I

Þegar til stendur að meta hvort þýðingarverk hafi „tekist“ eru mælikvarðarnir oftar en ekki dálítið abstrakt og óljósir: Flæðir textinn, nær hann anda upprunalegu útgáfunnar, er þetta jafn góð póesía á upprunamáli og markmáli? Þegar skilningur manns á upprunamálinu er síðan takmarkaður vandast verkið sem því munar.

Menntaskólafranskan mín ristir ekki djúpt í ljóð Arthurs Rimbaud, Une saison en enfer, þó ég geti stautað mig fram úr verkinu með opna orðabók í einum glugga og grunnmálfræðikunnáttu bak við annað eyrað. En á mig sækir ýmislegt sem ég á erfitt með að meta: hversu værukær er textinn, hversu ungæðislegur? Er þetta nítjándu-aldar talmálsfranska eða upphafið bókmenntamál? Og hvernig flytur maður slíkt mál – hvernig sem það annars er – inn í 21. öldina? Ef við samþykkjum að það sé réttlætanlegt að normalísera þýðingar, breyta frönsku málfari í íslenskt – frönskum málsháttum jafnvel í íslenska – væri þá ekki einnig réttlætanlegt að normalísera stílinn í ljósi tímans, eins og hann er (alla jafna) normalíseraður í ljósi landsins? Ef nítjándu aldar blótsyrði var ungæðislegt og kærulaust eins og íslenskt 21. aldar „fokk“ – ætti þá ekki bara að standa fokk? Eða ætti að standa eitthvað sambærilegt íslenskt – annað hvort sambærilegt franska orðinu eða sambærilegt því sem 19. aldar íslenskur unglingur gæti hafa sagt? Og hvernig finnur maður slík orð?

Til að framkvæma gildan samanburð á frönskunni við íslenskar þýðingar Sölva Björns Sigurðssonar eða Jóns Óskars skortir mig sem sagt öll hin réttilegustu tól. Ég geri ráð fyrir að það sé jafnvel mest reiprennandi frönskuspesjalistum erfitt að átta sig á sambandi ólíkra máltegunda á franska stórhöfuðborgarsvæðinu á síðari hluta 19. aldar – sambandi bókmenntamáls við opinbert mál og mállýskur og ungmennamál og þar fram eftir götunum öllum saman. Og mér – menntaskólafrankófóninum – er það lífsins ómögulegt. Ég get raunar spurt eiginkonu mína, sem er með magisterspróf í frönskum málvísindum, en einungis svo og svo mikið – enda eru ideósynkrasíur þýðenda og áhugamanna um þýðingar óþolandi til lengdar, því þó þær séu um margt áhugaverðar líka þá eru þær ekki síst til marks um yfirgengilega anal hugsunarhátt. Nokkuð mun fara fyrir slíkum hugsunarhætti í textanum hér að neðan og kannski ástæða til að vara við því fyrirfram.

Það sem ég get hins vegar sagt um nýja þýðingu Sölva Björns á Árstíð í helvíti eftir Rimbaud, er að hún flæðir, þetta er góð póesía og andinn í henni er magnaður.

II

Sænska ljóðskáldið og þýðandinn Gunnar Ekelöf segir í einum af mörgum formálum sínum að ljóðaþýðingum Arthurs Rimbaud að höfuðsportið í kringum skáldið sé að eigna sér hann, að frá því undir lok 19. aldar hafi staðið yfir keppni í því hver gæti best skilið „gátuna“ um Rimbaud. Ekelöf, sem gaf út þýðingar sínar á En tid i helvetet árið 1934, stendur auðvitað Rimbaud töluvert nálægt í tíma – fæddur sextán árum eftir lát Rimbauds – samanborið við þau 87 ár sem líða frá dauðadægri Rimbauds að fæðingardegi Sölva Björns Sigurðssonar, yngsta þýðandans sem hér er til umfjöllunar.

Það hefur varla verið sett niður það orð á blað um Rimbaud að ekki hafi ævisaga hans verið tíunduð – fæddur, ljóðar, skotinn, flúinn, græðir, dáinn – og er það sjálfsagt þessi hégómi að vilja „tengja sig“  eða „eigna sér“ Rimbaud, að sama marki og öll heimsbókmennta-rýni og -þýðingar hljóta að hluta til að vera hégómi. Þetta eru goðsagnir bókmenntaheimsins og fyrir löngu orðið ómögulegt að leggja á þær hlutlaust mat – eða rýna þær yfir höfuð sem sjálfstæð verk. Það ríkir einfaldlega konsensus um að í heimsbókmenntum standi öll orð eins og þau best geta orðið, allt á sínum stað, engu ofaukið og einskis að sakna. Bókmenntir af þessum status eru oftast nefndar einungis til að vera nefndar í samhenginu ég og Árstíð í helvíti (já, eða ég og Ýlfur) – eða öðrum skyldum samhengjum þar sem hið minna samtíma-A er tengt hinu stóra sögulega B. Sjáið mig, hér er ég að fjalla um þýðingu á Rimbaud (og tókst þannig að setja okkur í sömu setninguna).

Þó ekki sé lengur rætt krítískt um kúnst heimsbókmenntanna eru þær engu að síður einu bókmenntirnar sem undirorpnar eru stöðugum breytingum – ekki bara á skilningi, eftir því sem bókmenntaforskarar þykjast finna nýjar hliðar á hinu (fullkomna) myndmáli eða öðrum (fullkomnum) hliðum verksins, heldur beinlínis orð fyrir orð, öllu er hnikað til og aðlagað og uppsnúið. Ég er auðvitað að tala um þýðingar verkanna – heimsbókmenntir á borð við Une saison en enfer eru í stöðugri þýðingu þar sem þau lúta ítrekaðri endurskoðun, þróun og túlkun á ólíkum tungumálum heimsins – stundum mörgum ólíkum á einu og sama málinu. Á heimstungum á borð við ensku má finna tugi ef ekki hundruði ólíkra þýðinga á Une saison en enfer, og þá er einungis getið sér til um tölu þeirra útgáfna sem gefnar hafa verið út, en óútgefnar þýðingar á ensku fara sjálfsagt vel yfir þúsundið. Þekktust þeirra er kannski þýðing Zeldu Fitzgerald, eiginkonu F. Scotts – sem ég veit raunar ekki hvort var nokkru sinni kláruð – að ónefndri útgáfu Henrys Miller, sem hann gafst upp á og hefur það best ég veit aldrei komið fyrir sjónir almennings, ef hún er þá enn til.

Eftir því sem þýðingum fjölgar þeim mun meiri réttlætingar þurfa nýjar þýðingar við, og er fólki tíðrætt um það á stærri málsvæðum hvernig þýðendur þurfa að bregða meira og meira út af frumtextanum í tilraun sinni til að skera sig úr hópi hinna þýðendanna – og er ósátt um hvort þetta sé góð eða slæm tilhneiging. Enginn þykir hins vegar mega hrófla við þeim þýðingum sem þegar eru til – þó það væri í sjálfu sér áhugaverð iðja, ef hefð kæmist á um að laga einfaldlega eldri þýðingar í stað þess að yrkja nýjar, eða jafnvel enn heldur auk þess að yrkja nýjar þýðingar.

Engin þýðing kemst upp með að bregða ekkert útaf orginalnum – algerlega ónormalíseruð þýðing er í fyrsta lagi ómöguleg, í öðru lagi óvinsæl og í þriðja lagi ekki frekar endanlega representatíf fyrir upprunalega verkið en normalíseruð þýðing, enda verður málið á henni jafnan stirt og furðulegt, og það sama þótt upprunalegi textinn hafi verið afslappaður og tær. Það má færa rök fyrir því að þannig sé upprunalega verkið – að svona líti upprunatungumálið einfaldlega út í sínum eigin heimi (og það sem virðist vera stirt, sé það ekki, heldur kunnum við ekki að lesa það). En það mætti líka segja að slík þýðing sé ekki nema hálfur flutningur – að verkið sé enn að hálfu leyti í upprunamálinu. Hvorutveggja er, að mati undirritaðs, gott og gilt, þó ólíkum tilgangi þjóni. Hins vegar vill brenna við, jafnvel hjá bestu þýðendum, að þeir víki frá upprunatextanum á hátt sem lesandi getur átt bágt með að skilja. Fyrir þessu eru oft ágætis ástæður sem lesanda eru ekki ljósar – en það getur engu að síður verið ástæða til þess að benda á þessi frávik fyrir sakir þess ljóss sem þau varpa á þýðingarstarfið og verkið sem það getur af sér.

III

Tilraunin sem hér verður gerð til samanburðar á ólíkum þýðingum er ekki beinlínis yfirgripsmikil – hún nær ekki yfir stóran hluta verksins – heldur verður umfjöllun einskorðuð við lítið brot úr Mauvais sang, eða þeim hluta sem Sölvi Björn nefnir Illt blóð og verða upprunatextinn og þýðing Sölva borin saman við enska þýðingu Jeremy Harding og John Sturrock frá árinu 2004; enska þýðingu Pauls Schmidt frá árinu 1976, þýska þýðingu Werners Dürrson frá árinu 1970, sænska þýðingu Gunnars Ekelöf frá árinu 1934 og íslenska þýðingu Jóns Óskars frá árinu 1963.

Þessi fyrsta síða Mauvais sang er nokkurs konar sjálfslýsing ljóðmælanda – eins og raunar stór hluti verksins alls – þar sem Rimbaud útmálar skoðanir sínar á siðferðismálum, afstöðu sína til verka og skrifa, uppruna sínum, trúmálum, iðjusemi og leti, mannréttindum og aðalsmönnum.

Von mín stendur til þess að þessi samanburður megi annars vegar veita lesendum innsýn í þýðingastarfið sem slíkt og hins vegar að hann sé representatífur fyrir aðferðir Sölva (og hinna þýðendanna) við verkið – tón, mælsku og tilhneigingu til frávika.

Trúlega er gagnlegast að byrja einfaldlega á að birta hér brotið allt, eins og það birtist í þýðingu Sölva Björns:

Frá gallískum forfeðrum mínum hef ég bláhvítt augnaráðið, grannt höfuðlagið og ólagni í bardagalist. Ég tel klæðnað minn jafn villimannslegan og þeirra. En ég smyr ekki á mér hárið.
….Á tímum Galla lét engum verr að flá skepnur og brenna gras.
….Frá þeim hef ég: skurðgoðadýrkun og ást á helgispjöllum – ó, alla lestina, reiðina, frygðina – stórkostlega frygðina – lygarnar og letina.
….Ég fyrirlít hverja einustu starfsgrein. Valdsmenn og verkamenn, sveitadurgar allir með tölu. Höndin um pennann er jafngild hendinni á plógnum. – Hvílík öld handa! – Ég mun aldrei hendi bregða. Þrælslundin gengur hreinlega of langt. Ég kikna undan heiðarleika betlarans. Glæpamenn valda mér ógleði eins og geldingar en ég er ósnertur og það gildir mig einu.
….En hver fékk tungu minni þvílíka slægð að hún hefur allt til þessa dags leiðbeint leti minni og verndað hana? Án þess að svo mikið sem beita líkama mínum til lifibrauðs, iðjulausari en kartan, hef ég lifað alls staðar. Ekki ein einasta fjölskylda í Evrópu er mér ókunnug. Og þá á ég við fjölskyldur eins og mína, sem eiga mannréttindayfirlýsingunni allt að þakka. Ég hef kynnst hverjum einasta ættgöfga unglingi!

IV

Eitt er þó áhugavert eftir ónefnt og tengist því sem næst kemur – en það er titill bókarinnar á hinum ólíku málum. Hann virðist raunar fjarska einfaldur í þýðingu – en þó ber nokkuð á milli. Jón Óskar nefnir bálkinn Árstíð í víti en Sölvi Björn Árstíð í helvíti – líklega má fullyrða að víti og helvíti séu eins nálægt því að vera samheiti og nokkur orð geta orðið (en tvö orð eru auðvitað sjaldan ef nokkurn tíma algerlega sömu merkingar). Norðmaðurinn Haakon Dahlen þýddi titilinn sem Årstid i helvete og svipað gerði Daninn Uffe Harder: En årstid i helvede. En orðið ‘saison’ er þó ekki svona einfalt – það er opnara en norræna „árstíðin“ og þýðir einnig tími, tímabil, tíð og jafnvel vertíð eða annatími, og í einhverjum samhengjum jafnvel ár – eins og í „La saison théâtrale“: Leikárið (þó ekki sé verið að stinga upp á að nokkuð slíkt væri rétt hér).

Í danskri þýðingu Erik Ditlevsen verður titillinn því En tid i helvede á meðan landi hans Rolf Gjedsted þýðir þetta sem En sæson i helvede. Þær þýðingar sem hér verða til umfjöllunar forðast allar orð sem benda sérstaklega til tíðarinnar sem árstíðar – báðar ensku þýðingarnar heita A Season in Hell, en þar er því eins og í frönskunni að orðið er opið, bæði sem árstíð og tíð. Sænsk þýðing Gunnars Ekelöf heitir En tid i helvetet (ath. með ákveðnum greini) og þýsk þýðing Werner Dürrson heitir Eine Zeit in der Hölle (aftur með ákveðnum greini) – en á þessum málum eru einnig til orðin ‘årstid’ og ‘Jahreszeit’.

V

Hér á eftir verða setningar af fyrstu síðu Mauvais sang birtar í hinum ólíku útgáfum í eftirfarandi röð:

Arthur Rimbaud
Sölvi Björn Sigurðsson
Jón Óskar
Jeremy Harding og John Sturrock
Paul Schmidt
Werner Dürrson
Gunnar Ekelöf

Sölvi Björn kallar bálkinn ‘Illt blóð’, í ensku þýðingum er talað um ‘Bad blood’, á þýsku um ‘Böses Blut’ – Ekelöf sker sig örlítið úr með ‘Sjukt blod’. Bálkurinn hefst  á lýsingum á slæmu ætterni eða kynþætti ljóðmælanda og vísar heitið fyrst og síðast í það blóð sem rennur um æðar hans og forfeðra hans – af töluverðri eðlishyggju – og þykir ekki valda neinu góðu.

Fyrsta setning ljóðsins er svona í hinum ólíku meðförum:

J’ai de mes ancêtres gaulois l’œil bleau blanc, la cervelle étroite, et la maladresse dans la lutte.

Frá gallískum forfeðrum mínum hef ég bláhvítt augnaráðið, grannt höfuðlagið og ólagni í bardagalist.

Ég hef frá forfeðrum mínum hinum gallversku ljósblá augu, þröngt heilabú og klunnaskap í bardaga.

From my ancestors the Gauls I have inherited pale blue eyes, a narrow skull, clumsiness in warfare.

From my ancestors the Gauls I have pale blue eyes, a narrow brain, and awkwardness in competition.

Ich habe von meinen gallischen Vorfahren das blauweiße Auge, das enge Gehirn, und die Ungeschicklichkeit im Kampf.

Av mina galliska förfäder ärvde jag vattenblå ögon, trång hjärna och drumlighet i slagsmål.

Það vekur fyrst athygli mína að í tveimur útgáfum – hjá Sölva og Harding&Sturrock – er talað um höfuðlag eða höfuðkúpu, frekar en heila – cervelle. Það vill svo til að þettu voru fyrstu tvær þýðingarnar sem ég las og mér brá þegar ég sá Schmidt alltíeinu tala um ‘a narrow brain’ – og skildi það raunar ekki fyrren ég sá Ekelöf tala um ‘trång hjärna’ að mér þótti sem hér gæti verið um orðhvörf fyrir þröngsýni að ræða. Því sá sem er með þröngan heila hlýtur að vera með þrönga hugsun? Í öllu falli skilst mér að ‘cervelle’ sé nokkuð afdráttarlaust ‘heili’ frekar en ‘höfuðlag’ eða ‘skull’. Orðið er einnig oft notað um andlega getu eða vit. Cervelle mun þá eilítið ruddalegra en hitt orðið fyrir heila, „cerveau“, og oftar notað um dýraheila en manns.

Næst er það litur augnanna – ‘l’œil bleu blanc’ – orðrétt ‘augun bláhvít’. Sölvi er með litinn „réttan“ en breytir augum í augnaráð (fr. regard). Augu Jóns Óskars eru hins vegar ljósblá. Hjá Harding&Sturrock verða bláhvít augun ‘pale blue’ – fölblá – og sama gildir um Schmidt. Dürrson er einn um að halda auganu í eintölu og er með litinn „réttan“ sömuleiðis. Hjá Ekelöf verða augun hins vegar ‘vattenblå’ eða vatnsblá.

Að síðustu er það svo ‘la lutte’ – sem verður í hinum ólíku þýðingum: Bardagalist, warfare, competition, Kampf og slagsmål. Einhverjir myndu sjálfsagt gera athugasemd við að orðið bardagalist sé haft í eintölu, en ég er mikill stuðningsmaður slíkra frávika frá tölureglum og lýsi yfir fullum stuðningi. Það ég kemst næst er orðið ‘la lutte’ mjög svipað enska orðinu ‘fight’ – það er, það getur jafnt átt við um slagsmál, rifrildi og baráttu og er orðaúrval þýðendanna til marks um það.

Næsta setning:

Je trouve mon habillement aussi barbare que le leur.

Ég tel klæðnað minn jafn villimannlegan og þeirra.

Mér finnst klæðnaður minn jafn villimannlegur og þeirra.

My clothes, I’d say, are as barbaric as theirs.

I think my clothes are as barbaric as theirs.

Ich finde meine Bekleidung ebenso barbarisch wie die ihrige.

Jag anser min klädedräkt vara lika barbarisk som deras.

Hér byrja allir á fyrstu persónu fornafni í nefnifalli nema Harding&Sturrock og Jón Óskar (sem eru með þágufall og eignarfall), og allir ljúka setningunni á þriðju persónu fornafni í eignarfalli fleirtölu. Það sem stendur þar á milli er hins vegar nokkuð misjafnt – líklega eru Dürsson eða Jón Óskar næst því að fylgja frumtextanum með sögnunum ‘finnast’ og ‘finde’ fyrir ‘trouve’. Ef ég má skjóta inn einni þýðingu til viðbótar þá er þessu lína í enskri þýðingu A.S. Kline (http://www.tonykline.co.uk/PITBR/French/Rimbaud3.htm#_Toc202003791)

: „I find my clothing as barbarous as theirs“.

Mais je ne beurre pas ma chevelure.

En ég smyr ekki á mér hárið.

En ég smyr ekki hársvörð minn.

But I don’t dress my hair with butter.

But I don’t butter my hair.

Aber ich schmiere keine Butter ins Haar.

Men jag gnider inte smör i håret.

Gallarnir munu hafa smurt á sér hárið með einhvers konar feiti – án þess ég kunni frekari skil á því. Það sem er áhugavert hérna eru auðvitað frávikin – að undanskildum Sölva Birni, Jóni Óskari og Schmidt nota allir nafnorðið smjör í sinni útgáfu án þess að það komi fyrir í orginalnum. Þá er orðið ‘chevelure’ ekki hið generíska orð fyrir ‘hár’: cheveux – heldur bendir það til mikils hárs, tegundar hárs sem er stórt og stendur út í loftið og mætti kannski túlka með orðinu „lubbi“. Ekki er hins vegar gerð nein tilraun til þess, í neinni þeirra þýðinga sem ég hef lesið, til að ná þessu blæbrigði – enda kannski vonlaust verk.

Þá þykir mér eitthvað undarlegt við að smyrja hársvörð sinn, líkt og Jón Óskar vill hafa það – og enda þótt ég þekki ekki til þessara gallísku siða, þá finnst mér ólíklegt að feitin hafi verið ætluð í svörðinn frekar en hárið.

Les Gaulois étaient les écorcheurs de bêtes, les brûleurs d’herbes les plus ineptes de leur temps.

Á tímum Galla lét engum verr að flá skepnur og brenna gras.

Gallarnir voru ónýtustu fláningamenn og grasbrennarar síns tíma.

As flayers of beasts and burners of grass, the Gauls were the most inept people of their age.

The Gauls were the most stupid hide-flayers and hay-burners of their time.

Die Gallier waren die dümmsten Tierschinder und Heckenbrenner ihrer Zeit.

Gallerna var sin tids osckickligaste djurstrypare och gräsbrännare.

Hér er ég ósáttur við þýðingu Sölva – þó að litlu leyti sé – því þó setningin, sjálfstæð og út af fyrir sig, væri ágætis fulltrúi fyrir frönsku setninguna, eina og út af fyrir sig, þá geta frávik hans ollið misskilningi. Fram til þessa í ljóðinu hefur viðfang setninganna verið ljóðmælandi, en nú er fókus skipt yfir á Gallanna – það eru þeir sem voru lélegir að flá og brenna – og þó það megi ráða af samhenginu hefði mér þótt betra að segja eitthvað á borð við: „Á sínum tíma lét engum verr en Göllum að flá skepnur og brenna gras“ svo þessi skipting á fókuspunkti væri ljósari. Setningin er hins vegar flókin í flutningi og tekst engum að ná orðaröð frönskunnar – þar sem ekki kemur í ljós fyrr en í lokin að þeir voru „lélegastir á sínum tíma“ – og skrifast það einfaldlega á tungumálin, frekar en þýðendurna.

D’eux, j’ai: l’idolâtrie et l’amour du sacrilège; – oh! tous les vices, colère, luxure, – magnifique, la luxure; – surtout mensonge et paresse.

Frá þeim hef ég: skurðgoðadýrkun og ást á helgispjöllum – ó, alla lestina, reiðina, frygðina – stórkostlega frygðina – lygarnar og letina.

Frá þeim hef ég: skurðgoðadýrkun og hneigð til helgispjalla; – æ! alla lesti, bræði, bílífi; dásamlegt bílífi – einkum þó lygi og leti.

From them I get: idolatry and love of sacrilege – all the vices, really, quick temper, lust – a great thing, lust; lying and idleness above all.

From them, I inherit: idolatry, and love of sacrilege; – oh! all sorts of vice, anger, lechery, – terrific stuff, lechery; – lying, above all, and laziness.

Von ihnen kommt mir: der Götzendienst undie die Liebe zum Frevel; – oh! all die Laster, Zorn, Unzucht – prächtig, die Unzucht; – besonders Lüge und Faulheit.

Från dem har jag vidare: avgudadyrkan och lusten för helgerån – å, för övrigt alla laster, ondsintheten, otukten – den är underbar, otukten – men först och främst lögnaktigheten och lättjan.

Hér tek ég fyrst eftir frávikum í greinarmerkjasetningu. Jón Óskar, Schmidt og Dürrsen halda sig við frumtextann á meðan Sölvi fellir út upphrópunarmerki á eftir upphrópuninni ‘ó’, sem og semíkommuna á undan, líkt og Ekelöf, á meðan Harding&Sturrock fella einfaldlega ó-ið niður með öllu.

Þá vekur ekki síður athygli mína að Sölvi sleppir því að þýða orðið ‘surtout’ – ‘fyrst og fremst’, ‘öllu framar’, ‘einkum’ – sem kemur þó fyrir í öllum hinum þýðingunum:  ‘einkum þó’ hjá Jóni Óskari, ‘above all’ í báðum ensku þýðingunum (sama hjá Kline), ‘besonders’ hjá Dürrson og ‘först och främst’ hjá Ekelöf. Ég á erfitt með að sjá hvers vegna Sölvi sleppir þessu – þó vel geti hugsast að einhverjar ástæður séu til þess sem ég kem ekki auga á.

J’ai horreur de tous les métiers.

Ég fyrirlít hverja einustu starfsgrein.

Mig hryllir við allri vinnu.

I abominate all trades.

I have a horror of all trades and crafts.

Ich verabsheue jegliches Handwerk.

Jag avskyr alla yrken.

Hér fá ólík orð að tjá merkingu ‘métiers’ – sem þýtt getur allt frá viðskiptum að köllun að handverki að stéttum (eða stigum samfélagsins) að starfsgrein. Og Schmidt leyfir sér einfaldlega að tiltaka báðar algengustu merkingarnar. Sjálfum þykir mér áhugavert, þó það sé ekki endilega rétt, að þýða þetta orð sem ‘verslun’, líkt og Harding&Sturrock gera, í ljósi þess hvað varð um Rimbaud síðar er hann yfirgaf ljóðlistina og gerðist braskari í Afríku. En allar eru þessar túlkanir þó góðar og gildar, það best mín menntaskólafranska getur sagt mér (með orðabók og fyrirspurnir að vopni).

Maîtres et ouvriers, tous paysans, ignobles.

Valdsmenn og verkamenn, sveitadurgar allir með tölu.

Meistarar eða verkamenn, allir eru þeir fyrirlitlegir durgar.

Professionals and workers, serfs to a man!

Bosses and workers, all of them peasants, and common.

Meister und Gesellen, alles Gesindel, widerlich.

Herremän och arbetare, alla är de bönder, simpla.

Í þessari línu hefði mér sjálfum þótt freistandi að nota hið íslenska ‘Húsbændur og hjú’ – ekki síst fyrir það hvernig það rímar við ‘sveitadurga’ – paysans: bændur – á meðan ‘valdsmenn og verkamenn’, ‘meistarar eða verkamenn’, ‘professionals and workers’, ‘bosses and workers’, ‘Meister und Gesellen’, og ‘herremän och arbetare’ minnir allt meira á borgarlíf en sveitalíf – og átta mig ekki á því hvers vegna Jón Óskar skiptir út ‘og’ fyrir ‘eða’. Ekki að það sé stórmunur – það er bara ástæðulaus breyting í mínum eyrum.

Þá þykir mér takturinn í þýðingu Harding&Sturrock dálítið ólíkur upprunatextanum og skrifast það kannski á að þeir félagar eru bara með eina kommu, líkt og raunar Sölvi og Jón Óskar, en bæta þar að auki við upphrópunarmerki. Kannski hefði þetta mátt vera „Húsbændur og hjú, sveitadurgar öllsömul, fyrirlitleg.“

La main à plume vaut la main à charrue.

Höndin um pennann er jafngild hendinni á plógnum.

Hönd pennans er jafngild hendi plógsins.

The hand that guides the pen is a match for the hand that guides the plough.

The hand that holds the pen is as good as the one that holds the plow.

Die Hand der Feder ist so gut wie die Hand am Pflug.

Handlag med pennan är lika litet värt som handlag med plogen.

‘La main à plume’ er ekki auðþýtt án þess að samband handar og penna (eða plógs) sé túlkað sérstaklega – þetta ‘à’ mætti kannski beinþýða sem ‘með’, en það hljómar ekki jafn eðlilega á neinu markmálanna og það gerir á upprunamálinu. Þannig verður höndin hjá Sölva ‘um’ pennann og ‘á’ plógnum; Harding&Sturrock láta höndina stýra (guide) penna og plóg; Schmidt lætur höndina ‘halda á’ (hold) penna og plóg; Dürrson talar um ‘hönd pennans’ og ‘höndina á plógnum’; og Gunnar Ekelöf skiptir hendinni einfaldlega út fyrir ‘handlag’ eða ‘handbragð’/ ‘Lagni’ – og þykir mér það afskaplega illa tilfundið, enda er symból handarinnar – þessa hluta líkamans – mikilvægt tákn í þessari og næstu línum sem mér þykir ekki mega missa sín fyrir gerningsnafnorðið ‘handlag’.

Mér þykir Jón Óskar bjóða upp á ansi opna og góða lausn með því að nota eignarfallið einfaldlega til að merkja samband handar við penna og plóg, fremur en að gangast við einni túlkun með nýju sagnorði eða öðru smáorði.

Sölvi og Jón Óskar fara næst merkingu orðsins ‘vaut’ með ‘jafngild’ – þó raunar þyki mér, í kjánaskap mínum, fyndið að tala um ‘gilda hönd’. Harding&Sturrock túlka þetta sem færni – ‘a match for’: þær standast hvor annarri snúning – Schmidt segir þær ekki jafngildar heldur jafn góðar, líkt og Dürrson; á meðan Ekelöf túlkar það á hinn veginn og segir lagni með pennann ‘jafn ómerkilega’ og lagni með plóginn.

– Quel siècle à mains!  –

– Hvílík öld handa! –

– Hvílík handarinnar öld! –

– What a century for hands! –

– What a century for hands! –

– Welch ein Zeitalter der Hände! –

Vilket århundrade för alla slags handlag!

Gunnar Ekelöf sker sig verulega úr hérna – bæði fellir hann niður þankastrikin og í stað þess að tala um hendur talar hann um ‘allar tegundir handlagni/handbragðs’. Þá er Jón Óskar einn um að nota eintölu með ákveðnum greini, í stað greinarlausrar fleirtölu.

Je n’aurai jamais ma main.

Ég mun aldrei hendi bregða.

Ég mun aldrei njóta handar minnar.

I’ll never get my hand in.

I’ll never learn to use my hands.

Niemals werde ich über meine Hand verfügen.

Aldrig får jag mitt handlag.

Nú syngja allir eftir sínu nefi. Merkingunni, skilst mér eftir að hafa spurt mér gáfaðra fólk, nær Paul Schmidt best: „Ég mun aldrei læra að beita höndum mínum“ – eða álíka, og speglast það í Ekelöf, svo nú passar ‘handlagni/handbragð’ mjög vel, þó ég sé enn ósáttur við útskiptingu symbóls handarinnar. Dürrson útleggst líklega: Aldrei verð ég ráðandi yfir hönd minni, eða aldrei mun ég ráða yfir henni. Jón Óskar fær svo yndislega tvíræðan blæ – þar sem unglingurinn Rimbaud fær aldrei „notið“ handar sinnar.

Après, la domesticité même trop loin.

Þrælslundin gengur hreinlega of langt.

Þar að auki gengur þjónkunin of langt.

And besides, there’s no end to ‘service’.

And then, domesticity goes too far.

Hernach führt der Knechtsdienst zu weit.

Och bofastheten sedan, den leder också för långt.

Þrælslund, þjónkun, ‘service’ (þjónusta), ‘domesticity’ (skylt franska orðinu – en einnig og aðallega heimilisrækni), ‘Knechtsdienst’ (vinnumannsþjónusta) og bofasthet (heimilisvist). Flestir ‘ganga of langt’ – en Harding&Sturrock eru ‘án enda’.

L’honnêteté de la mendicité me navre.

Ég kikna undan heiðarleika betlarans.

Heiðarleikinn í betlinu særir mig.

The beggar’s honesty distresses me.

The propriety of beggary shames me.

Die Redlichkeit der Bettelei enttäuscht mich aufs schmerzlichste.

Men tiggaryrkets hederlighet gör mig förtvivlad.

Sölvi, Jón Óskar, Harding&Sturrock og Ekelöf tala um ‘heiðarleika’, en Schmidt um ‘velsæmi’. Hins vegar er meiri munur á því hvernig menn túlka sögnina ‘navre’ – kannski ‘gerir mig leiðan’, bókstaflega?

Sölvi kiknar undan heiðarleikanum; heiðarleikinn særir Jón Óskar; hann veldur Harding&Sturrock þungri sorg; og Schmidt fyllist af honum skömm og Dürrson verður fyrir sársaukafullum vonbrigðum með hann – en Ekelöf verður bara ringlaður af heiðarleika betlsins, og skal engan undra.

Les criminels dégoûtent comme des châtrés: moi, je suis intact, et ça m’est égal.

Glæpamenn valda mér ógleði eins og geldingar en ég er ósnertur og það gildir mig einu.

Glæpamennirnir vekja andstyggð einsog geldingar: sjálfur er ég ósnertur, og mér stendur á sama um það.

Criminals disgust me – men without balls! Myself I’m intact; it’s all the same to me.

Criminals are as disgusting as men without balls: I’m intact, and I don’t care.

Die Verbrecher sind so ekelhaft wie Kastraten: ich zwar bin enberührt, und daran liegt mir nichts.

Och brottslingarna ger mig samma äckel som kastrater: själv är jag orörd och det gör mig detsamma.

Glæpamennirnir valda ógleði og andstyggð á aðra höndina, og á hina höndina eru þeir ógeðslegir. Sölvi og ensku-þýðendurnir eiga það sameiginlegt að fella niður ákveðna greininn, á meðan allir hinir halda honum. Ensku-þýðendurnir forðast báðir að nota orðið ‘geldingur’, ‘eunuch’, og nota ‘men without balls’ sem mér þykir undarlegt en á sér sjálfsagt skýringar. Enn á ný eru það Harding&Sturrock sem bregða mest út af, og á það einnig við um greinarmerkjasetninguna.

Mais! qui a fait ma langue perfide tellement, qu’elle ait guidé et sauvegardé jusqu’ici ma paresse?

En hver fékk tungu minni þvílíka slægð að hún hefur allt til þessa dags leiðbeint leti minni og verndað hana?

En! hver hefur gert tungu mína svo sviksamlega að hún skuli hafa stutt og verndað leti mína hingað til?

But who made my tongue so treacherous that up till now it’s been the guide and guardian of my idleness?

But! who made my tongue so treacherous, that until now it has counseled and kept me in idleness?

Aber! wer hat meine Zunge dermaßen tückisch gemacht, daß sie meine Faulheit bisher gelenkt und beschützt hat?

Men! Vem har gjort min tunga så lömsk att den ända hittills kunnat leda och bevara min lättja?

Ég geri mér ekki grein fyrir því hvort þetta stílbragð, að beita upphrópunarmerki inni í miðri setningu sé eitthvað sem „sérstaklega má“ eða „má ekki“ á frönsku, hvort þar sé það vani eða nýbreytni, en mér þykir þetta vanta þar sem það hefur verið fellt niður – bæði þar sem upphrópunarmerkið er horfið (hjá Sölva og Harding&Sturrock) sem og þar sem skipt er í tvær setningar með stórum staf (líkt og Ekelöf gerir).

Að því undanskildu sýnist mér menn tiltölulega sammála í þýðingu – fyrir utan kannski merkingu orðsins ‘guidé’. Sölvi hefur þar ‘leiðbeint’ og held ég það nokkuð nærri lagi, enda eru skyld orð notuð hjá Harding&Sturrock, Dürrson og Ekelöf – en Jón Óskar er með ‘styðja’ og Schmidt er síðan með ‘veita ráðgjöf’ (counsel).

Sans me servir pour vivre même de mon corps, et plus oisif que le crapaud, j’ai vécu partout.

Án þess að svo mikið sem beita líkama mínum til lifibrauðs, iðjulausari en kartan, hef ég lifað alls staðar.

Án þess að nota líkama minn hef ég hvarvetna lifað, iðjulausari en krabbi.

I’ve not even used my body to pay my way; more otiose than the toad, I’ve dwelt everywhere.

I have not used even my body to get along. Out-idling the sleepy toad, I have lived everywhere.

Ohne mich dazu auch nur meines Körpers zu bedienen, und müßiger als die Kröte, habe ich überall gelebt.

Utan att ens begagna mig av min kropp för att skaffa mig levebröd och mera sysslolös än någon padda har jag levat överallt.

Jón Óskar er hér með stærsta frávikið – þar sem karta hinna verður krabbi hjá honum. Hvað veldur, má spyrja sig – ‘crapaud’ hljómar dálítið eins og ‘krabbi’, bæði eru þetta vatnadýr. En ‘crapaud’ er hins vegar ekki ‘krabbi’ og verður þar við að sitja.

Pas une famille d’Europe que je ne connaisse.

Ekki ein einasta fjölskylda í Evrópu er mér ókunnug.

Það er ekki til sú fjölskylda í Evrópu, að ég þekki hana ekki.

Not a family in Europe but I know them.

There’s not one family in Europe that I don’t know.

Keine Familie in Europa, die ich nicht kennte.

Det finns ingen familj i Europa som jag inte känner

Sölvi Björn og Schmidt eru næst frumtextanum og hefja setninguna á ‘ekki’ eða ‘not’ líkt og Rimbaud. Dürrson hefur hana á ‘engin’ (keine) og Ekelöf beitir sama orði. Jón Óskar og Harding&Sturrock nota ‘ekki’ og ‘not’ en koma því að örlítið síðar, væntanlega til að ná „eðlilegra“ flæði (en slíkt er oftast álitamál).

– J’entends des familles comme la mienne, qui tiennent tout de la déclaration des Droits de l’Homme. –

Og þá á ég við fjölskyldur eins og mína, sem eiga mannréttindayfirlýsingunni allt að þakka.

Ég á við fjölskyldu eins og mína, sem á mannréttindunum allt að þakka. –

Families like mine, I mean, who owe everything to the Declaration of the Rights of Man.

– Families, I mean, like mine, who owe their existence to the Declaration of the Rights of Man. –

– Ich meine Familien wie die meinige, die alles herleiten aus der Erklärung der Menschenrechte –

… Jag menar familjer som min egen, familjer som fått allt de äger tack vare Människans Rättigheter …

Fyrir utan Schmidt og Dürrson fella allir niður þankastrikin, nema Ekelöf sem breytir þeim í þrípunkta, og Jón Óskar fellir bara niður annað þeirra. Ekelöf og Jón Óskar tiltaka síðan „mannréttindi“ – Ekelöf raunar með stórum staf – í stað mannréttindayfirlýsingarinnar. Harding&Sturrock setja hér neðanmálsgrein sem útskýrir að átt sé við grunnskjal frönsku byltingarinnar 1789 og hvað það feli í sér. Þá breytir Jón Óskar fleirtölu í eintölu, án þess ég sjái til þess sérstaka ástæðu.

J’ai connu chaque fils de famille!

Ég hef kynnst hverjum einasta ættgöfga unglingi!

Ég hef þekkt hvern ættborinn mann.

I’ve known every young man of good family!

I have known each family’s eldest son!

Ich habe jeden Sohn von guter Familie gekannt!

Med alla familjesöner har jag gjort bekantskap!

„Une person de famille“ er ættborin manneskja, á frönsku – einhver sem er „af“ fjölskyldu eða „fínum ættum“ – en það getur líka verið „sonurinn í fjölskyldunni“, það er sá elsti og merkilegasti. Er ég spurði tvo franska kunningja mína út í þetta hugtak: „fils de famille“ sögðu þeir mikilvægt að hér væri ekki um aðalsborinn einstakling að ræða, heldur þann sem er fínn á borgaralegan hátt – og þó það sé ekki nauðsynlegt að það sé elsti sonurinn er það algengast. Mestu mun skipta að umræddur aðili sé með reður.

Hér, líkt og víðast annars staðar, eru farnar ólíkar leiðir. Sölvi talar um ættgöfgan ungling – en nefnir ekki „fjölskylduna“ sem slíka eða „sonar“-hlutverkið. Jón Óskar lætur soninn vera ‘mann’ og nefnir ekki heldur fjölskylduna – og fellir auk þess niður upphrópunarmerkið. Harding og Sturrock tala um ‘ungan mann’ sem er „af“ ‘góðri fjölskyldu’ – en tala ekki um son. Schmidt talar um elsta son hverrar fjölskyldu. Dürrson er nokkuð orðréttur, en skýtur inn lýsingarorðinu „góður“ til að staða fjölskyldunnar skiljist. Líkt og oft áður er Ekelöf síðan sér á parti, talar um ‘fjölskyldusyni’ sem hann hefur náð ‘kunningsskap’ við.

Þá má geta þess að hér koma stór greinarskil í frumtextanum, og markar upphaf nýrrar strófu. Jón Óskar hefur hins vegar ekki einu sinni einföld greinarskil, heldur bara punkt og heldur svo rakleiðis áfram.

VI

Eins og sjá má á ofangreindu eru það Harding&Sturrock og Ekelöf sem lengst teygja sig frá frumtextanum, og yfirleitt til að skapa setningar sem eru þjálli hugsun á sínu eigin máli. Þýski textinn er nákvæmastur og fylgnastur frumtextanum, og Paul Schmidt líklega þar næstur á eftir. Jón Óskar og Sölvi Björn liggja einhvers staðar þar á milli – þó Sölvi sé ívið nákvæmari.

Við eitt vil ég þó athuga, en það er sú hugsun að greinarmerkjasetningu megi eða eigi ekki að flytja á milli mála – að íslenskan geti ekki borið jafn mikið af upphrópunarmerkjum eða þankastrikum, að reglur um stóra og litla stafi séu strangari og svo framvegis. Ég tel ekki á því nokkurn einasta meinbug að í nær öllum tilvikum megi flytja greinarmerkjasetninguna nær óbreytta frá einu tungumáli á það næsta – og myndi jafnvel styðja þá sem vildu halda öfugum upphrópunar- og spurningarmerkjum spænskunnar í íslenskri þýðingu á spænsku ljóði. Það er einfaldlega yndislega framandi bragð að því og ég trúi því ekki að það trufli lestur nokkurs manns.

Eins og áður segir er það von mín að þessi ideósynkratíska langloka varpi einhverju ljósi á kúnst ljóðaþýðinga. Aðfinnslur hér að ofan eru ekki ætlaðar til að varpa rýrð á þýðendur – og síst af öllu Sölva sem hefur lyft grettistaki, eins og heitir, með nýrri bók sinni, sem er fagnaðarefni og fær vonandi mikla athygli, líkt og hún verðskuldar. Þessi „stúdía“ – ef það má kalla hana svo upphöfnu nafni – er unnin af miklum vanefnum, meira af vilja en getu, og þá ekki síst vilja til að vekja athygli á nýútkominni bók Sölva (bravó enn og aftur), sem og þýðingalistinni almennt.

Eiríkur Örn Norðdahl

Greinin hér að ofan birtist fyrst í ljótleikatölublaði Tíu þúsund tregawatta.

Sem betur fer var William Blake aldrei sérstaklega vinsæll – og þurfti því ekki að gera þetta oft og mikið. Þessi aðferð var hins vegar alger nýjung – gaf af sér nákvæmari og fallegri myndprentanir fyrir fjórðung kostnaðarins (að því haft er eftir Blake). Litli bróðir hans, Robert, sem lést fáeinum árum áður, mun hafa vitjað Williams í draumi og kennt honum þessa aðferð yfir móðuna miklu.

Sá böggull fylgdi hins vegar skammrifi að vegna þess að prentplötur eru spegilmyndir þurfti William Blake að skrifa allan texta afturábak.

Útkoman var svo eitthvað á þessa leið.

Í dag notar fólk bara Photoshop.

–

Í nýju Tregawöttunum er langloka eftir mig – 17 blaðsíðna samanburður á ólíkum þýðingum á upphafsorðum Mauvais Sang (annars kafla Árstíðar í helvíti) eftir Rimbaud. Í morgun var ég að blaða í skosku konkret-antológíunni The Order of Things (aðallega eftir verkum hins yndislega Edwin Morgan) þegar ég rakst á þýðingu Tonys McManus á Voyelles eftir Rimbaud, sem ég var búinn að gleyma. Tony þýðir ljóðið yfir á skoskan díalekt:

Þetta minnir svo aftur á fræga endurgerð kanadíska skáldsins Steve McCaffery á kommúnistaávarpinu, The Kommunist Manifesto – or Wot We Wukkerz Want Bi Charley Marx un Fred Engels, þar sem ávarpið er þýtt á Jórvíkurskírisdíalekt (en þaðan er McCaffery í raun og veru – eða líka, eða hvernig maður orðar það, flutti ungur til Kanada og gerðist innfæddur).

Nan sithi, thuzzer booergy-mister mouchin un botherin awl oer place–unnits booergy-mister uh kommunism. Allt gaffers errawl Ewerup’s gorrawl churchified t’booititaht: thuzimmint mekkers, unt jerry plain cloouz boobiz.

Af Pennsound.

Hægt er að lesa allan textann hérna.

Ég átti ekki sæti í dómnefnd, þó ég hafi unnið í fyrra – en það mun hefð. Ég sem sagt baðst undan því, vegna þess að ég er erlendis og fylgist ekki endilega nógu vel með; vegna þess að ég var sjálfur með tvær þýðingar á síðasta ári; og vegna þess að ég er of involveraður, þekki of mikið af fólki sem er að þýða (mamma var t.d. með eina þýðingu í fyrra!) Hlutleysi er nefnilega ekki bara, eins og fólk virðist halda, að setja sig í ákveðið hugarástand – vega og meta vísindalega – það er líka að vita hvenær maður er einfaldlega ekki í aðstæðum sem bjóða upp á hlutleysi.

Það hefði síðan ekki verið jafn gaman fyrir Sölva að fá tilnefningu ef ég hefði verið í nefndinni. Vegna þess að hann er vinur minn.

Ég vona að Sölvi fái þetta. Ekki bara vegna þess að bókin verðskuldar það, heldur vegna þess að mig grunar (en veit ekki, hef ekki spurt) að hann hafi litla sem enga peninga haft upp úr þessu – engin laun nema smáaura. Og verðlaunaféð, sem er raunar engin formúa – 400 þús. – gæti bætt honum það að nokkru. Það væri auk þess mikil viðurkenning á ljóðaþýðingum – þær eru alltof, alltof, alltof sjaldséðar – og hvati til annarra að snúa sér að slíku verki í meira mæli.

Ég endurtek þessa sögu nú vegna þess að ég ætla að nota hugtakið ‘períóðulistamaður’ aftur – en nú í annarri merkingu sem á ekki endilega mjög vel við um ljóð Hermanns. Períóðulist Hermanns snerist um að framkvæma ákveðinn tíma – setja hann á svið með vilja og meðvitund. Það má vera að hún eigi eitthvert heimili í því sem hér fer á eftir, en hún er ekki þar sérstaklega til umræðu.

Períóðulist er heiti sem mér er tamt að nota um það fólk sem klæðir sig upp í sokkabuxur og spilar á lútu í kastölum í Evrópu. Þegar ég var lítill á Benidorm með foreldrum mínum fórum við á burtreiðarsýningar þar sem riddarar börðust – á söfnum er stundum fólk ‘í karakter’ víkinga eða kúreka. Yfirleitt er þetta performatív list, frekar en kreatív – þ.e. framkoma en ekki tilbúningur (fyrir utan spuna). Mér gengur eitthvað illa að gúggla þessu hins vegar – períóðulist – sjálfsagt hef ég þetta ekki alveg upp úr sjálfum mér, en mögulega að hálfu. Það er vonandi ekki mikið verra fyrir það.

Hin kreatíva períóðulist er þá þessi: að velja sér tímabil og apa það upp. Sem dæmi – ég inspírerast af Wordsworth sem unglingur, ákveð að gerast ljóðskáld og vel mér hið besta allra hugsanlegra tóla, hina rómantísku ballöðu, og kem mér að verki. Auðvitað eru dæmi sem þessi ekki sérlega algeng – raunar nógu óalgeng og geggjuð til að vera aðdáunarverð framkvæmdar. Mér dettur í hug Sölvi Björn – sem komst algerlega upp með það í Gleðileiknum. Þetta er það sem heitir Nýformalismi – og er jafnan leiðinda hreyfing.

En það er hægt að finna ‘tímabil’ víðar í íslenskri ljóðlist – sem og eftirhermutilhneigingar. Jafnan er samt hermt eftir nýliðnari tímum – tímum eftir ‘formbrot’ – og kannski er ‘hið alþjóðlega fríljóð’ þar algengast.

Á dögunum fjallaði Fréttablaðið um afar jákvæða umsögn danska rýnisins Thomas Bredsdorff um Blysfarir Sigurbjargar Þrastardóttur í Politiken:

Hann segir ljóðheim hennar í verkinu einangraðan og telur hana eiga meira sammerkt með bandarískum kvenskáldum en kynsystrum hennar á skáldabekk Norðurlanda.

Þetta er ekki alveg nákvæmt hjá blaðamanni – það sem Bredsdorff sagði, og má lesa hér, var þetta:

Hendes digte ligner ikke den gennemsnitlige skandinaviske poesi for øjeblikket, snarere amerikanske rolledigte af folk som Robert Lowell og Sylvia Plath.

Sem sagt: Ljóð Sigurbjargar minna ekki á skandinavíska ljóðlist samtímans, heldur frekar hin amerísku hlutverkaljóð skálda á borð við Robert Lowell og Sylviu Plath.

Ég þekki ekki danska hugtakið ‘rolledigte’ – það er kannski undarleg þýðing á konfessjónalisma þeim sem Sylvia Plath og Robert Lowell eru fulltrúar fyrir – en líklega ekki, líklega á það heldur við um eitthvað á borð við það sem Sigurbjörg gerir í Blysförum, að yrkja sér ljóðmælanda sem er á áberandi hátt ekki sjálft skáldið. Hafi ekki eitthvað stórkostlegt farið framhjá mér er ekki jafn sterkur sjálfsævisöguþráður í verki Sigurbjargar og jafnan hjá Plath og Lowell – en þá líka spurning hvort Bredsdorff hafi haldið að hér væri Sigurbjörg einfaldlega að segja sögu lífs síns? Sem er auðvitað ekkert ómögulegt – sjálfsagt veit enginn neitt um líf Sigurbjargar á ritstjórn Politiken, fyrren nú að hún var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. En svo má vera að rolledigte þýði eitthvað allt annað.

Þegar þessi jákvæði samanburður er hafður í huga – þ.e. Plath og Lowell vs. skandinavísk samtímaskáld (ég les þetta sem skot á skandinavísk samtímaskáld) – þá verður auðvitað að horfa til þess að Thomas Bredsdorff er, að ég held, löggilt gamalmenni – fimm árum yngri en Sylvia Plath. Burtséð frá því er ekki horft til kvenskálda sérstaklega, og vandséð hvernig blaðamaður fékk það út.

Fyrir fáeinum árum var þetta á hinn veginn – þá birtist maður sem gekk undir heitinu ‘dónalegi daninn’ og sagði bókina Hvar sem ég verð, eftir Ingibjörgu Haraldsdóttur, alls ekki samkeppnishæfa og ekki væri hægt að búast við að smáþjóðirnar fylgdu stórþjóðunum eftir:

For at deltage i London eller Boston Marathon skal man, har jeg ladet mig fortælle, kunne stille med en hidtil bedste tid på under tre timer. Dermed har arrangørerne på forhånd siet kondiløbere fra. Hvor det gælder litterær kvalitet, findes der ingen lignende objektiv målestok.
Derfor må en grønlandsk og en islandsk poet ved dette års afstemning om Nordisk Råds Litteraturpris finde sig i at ligge som to små røde rejer på et kæmpestort fad. Ved at indstille dem har man muligvis gjort dem en isbjørnetjeneste.

Meira hér.

Þetta er kannski hin hliðin á sama teningnum. Mér hefði raunar fyrr dottið í hug að segja Hvar sem ég verð minna á Sylviu Plath en Blysfarir – þær Sylvia og Ingibjörg eru mun persónulegri en Sigurbjörg, sem fer dramatískari – í merkingunni ‘skapar persónur’ – leið að frásögu sinni.

En mig rekur af leið, eins og jafnan.

Ég hef síðustu daga furðað mig á því hversu annt íslenskum módernistum var um þögnina, samanborið við marga erlenda kollega þeirra. Gunnar Björling orti dadaísk læti – hristi ljóðið svo það nötraði – Gertrude Stein gerði kyrjandi orðleikjakeðjur – Marinetti orti fyrstu flugskeytin – já, Laxness skrifaði skríkjandi kynfæri unglinga í skóginum og Jóhann Sigurjónsson orti gargandi sorg stórborgarinnar, en annars er þetta að megninu til þögn hér á landi. Frá ‘færri og færri orðum’ Sigfúsar Daðasonar til ‘heimtufrekju orðanna’ eftir Jóhann Hjálmarsson og jafnvel enn nær okkur í tíma.

Þetta er allt hingað og þangað. Biðst forláts.

Eins og ég minntist á í upphafi sagði Hermann Stefánsson engan samtíma vera í Borg í þoku. Hún sker sig ekki úr íslenskri ljóðaflóru fyrir þær sakir einar – en hún gerir það fyrir að vera meðvituð um samtímaleysi sitt. Ljóðlistin á Íslandi, og víðar, hefur nefnilega smám saman verið að breytast í eins konar períóðulist – og þá á ég ekki við að hún innihaldi gömul tákn, eins og lútur, heldur að hún bregðist ekki við samtíma sínum í kjarna sínum, í efnistökum sínum, formi, eðli. Það sem ég dáist mest að í fari framúrstefnuhreyfinga 20. aldarinnar er kannski ekki nein ‘framúrstefna’ heldur einmitt tilraun til nútíðar, tilraun til ‘módernisma’ í grunnmerkingu þess hugtaks – tilraun sem er mun ákafari og betur heppnuð en hjá mörgum þeim sem gengust við hinum opnari stimpli módernismans.

Stórborgin var meðtekin í íslenska ljóðlist – ekki sem stórborg, ekki sem bílar og stórhýsi og alkahólismi og slagsmál og mengun og slys og langar vegalengdir og umferðateppur – heldur sem sveitasæla Fögru veraldar. Sveitaskáldin mærðu sveitina og eftir að þau fluttu á borgina urðu þau borgarskáld sem mærðu borgina. Svífur yfir Esjunni sólroðið ský, og það allt saman. Períóðulist – við þurfum kannski að búa í þessari borg, en við getum í það minnsta látið eins og hún sé í sokkabuxum með lútu. Lorca lýsti New York sem helvíti á jörð – bókstaflega – Reykjavík er svo sem ekki New York. En það er engu að síður samtími í Reykjavík og hefur verið lengi þó ekki hafi hans verið sérlega vart í reykvískum ljóðum.

Og enn síðar er lítil sem engin tilraun gerð til að mæta nýjum textaveruleika – textaveruleika sem er svo róttækt annar en hann var fyrir 15 árum síðan að líklega hefur ekki annað eins sést í mannkynssögunni, meira að segja prentverkið tók sér góðan tíma til að þróast og berast um veröldina.

Auðvitað er ósanngirni í þessu – síðustu 30 árin hefur verið e-konar samtími í reykvískum ljóðum. Það er – symbólin – hvort sem það eru tennur sem minna á raðir af strætisvögnum eða kórónamenn með ómegaúr. En það skortir enn á grunngerðina – viljann til að vera af samtíma sínum í eðli og formi. Kannski helgast þetta enn sem komið er af þeim íslenska ósið að láta af ljóðagerð þegar maður er loks að ná tökum á henni – og snúa sér að sagnagerð. Eða einfaldlega gera ljóðagerð sína að sagnagerð – örsögum, bútasaumssögum, dreymandi myndmálssögum. Þegar skáldin fullorðnast og ná tökum á ‘eigin stíl’ eða fá fullgerðari (en þó aldrei fullgerðar) hugmyndir um ‘ljóðlist’ eru þau horfin eitthvert annað.

Hinn ósiðurinn er þessi: þeir fáu sem lifa það af að verða fertugir og ennþá ljóðskáld fá jafnan undarlega kanóníseraðan status þar sem a) þorra fólks gæti ekki staðið meira á sama um þá og b) bókmenntafólk dásamar þá í slíkan hástert við útgáfu hverrar bókar að þessir ‘grand old men of letters’ (sem eru nú ekki endilega alltaf hundgamlir, en yfirleitt samt karlmenn) drabbast niður í eigin þægilegheitum og verða loks fyllilega óáhugaverðir aflestrar – því enginn rithöfundur er verri en sá sem heldur að hann viti með fullri vissu hvað hann er að gera, sá sem telur sig varla geta tekið feilspor og ef svo illa vildi til þá kynni hann svo sannarlega að taka eftir því og þurrka það út fyrir útgáfu. Og það er ægilegur greiði að gera skáldi, að sannfæra hann eða hana um slíkt.

Örlög flestra ljóðskálda – íslenskra og erlendra – er að verða fórnarlömb eins af þrennu a) afskiptaleysis b) kanóníseringar c) mýtugerðar.

a) Skáld gleymast. b) Skáld fá konungsstatus (og drottningarstatus í seinni tíð). c) Skáld fá mýtustatus.

Þau sem fá konungsstatus falla jafnan fyrir eigin hégóma – fyrir hugmyndinni um að þau séu jafn frábær og menningardálkarnir telja þeim trú um. Þessi skáld eru jafnan aflífuð af þeim sem elska þau mest. Það gildir svo einnig um þau sem fá mýtustatus – nema þar tekur völdin mýtan um skáldið sjálft, um líf þess, frekar en endilega frábæran skáldskap þeirra – sbr. til dæmis Ginsberg eða Sylvia Plath eða jafnvel sjálfur Rimbaud – sem sjaldan eru rædd án þess að líf þeirra séu dregin inn í umræðuna líka, og oftast eru rædd einvörðungu út frá lífshlaupi sínu.

Ég er ekki viss um að nokkur lifi af.

En mig rekur aftur af leið.

Við hermum eftir mýtunum – lítum í kringum okkur og rímum okkur við eitthvað úr fortíðinni. Wordsworth. Ezra Pound. Sylviu Plath. Mersey Sound-skáldin. Tomas Tranströmer. Keats. Eliot og Eluard. Pessoa.

Ég er ekki að undanskilja sjálfan mig nóta bene. En ég tel mér til afbötunar að ég er mér meðvitaður um þetta – eins og kannski fleiri. Ég á heldur ekki við að það verði að slíta á hefðina, slíta á taugina – ég held það sé margt að læra af öllum frá Wordsworth til Emily Dickinson til Rimbaud til Marinetti til Stein til Björling til Ginsberg til bp Nichol til a. rawlings, konsepsúal-skálda og flarfs. Og maður lærir ekki endilega heldur minna af þeim sem maður fílar alls ekki.

Það sem á við er kannski þetta: Það er líka hægt að spila á lútu án þess að klæða sig í sokkabuxur. Og það er m.a.s. hægt að klæða sig í sokkabuxur, spila á lútu – og samt vera algerlega af samtíma sínum. Og er kannski spurning um meðvitund – að mann dreymi ekki um að verða Pessoa eða Pound, heldur hafi metnað til svipaðrar merkingar, metnað til að vera nýr Pound frekar en sjálfur Pound. Eða eitthvað. Að unnið sé með og úr áhrifavöldum, frekar en þeir einfaldlega hermdir upp – að þessi ekkisens hermilist ljóðsins sem er skrifað inn í hugmynd skáldsins um ljóð frekar en sem sjálfstætt (og þarft) verk, heyri sögunni til.

Gjaldþrotið heima er ekki fyrst og síðast fjárhagslegt, heldur andlegt. Kryddsíldin er tákngervingur fyrir eitthvað sem leyfist ekki lengur – fyrirmannaveisla málóðra pólitíkusa sem vilja hlaða slagorðum undir rassgatið á sér þar til pöpullinn kafnar, á meðan klingir í kampavínsglösum og síld er sporðrennt. Hún er ljót og það er gott að hún var stöðvuð. Vonandi kemur hún aldrei aftur – að minnsta kosti ekki í óbreyttri mynd. Ef hún kemur aftur þá vona ég að hún verði haldin á Kaffivagninum, fleirum verði boðið en fyrirmennum og tekið verði upp á því að afþýða blessað danska nafnið – krydsild, crossfire, bardagablossar.

—

Las Gott á pakkið í gær – ævisögu Dags. Hún var góð fyrir utan einstaka gloppur. Höfundur er temmilega kæruleysislegur í dagslegum stíl, sem getur verið vopn í hendi ljóðskálds sem kann með slíkt að fara, en ævisöguhöfundar eru jafnan vandvirkari og einarðari. Annars hefði það geta orðið gaman ef Níels Rúnar hefði farið með það alla leið og delerað bara kafla og kafla, logið og blekkt.

Annars þótti mér undarlegt þetta með hvað Dagur fór, eða átti að hafa farið, fyrir brjóstið á fólki. Maður hefur heyrt þetta oft – utangarðs og allt það. En það er sjaldan neinn tiltekinn, ekki vitnað í lesendabréf í Morgunblaðinu, hvað þá virðulegri heimildir. Nafnlaust níð. Bara ýjað að einhverju fússi á götum úti, skvaldri og slúðri – sem er alveg jafn óstaðfest þegar það er fest á bók eins og þegar það er hvíslað úti á götu. Þannig tekur höfundur auðvitað undir, þó hann sé ekki sammála – endurómar og stundar svipuð vinnubrögð og hvískurkellingarnar.

Einn er þó nefndur til leiks, og vissi ég ekkert um það fyrir. Í þrígang, minnir mig, er Thor Vilhjálmsson dreginn inn eins og hann hafi verið helstur óvinur Dags alla tíð. Það væri gaman að vita hvernig Thor sér þetta sín megin – og eiginlega ótækt að hann beri ekki hönd fyrir höfuð sér.

Þá fær Þór Eldon undarlega sneið, þar sem hann er kallaður meinlaust skáld (minnir mig) – sem aftur væri gaman að vita hvað fólki finnst um, enda voru þeir Dagur víst vinir og Þór gaf nýlega út geisladisk með músík við ljóð Dags.

—

Fékk Rimbaud á frönsku og ensku í jólagjöf. Hanska og bakpoka og inneign hjá flugfélagi. Maður þarf ekkert frekar.

Og samt fór ég í dag og keypti Kingsize eftir Mette Moestrup – sem er óhætt að mæla með – og konkretljóðabókina Honey by the Water eftir Ian Hamilton Finlay fann ég á hálfum prís í antikvaríati niðri í bæ. Hálfur prís var reyndar samt 200 danskar krónur, eða 4.400 íslenskar. Og mann svimar auðvitað. En lætur sig hafa það. Mér sýnist hún dýrari á internetinu – sex þúsund.

Á mánudaginn höldum við svo heim á leið til Helsinki. Þar bíður mín hálfkláruð skáldsaga, ljóðabók, afbók, innslag í útvarpsþátt og fleira – m.a. langar mig að leggja drög að ljóðaþýðingaröð Nýhils og koma einhverju slíku á koppinn (safna áskrifendum) fyrir haustið.