlega bara skipt þeim á milli sín, enda hefur ljóðlistin löngum verið þeim hjartakær. Og kannski Finnar fimmta hvert ár. Hannu Makele og Tomas Tranströmer gætu bara fengið þessi verðlaun, í eitt skipti fyrir öll.

Skemmtilegi dómarinn í Idol, sem heitir ekki Richard Hatch… heldur… uhhh… eitthvað álíka. Þessi svarthærði dónalegi. Hann segir reglulega: „Það er hægt að draga hingað milljón hæfileikaríkar sálir og láta þær svitna fyrir framan dómnefndina, en það er engan veginn öruggt að á meðal þeirra megi finna eina einustu stjörnu.” (Parafrösun/Umorðun/Útúrsnúningur). Sömuleiðis má auðvitað draga inn eitt einasta smábarn, og finna í honum/henni stjörnu. Stórkostleg menning verður ekki til meðal milljónaþjóða, heldur í samfélagi fárra – hvort heldur það samfélag er svo jaðarkimi í New York, eða krummaskuð á Íslandi… skiptir síðan engu máli. Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs eru á við íþróttamót. Það eru engin sérstök rök fyrir því að banna smáþjóðunum að vera með, allavega finnast mér rökin um smæðina léleg, við getum alveg spilað fótbolta við Dani… ef við töpum þá töpum við bara. Ár eftir ár eftir ár, og það skiptir ekki máli, þetta er bara íþróttamót. Og það er tilgangslaust að fárast yfir því að „dómarinn hafi verið ósanngjarn, dæmt Dönum í vil allan leikinn, og greinilega verið hlutdrægur”, eða að einhver danskur áhorfandi hafi verið „dónalegur” þegar hann sagði að Ingibjörg Haralds væri léleg í sókninni.

Að innanlandsmálum: Ingibjörg Haralds er ágætis ljóðskáld, en hún er ekki á heimsmælikvarða. Bókin Hvar sem ég verð er allt í lagi, en ekkert meira en það. Haganlega samansett, eins og svo margt af þessari vitleysu sem íslensk ljóðskáld gubba ofan í lesendur sínar eins og Egill fjandi gerði forðum. Egill hafði ábyggilega melt matinn vel og vandlega áður en hann gubbaði honum framan í Ármóð, en það breytir því ekki að það er ekkert sérlega gaman að láta gubba framan í sig, þó maður geti fyrirgefið það góðum sálum – sem voru í góðu flippi. Án þess ég vilji beinlínis segja að ég vildi jafn gjarnan láta æla framan í mig, og að lesa bók Ingibjargar. Ég hef lesið íslenskar ljóðabækur sem mér þóttu margfalt verðugri verðlaunabækur en Hvar sem ég verð. En ég hef ekki lesið eina einustu sem var jafn mikil „verðlaunabók”. Eða réttara hugtak er kannski „íslensk verðlaunabók”. Það sem gerir Hvar sem ég verð að góðri verðlaunabók, er það sama og gerir hana að kraftlítilli ljóðabók: Hún er stillt. Hún er pen. Hún strýkur lesanda sínum líkt og hann væri malandi köttur í fangi skáldkonunnar, hún tekur á þungu málefnunum (dauða, krabbameini) en gárar bara rétt yfirborðið á þeim. Og kemst þar af leiðandi hvergi nærri þeim raunveruleika að vera maður. Af því hún tekur bara á jákvæðu hliðunum, umburðarlyndinu, sáttinni, elskunni… og snertir hvergi á dauðanum, biturðinni, hatrinu, helvítinu… neikvæðu hliðum mannverunnar. Ég hreinlega trúi ekki englum. Ég tek ekki þá manneskju trúanlega sem verður aldrei pirruð, eða reið, eða hatar. Og það skáld sem felur slíkt úr uppgjörum sínum verður aldrei annað en gott verðlaunaskáld.

Egill Helgason skrifaði um Danann, að því er virtist helst til að koma að góðvini sínum Hallgrími Helgasyni. Ég ætla ekki að sýta það, enda er ég eindreginn fylgismaður þess að vinir namedroppi hver annan, slík er blessun og fegurð vináttunnar. En hvöt Egils til skrifa virtist ekkert sérstaklega sterk, og eins og oft er um álit fólks sem gert er að hafa róttækar skoðanir á öllum sköpuðum hlutum, þrisvar á dag, þá var þessi pistill Egils að hálfu leyti misskilningur og hálfu leyti píp. Egill lét sem dæmi frá sér fara þann hvimleiða misskilning að „íslensk ljóðskáld læddust í kringum ljóðið” (parafrösun/umorðun/útúrsnúningur eftir minni). Nú hef ég eftir áræðanlegum heimildum að Egill hafi lesið Steinar Braga, og ég veit hann hefur séð eitthvað frá Nýhil. Án þess ég vilji vera að strokka eigin reður framan í blessaða lesendur heimasíðunnar, þá er þetta náttúrulega bara vitleysa. Ég þekki engan sem „læðist í kringum ljóðið”, þó helmingur vina minna lesi og skrifi ljóð. Reyndar þekki ég hvorki Sigurbjörgu Þrastar, né Sigga Páls… sá einu sinni Ingibjörgu Haralds tilsýndar og virtist hún geðþekk og góð kona.

Og ég lýg því auðvitað. Auðvitað þekki ég fólk sem læðist um ljóð, hvíslar og svitnar þegar einhver segir typpi (innskot greinarhöfundar: menn mættu síðan rannsaka það hvort ekki sé samasemmerki milli þeirra höfunda sem hafa sagt „typpi” í verkum sínum, og þeirra sem annað hvort hurfu af ritlaunum í ár, eða voru settir í hálft starf: Hallgrímur Helgason, Einar Kárason, Steinar Bragi, Mikael Torfason, Stefán Máni). En þetta feimna fólk skiptir ekki máli þegar gröðu skáldin þyrpast eins og mýflugur að skítgötum þjóðarinnar, Nýhil eins og það apparat leggur sig, frá Steinari fokkins Braga til Kristínar helvítis Eiríksdóttur og Kristínar djöfuls Svövu, upp í grautfúlt rassgatið á sjálfum mér… þá falla forsendur Egils um sjálfar sig. Auðvitað eru til kurteisar sálir, auðvitað eru þær jafnvel í miklum meirihluta, þó ég stundi önnur kokteilboð og þekki lauslátari skáld. Flest fólk skortir hugrekki, hvort heldur það eru ljóðskáld eða sjómenn eða túristar. En það breytir engu um þá staðreynd að til eru herdeildir skálda sem skjóta í hnéskeljar ljóðsins (ljóðið gengur ekki við hækju að ástæðulausu) af reglulega skipulögðum ásetningi – og þá er bara kjánaskapur að tala um ljóðskáld sem læðast, eins og það sé eitthvað „ástand”.

Þetta er í öllu falli hugarfarsvandamál, hvort sem um ræðir læsa spesjalista eða kaffibrúsakellingar sem detta inn á ljóðakvöld fyrir tilviljun – kurteis skáld hvarvetna. Hvar sem ég verð er tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs vegna þess að hún kemur ekki illa við neinn. Þeir sem þola ekki að lesa typpi, þeir sem meika ekki pólitík í ljóðlist, þeir sem vilja bara að ljóðlist sé blóm og dögg og vor og fjöllin og hafið – að ofsinn sé í náttúru landsins en ekki mannsins – geta lesið Hvar sem ég verð, og notið þess að láta skáldkonuna forleika á sálir sínar, án þess að nokkurn tímann sé tekið til við tuskið, af því skáldið skorast undan sjálfri serðingunni í ótta við að hún fái það á undan lesandanum. Þannig getur lesandinn látið sér líða vel í kertaljósaflökti og reykelsismekki, án þess hann þurfi nokkurn tímann að verða fyrir vonbrigðum með ljóðin. Því þau leggjast aldrei svo lágt að færa sig upp á skaftið.

Það er ekki nema sanngjarnt að ég taki fram að ég er ekki bara að tala um Ingibjörgu, ég er jafnvel frekar að tala um önnur verðlaunaskáld á við Sigurbjörgu Þrastar, Sigtrygg Magnason, Sigurð Pálsson… „hina” herdeildina. Varaliðið sem nennir ekki út á vígvöllinn, og er enn í föðurlandinu að ríða konunum okkar.

Verði þeim að góðu.

Greinin birtist á Nýhilvefnum 2004.