Vinstrigræna bandalag Svía er greinilega með afskaplega flinka auglýsingastofu. Sjáiði bara hvað þau eru hress!

Líkt og veröldin veit eru Svíar sósíalistar (sem borða börnin sín) og hafa verið sósíalistar (sem borða börnin sín) megnið af allri 20. öldinni og að minnsta kosti eitthvað fram á þá tuttugustuogfyrstu. Sænskri þjóðarskútu hefur verið stýrt af marxískum vinstrimönnum frá því elstu menn muna – kempum á borð við Olov Palme, Per Albin Hansson og Hjalmar Branting, sem mun einn af helstu hugsuðum hins demókratíska marxisma og er talinn hafa verið fyrstur til þess að kalla sig sósíaldemókrata í Svíþjóð. Frá árinu 1936 til 2006 voru skilgetin afkvæmi Brantings við völd í alls 61 ár af 70, þegar hægrimenn (sem borða víst ekki börnin sín, að því mér er sagt) slógu hnefanum í borðið, sögðu hingað og ekki lengra, hejsan og hopsan, nú stofnum við Alliansen (altso: Samfylkinguna).

Samfylking Svía samanstendur af þremur stjórnmálaflokkum sem allir hafa gert sig gildandi í hægripólitík síðustu áratugina – Moderaterna (Hinum hófsömu), Folkpartiet (Alþýðuflokknum) og Kristdemokraterna (Kristilegu lýðræðissinnunum) – án þess að hafa tekist að ná ásættanlegum árangri einum og sér (nema í eitt og eitt eilífðarinnar yndislega augnablik). Tíma sínum höfðu sænskir hægrimenn sólundað í heldur innihaldslaust karp um tittlingaskít sín á milli í stað þess að fylkja liði og tortíma sósíalistunum (sem borða börnin sín utan stjórnar og innan). En nú var sú tíð sem sagt á enda og rauðir svo gott sem dauðir.

Árið 2006 settist Samfylkingin að hinum svonefndu kjötkötlum og hóf að sjóða sundur velferðarkerfið (hljómar þetta kannski dálítið kunnuglega?) – og þar hafa dónarnir setið síðan. Atvinnuleysistryggingin er dýrari, sjúkratryggingin minni, það kostar inn á listasöfn ríkisins, verkalýðsfélögin eru veikluð, öryrkjar hafa verið reknir „út á vinnumarkaðinn“ – og þannig áfram eftir alltof kunnuglegum stígunum.

En það verður varla sagt um vinstrimenn að þeir séu seinir að fatta. Socialdemokraterna (Félagshyggjuflokkurinn), Miljöpartiet (Umhverfisflokkurinn) og Vänsterpartiet (Vinstriflokkurinn) hafa nú einnig fylkt liði og bjóða fram í haust undir heitinu De Rödgröna (Vinstrigrænir). Að svo komnu eru stórtíðindin hér tvenn (fyrir utan sjálfa sambandspólitíkina sem slíka): Annars vegar hefur Umhverfisflokkurinn skilgreint sig til vinstri (en til þessa var ekki vitað hvort þeir ætu börnin sín eða nörtuðu bara í þau á tyllidögum) og hins vegar er skeið minnihlutastjórnarinnar í Svíþjóð líklega runnið á enda, en þar hafa meirihlutastjórnir fram til þessa talist til undantekninga.

Það er tæpur mánuður í kosningar og hnífjafnt á milli fylkinga, sem hvor um sig mælist með rétt í kringum 47% fylgi (restin deilist á milli litlu flokkanna sem keppast um að ná þeim 4% sem þarf til að fá fulltrúa á þingi). Takist Samfylkingunni að merja sigur eru það í sjálfu sér stórtíðindi í sænskri stjórnmálasögu – ekki bara vegna þess að sá hluti velferðarkerfisins sem enn hjarir verður þá efalítið sendur í slátrun í vetur heldur munu allar líkur til þess að (afar óvinsælu) barnaáti kommúnista ljúki fyrir fullt og allt.

Birtist fyrst á Smugunni

Fæddur á fæðingarheimilinu við Eiríksgötu, alinn upp í Sundstrætinu á Ísafirði, menntaður á Sirkus, Mokka, Sjallanum og Café Castro. Annar afi minn var stofnmeðlimur í kommúnistaflokknum á Siglufirði; hinn var frá Iserlohn í Þýskalandi, tekinn til fanga af Bretum eftir innrásina á Normandí – ég á eina ömmu frá Ísafirði og átti aðra frá Stóru-Þúfu í Miklaholtshreppi. Raunar átti ég líka þriðja afann – ökukennara og tindátasmið frá Reykjavík. En nú er ég sem sagt að verða finnskur.

Ég er giftur franskri málvísindakonu sem er af finnskum ættum en alin upp í Svíþjóð – hún heitir slavnesku nafni og við kynntumst í Noregi. Við eigum son sem er af íslenskum og Svíþjóðarfinnskum ættum (en nota bene ekki finnlandssænskum, sem er önnur kategóría) – hann heitir kúrdísku nafni. Við búum á jaðri Lapplands. Og ég er altso að verða finnskur.

Það eru ekki nema fáeinar vikur frá því að ég gerði mér grein fyrir þessu. Frá því að ég áttaði mig á því að af praktískum og tilfinningalegum ástæðum væri mér hollast að eignast hér heimili til framtíðar – eða réttara sagt í Helsinki, síðar meir, en hún er mín heimaborg. Setjast að. Að það væri hérna, í þessu landi, sem ég ætti bækistöð – frekar en að ég væri einungis tímabundið fjarverandi frá Íslandi.

Þegar maður ákveður að búa sér heimili á nýjum stað tekur maður sömuleiðis ákvörðun um að tilheyra samfélagi; maður ákveður að taka þátt í mótun samfélags – maður ákveður að leyfa samfélaginu að fara í taugarnar á sér, að býsnast og óskapast yfir vanköntum þess. Maður stefnir að ríkisborgararétti. Og maður ákveður að læra tungumál samfélagsins – í mínu finnska tilfelli er um tvö tungumál að ræða, annað kann ég og hitt er ég smám saman að læra. En til þess að skilja heiminn í kringum sig – eða að minnsta kosti auka líkurnar á einhvers konar skilningi – er mikilvægt að læra sjálft samfélagið líka. Ekki bara vetrarstríðið og framhaldsstríðið, Sjö bræður, Alvar Alto og Kaurismäkibræður – heldur líka að átta sig á því hver sé Birgitta Haukdal þeirra Finna, hver sé Hemmi Gunn og hver Lalli Johns. Maður reynir með öðrum orðum að sjúga í sig sameiginlegt minni þjóðarinnar – að svo miklu sem slíkt er mögulegt (sem er líklega aldrei nema að litlu leyti – innfæddir fá fyrstu 20 árin í þetta, meira og minna í fullu starfi og það tækifæri gefst manni sennilega bara einu sinni).

Ég hef raunar hálft í hvoru dálitla óbeit á hugmyndinni um þjóðerni. Þjóðerni er ekki fullkominn tilbúningur, þótt í það fari mikil mannleg hönnun. En þegar þjóðerni ber á góma er það undantekningalítið í einhverri afbakaðri mynd sem ætluð er til sjálfsupphafningar og –fróunar; þjóðernið er þá ekki lengur bara sameiginleg tunga og sameiginlegt minni, heldur einhvers konar semírasískur áróður um þor, kjark og dugnað innfæddra að ónefndu innsæi náttúrubarnsins og sérvisku bóndans sem hertur hefur verið í eldum og ísum.

Finnar og Svíar eru vel að merkja ekki endilega neitt mikið skárri – þeir eru meira pró í sinni þjóðrembu, þeir fara fínna í þetta, en eru ekki endilega mikið skárri þegar allt kemur til alls. Finnar njóta þess að pína útlendinga í 500 gráðu sánum og láta einsog þeir séu ofurmenni sem þoli allt, og fáir dýrka eigið samfélag af jafn mikilli áfergju (og sannfæringu) og sósíaldemókratískir Svíar. En meginlandsbúarnir kunna sig betur, þeir mega eiga það. Þeir eru ekki jafn blatant; ekki jafn rænulausir gagnvart þessum tilhneigingum sínum.

En nú er ég sem sagt að verða finnskur. Mig rak hingað fyrir hálfgerða tilviljun, eða röð hálfgerðra tilviljana. Og að einhverjum hluta hefur maður auðvitað ekki alltaf margt um framvinduna að segja – kannski sérílagi þegar maður er rithöfundur sem getur í öllum aðalatriðum unnið hvar sem er í heiminum. Þá rekur mann oft bara áfram. En ég áttaði mig á því nú nýlega að fjárfesting mín – andleg, tilfinningaleg og praktísk – í finnsku samfélagi var þegar orðin svo mikil að hún kallaði á ákvörðun (shit or get off the pot, segir ósmekklega ameríkaníseraða fólkið). Og þegar allt kom til alls langaði mig heldur ekki til að vera eilífðartúristi lengur og þaðan af síður vildi ég ranka við mér eftir 20 ár af tímabundinni viðdvöl, ótalandi á finnsku og fullkomlega firrtur gagnvart (og réttlaus í) mínu nærsamfélagi.

Og þess vegna hef ég ákveðið að verða finnskur.

Birtist fyrst á Smugunni

Allir eru alltaf í stuði á Hróarskeldu.

Kæru vinir.

Á morgun flýg ég til Danmerkur til þess að lesa á Hróarskelduhátíðinni – upplýsingar hér og hér og dagskrá hér. Ég tek þátt í tveimur uppákomum – annars vegar fikta ég með texta endurvinnslutólið RE ACT OR á föstudaginn klukkan 16.30 og hins vegar les ég upp (hljóðaljóð, fyrst og fremst) klukkan 18.00 á fimmtudag (á afmælinu mínu!). Hafi ég skilið þetta rétt heitir svæðið sem híumholleríið fer fram “Ordets Område”.

Annað bókað er Kuopio Sound Poetry Seminar í Kuopio í september og upplestrar í London og Varsjá í nóvember – og svo eitthvað í Berlín þegar Eitur fyrir byrjendur kemur út á þýsku í október eða nóvember. Meira um það síðar.

Við fluttum til Oulu fyrir nokkrum vikum og höfum það afskaplega gott. Ég vona að ykkur líði öllum vel.

Bestu kveðjur,
Eiríkur

Svona öskrar fólkið í Oulu.

Nýjasta nýtt! Ég er í flutningafríi. Flyt til norður Finnlands, til Oulu á jaðri Lapplands, úr hinni sænsku hobbí-melankólíu í atvinnumannadeildina í finnsku þunglyndi. Burt frá fyrstu H&M verslun heimsins, hæsta kokteilbarnum í Svíþjóð og öllu hinu. Til Oulu, heimilis finnska öskurkórsins og heimsmeistarakeppninnar í luftgítar. Þessi tímamót í líf mínu verða einnig notuð til þess að færa hversdagsþusið á þessari síðu hingað: www.norddahl.org/blogg. Á Fjallabaksleiðinni verður enn opið fyrir athugasemdir og þar munu birtast lengri pistlar um ble og bla eftir því sem þrasvöðvarnir í mér nenna að fara í taugarnar á fólki. En það verður altso voða lítið blogg hérna á forsíðunni lengur. Og þeim mun meira um að vera á sjálfu blogginu.

Millifyrirsögn I: Formannskjör RSÍ

Íslensk fortíð.

Kristín Steinsdóttir vann en ég hélt með Sölva Birni af vel tíunduðum ástæðum. Mér hefði í raun og veru þótt gleðiefni að einhver undir fimmtugu fengi að-„stöðu“ í íslenskri menningu. Ég hef ekki tekið það saman en tilfinningin er sú að allar nefndir, allir ritstjórar, allt fólkið með töglin og hagldirnar, fólkið sem aranserar praktísku hlutunum – sé í eldri kantinum. Þetta er sama afstaða og við höfðum fyrir hartnær áratug þegar við stofnuðum Nýhil – að íslensk menningarstofnun væri gömul og áhugalítil um annað en sjálfa sig. En það dregur ekkert af Kristínu og ég hef fulla trú á því fyrir fram að hún muni standa sig með prýði. Ég óska henni til hamingju með embættið og félögum mínum í Rithöfundasambandinu til hamingju með Kristínu.

Svona get ég nú verið húsum hæfur líka, inn á milli. Ég er enn með allan heiminn á hornum mér, en stundum hreyfi ég mig bara af meiri þokka. Meiri vals og minni rúmbu.

Ég tel auk þess að kosningabarátta Sölva hafi verið til þess að vekja verðskuldaða athygli á baráttumálum yngri rithöfunda. Við Sölvi verðum vafalaust komnir inn í hlýjuna eftir nokkur misseri og höfum meira að segja fengið að hlýja okkur aðeins á höndunum stöku sinnum – en það er óþolandi tilhugsun að yngri höfundum (en okkur Sölva) bíði önnur eins … uh … já bið. Bíði önnur eins bið eftir næði til skrifta. Því þetta er mannskemmandi.

Millifyrirsögn II: The Fjölís Prize for Literary Excellence

Í gær fékk ég viðurkenningu úr Fjölíssjóði. Ekki veit ég hver fann upp á þessu skáldlega nafni (nú er ég aftur byrjaður að röfla) – en ég hef ákveðið að á enska CV-inu mínu verði þetta kallað The Fjölís Prize for Literary Excellence. Fjölíssjóður er tilkominn vegna þeirra greiðslna sem Rithöfundasambandið veitir móttöku fyrir ljósritun í skólum og víðar. Allt er þetta auðvitað hálf kaldhæðnislegt í því ljósi að ef ég fengi að ráða mættu skólar ljósrita ókeypis.

Millifyrirsögn III: Sverð og skjöldur íslenskrar ljóðlistar: Mið-Ísland

Um þetta hef ég röflað slík ósköp á Facebook að takkarnir á tölvunni minni eru orðnir máðir. Í sem stystu máli er þetta svona: Sögueyjan Ísland er vefur sem settur var á fót til að kynna íslenskar bókmenntir erlendis, sérstaklega í tengslum við bókamessuna í Frankfurt árið 2011, þar sem Ísland verður heiðursgestur. Eitt af þeim verkefnum sem Sögueyjan Ísland sýslar nú með er „Ljóða-slamm“ úr Íslendingasögunum – þar sem þrjú þýsk ljóðskáld heimsækja Ísland og ferðast þar um ásamt íslenskum kollegum sínum. Á næsta ári verður átakið síðan endurtekið í Þýskalandi:

Þýsku og íslensku ungskáldin munu á vormánuðum 2011 taka þátt í fjölda bókmenntahátíða í Þýskalandi í aðdraganda bókasýningarinnar í Frankfurt þegar Ísland verður heiðursgestur sýningarinnar.

Í fyrsta lagi er konseptið heldur absúrd:

Þar munu þýsk og íslensk skáld spinna sinn eigin texta upp úr íslensku fornsögunum. Þrír þýskir rithöfundar eru væntanlegir til Íslands í maí í þeim tilgangi fá Íslendingasögur og Eddukvæðin beint í æð. Hugmyndin er að Þjóðverjarnir hitti hér íslensk skáld og fræðimenn, fari á söguslóðir Íslendingasagnanna og fái fjölbreytta sýn á bókmenntaarf Íslendinga. Markmiðið er að eftir sex daga reisu um Ísland verði gestirnir orðnir það sjóaðir í sagnaarfinum að þeir getið spunnið út frá honum eigin skáldskap.

Þýskum ljóðskáldum er boðið til Íslands til að fyllast einhverri norrænni andagift, sem þau munu síðan flytja í samstarfi við íslensk ljóðskáld út um allt Þýskaland – og sýna þannig og sanna frábærð Íslands (ég get ekki skilið þetta öðruvísi, þótt sjálfsagt heiti skáldin því öll að vera ægilega krítísk ef á þau verður gengið). Þetta er í sem stystu máli fasískt prójekt einsog um mætti skrifa langa pistla – þetta er hugmyndin um íslenskar bókmenntir sem landkynningu en ekki bókmenntakynningu.

Haukur Már Helgason sagði nýlega eftirfarandi í kommenti:

Í fáránlegri skýrslu Forsætisráðuneytisins frá vorinu 2008 um Ímynd Íslands er hvatt til samstarfs við bókaútgefendur og rithöfunda um ímyndarsköpun landsins, meðal annars verði rithöfundar hvattir til að skrifa „jákvæðar árangurssögur úr íslensku viðskiptalífi“.

Og manni dettur skyndilega í hug að þetta verði málið í Frankfurt. Að Frankfurt verði ein allsherjar Íslandsorgía, þar sem bókmenntirnar verða farartæki fyrir landið, fyrir grobbið – alla þessa óhuggulegu íslensku sem við þekkjum úr gorgeir forsetans og víðar (man einhver eftir því þegar einhver íslensk listastofnun sendi risastóran klakahnullung til Frakklands þar sem hann fékk að bráðna á götum Parísar?). Að Frankfurt verði eitt risastórt kokteilboð með starfsmönnum utanríkisráðuneytisins. Allir vitnandi í Njálu hægri vinstri.

En að hinu. Sem skiptir líka máli. Kjaftshögginu.

Íslensk framtíð.

Fulltrúar hins unga íslenska skáldskapar, á túr um Þýskaland og Ísland, er grínistahópurinn Mið-Ísland: Bergur Ebbi Benediktsson, söngvari Sprengjuhallarinnar, Dóri DNA, rappari og Ugla Egilsdóttir, leikkona. Nú mál vel tengja list þessa þríeykis við ljóðlist með einum og öðrum hætti – Bergur Ebbi mun m.a.s. vera með ljóðabók á leiðinni – hipp hopp er náskyld frænka ljóðlistarinnar, uppistand og rapp eru tvímenningar slammsins. Og ef íslensk ungskáld nytu mikillar kynningar erlendis (og fyrir sakir full disclosure er rétt að nefna fict.is – sem er vissulega ágætt prójekt) þá væri kannski ástæða til þess að brjóta upp formið og senda grínista í staðinn fyrir ljóðskáld. En íslensk ungskáld búa í heimi þar sem fjölmiðlar fjalla ekki um bækur þeirra, þau eiga ekki nokkurn séns á ritlaunum, og afar sjaldan þess kost að lesa upp utan Reykjavíkur. Þau búa einfaldlega við afskaplega mikið áhugaleysi – og það hlýtur að vera helvíti sárt fyrir íslensk ungskáld að fá það í andlitið að þau séu ekki frambærileg erlendis.

Því maður hlýtur að spyrja sig hvers vegna gengið er framhjá fólki á borð við Kristínu Svövu Tómasdóttur, Sigurlín Bjarneyju, Kára Pál Óskarsson, Arngrím Vídalín, Hildi Lilliendahl, Bryndísi Björgvinsdóttur, Ragnhildi Jóhanns, Emil Hjörvar Petersen, Magnús Sigurðsson, Jón Örn Loðmfjörð – og ef meiningin er að velja fólk sem hefur EKKI gefið út bækur, hvað þá um Jón Bjarka Magnússon, Kára Tulinius eða ótal aðra sem hafa verið á senunni síðastliðin misseri? Þetta er líklega stærsta kynningartækifæri sem ungskáldum hefur boðist erlendis í áraraðir. Og þótt konseptið sé rugl mætti alveg vinna eitthvað almennilegt úr því – það má taka því sem tækifæri til að rústa (og þá meina ég ekki: gera gys að, heldur einmitt rústa – í merkingunni: Jón Örn slagandi um hálfdrukkinn æpandi á fólk á meðan starfsfólkið reynir að bera hann út).

Ég sé tvær mögulegar skýringar á þessu. Annars vegar gæti einhverjum (þeim sem skipulagði viðburðinn) fundist að íslensk ljóðskáld undir þrítugu séu einfaldlega drasl sem tekur varla að púkka upp á. Það mætti þá segja upphátt svo hægt væri að bregðast við því („Er þetta búið?“). Hins vegar gæti verið að sá sem skipulagði viðburðinn fylgist ekki með, sé hreinlega alls ekki með á nótunum, og hafi bara hent þessu saman í fljótheitum – hann eða hún hafi verið beðinn um að finna þrjú skáld til að para saman við Þjóðverjana og gripið það næsta besta, rekið augun í ungmennablaðið Monitor inni í mogganum einn laugardagsmorguninn og Eureka!

Þetta er kannski bara enn ein sönnunin um áhugaleysi íslenskrar bókmenntastofnunar – hún ýmist veit ekki af eða kærir sig ekki um höfunda undir þrítugu. Og snýr sér þess vegna að fólki sem er frægt fyrir annað – það er a.m.k. ungt. Einn af tveimur, tékk. „Allir vinna.“

Allt finnst mér þetta undarlegt og allt hryggir þetta mig.

Það er ástæða til þess að taka fram að ég röfla hér ekki fyrir eigin hönd. Ég les orðið upp víðar en ég nenni og verð áreiðanlega eitthvað í Þýskalandi í kringum útgáfu skáldsögunnar Eitur fyrir byrjendur á þýsku í haust. En mér finnst þetta óþolandi fyrir hönd þeirra ungskálda sem ég dái og m.a.s. hinna líka sem mér finnast léleg. Þá er ekki síður ástæða til að nefna að ekkert af þessu er gagnrýni á Mið-Ísland, Sprengjuhöllina, Halldór Kiljan Laxness, Bæjarins Bestu eða Mávahlátur – og ekki á Uglu, Berg eða Halldór. Þetta er ekki spurning um hvort þau séu hæfileikarík eða ekki. Og það álasar þeim enginn fyrir að hafa þekkst boðið – þetta er gott boð og mér skilst (skv. óstaðfestum baktjaldaheimildum) að þau fái greiddar 800 evrur bara fyrir Íslandslegginn, það er erfitt að neita slíkum boðum á síðustu og verstu, fyrir að leika ljóðskáld í nokkra daga, og það þótt þetta sé lygi og upphæðin sé mun lægri.

Og nú er ég vonandi búinn að röfla nóg um þetta mál. Búinn að röfla gat á þetta mál. Nú er óhugsandi að ég eigi nokkra vini eftir.

Millifyrirsögn IV: Eistland

Ég er að fara til Eistlands á morgun. Fyrst í ljóðaþýðingavinnubúðir í fiskiþorpinu Käsmu og síðan á Bókmenntahátíðina í Tallinn, þar sem ég kem fram fimmtudaginn 6. maí og laugardaginn 8. maí. Sunnudaginn 9. maí skemmtir síðan Einar Kárason.

Millifyrirsögn V: Hróarskelda

Búinn að bóka upplestur á Hróarskeldu í sumar. Þetta eru tveir viðburðir – annars vegar analóg textarímix á sviði með ægilegri viðargræju sem lítur út einsog risastór plötuspilari (meira um þetta síðar, ég held þetta sé hálfgert leyndarmál enn) og hins vegar upplestur á vegum krakkanna í Literatur På Scenen. Fyrsta og annan júlí. Ég held að ég sé þá fyrsta íslenska skáldið til að koma fram á Hróarskeldu. Ég hlakka mest til að sjá Motörhead. Og ég held að Lemmy hlakki mest til að sjá mig.

Aðalfundur RSÍ 2010 verður haldinn í Gunnarshúsi fimmtudaginn 29. apríl kl. 20.00

.

Athugið að þeir félagsmenn sem ekki hafa skilað atkvæði sínu í pósti geta afhent atkvæði sitt í upphafi fundar þ.e. fyrir kl. 20.15.

.

Atkvæðagreiðsla um stjórnarkjör fer EKKI fram á fundinum sjálfum.

.

Dagskrá:

.

1. Skýrsla formanns
2. Skýrsla gjaldkera
3. Kosning í inntökunefnd
4. Kosning félagslegra endurskoðenda
5. Tillaga stjórnar um árgjald 2010
6. Stjórnarkjöri lýst
7. Kosning heiðursfélaga RSÍ
8. Önnur mál
.
Í lok aðalfundar verða veittar árlegar viðurkenningar úr Fjölíssjóði RSÍ og boðið upp á léttar veitingar.

Hér má lesa stefnuskrá Sölva Björns Sigurðssonar og hér má lesa áróður minn fyrir hans hönd.

Kæru félagar í Rithöfundasambandi Íslands.
.
Eins og mörg ykkar vita hef ég ákveðið að gefa kost á mér til formennsku í sambandinu þetta árið. Af því tilefni hef ég tekið saman nokkur atriði sem mér finnst gjarnan mega koma til umræðu í þeirri baráttu og starfi sem fyrir liggur á komandi árum. Hlutverk formanns er þar mikilvægt og vona ég að menntun mín í bókmennta- og útgáfufræðum, reynsla af starfi höfundar, þýðanda og ritstjóra, ásamt brennandi áhuga á hinum fjölmörgu hliðum bókmenntaheimsins, geri mér kleift að sinna embættinu af metnaði og dug fari svo að ég verði kosinn. Listi yfir baráttumál rithöfunda verður seint tæmandi en ég tel hér upp fáein atriði sem mér finnst vert að hafa í huga:
.
1. Staðið verði þétt að baki varðveislu launasjóðs rithöfunda og hann efldur og stækkaður, og nýliðun jafnframt tryggð.
.
2. Sambandið sýni fjölmiðlum fullt aðhald ef þörf er á, krefji þá t.d. um skýringar á því hvers vegna sé staðið sé fyrir kostnaðarsömum skoðanakönnunum um hvort leggja eigi niður listamannalaun. Hér fer lítt duldur áróður sem æsir fólk til andúðar í hagsmunamáli er varðar rithöfunda miklu, án þess að umræðunni fylgi ígrunduð rýni eða hún sett í heildarsamhengi. Eitt af hlutverkum sambandsins, og kannski ekki síst formanns, er að kynna almenningi þetta heildarsamhengi af krafti og einurð.
.
3. Lögð verði fram tillaga um skyldukaup almenningsbókasafna á ritum er uppfylla ákveðin skilyrði, líkt og þekkist í Noregi og fleiri löndum, höfundum til mikilla hagsbóta.
.
4. Tekið verði saman greinargott yfirlit um allt sem viðkemur fjármálum höfunda – skattflokka, tryggingagjald, lífeyrissjóð, framtalsgerð, útlagðan kostnað og annað slíkt – og þetta gert tiltækt á heimasíðu sambandsins. Birtur listi yfir einstaklinga og stofnanir er sérhæfa sig í fjármálum listamanna og geta aðstoðað félaga og veitt upplýsingar um hvaðeina er varðar þessi mál.
.
5. Unnið verði að því að koma á rammasamningum við kvikmyndaframleiðendur, svipaða þeim sem eru fyrir hendi við atvinnuleikhúsin, og höfundum gerðar upplýsingar tiltækar sem nota má til viðmiðunar við slíka samninga.
.
6. Fréttabréf sambandsins aukið og eflt svo úr verði gott félagsrit þar sem helstu nýmæli í bókmenntalífi landsmanna eru kynnt og félagar geta komið á framfæri málum er varða hag og hamingju íslenskra rithöfunda.
.
7. Unnið verði, í samstarfi við útgefendur og menningarstofnanir, að eflingu Hinna íslensku bókmenntaverðlauna með hækkun verðlaunafjár og lengra og metnaðarfyllra tilnefningaferli. Nýta tilvist verðlaunanna til að stefna útgefendum og höfundum saman á uppskeruhátíð bókmenntaheimsins – jafnvel svo að fleiri af þeim bókmenntaverðlaunum sem þegar eru fyrir hendi verði veitt við sama tilefni.
.
8. Stefnt verði almennt að því að glæða íslenska bókmenntaumræðu meira lífi og gera hana uppbyggilegri. Það er engum til gagns að sú litla umfjöllun sem hér er fyrir hendi í stóru fjölmiðlunum þurfi að snúast um „leiðinlegustu rithöfundana“ eða bækur sem gagnrýnendur nenna ekki að tala um og hrista bara hausinn yfir. Þessi neikvæðni er til vanþurftar og illskiljanleg af hendi þeirra er halda uppi menningarumræðu í landinu.
.
9. Sambandið leitist við að auka nýtingu þess erlenda menningarfjármagns er höfundum býðst í gegnum gáttir á borð við Kulturkontakt, Sókratesáætlunina, Menningaráætlun Evrópusambandsins og fleiri slíkar; að styrkur sambandsins sem einingar íslenskra höfunda auðveldi félögum að sækja í þetta fé og koma á verkefnum er nýtast íslensku höfundasamfélagi í heild.
.
10. Skoðað verði í þessu samhengi hvort opna megi alþjóðlegt rithöfundasetur á Íslandi, er nýtur alþjóðlegra rekstrarstyrkja, svipað þeim setrum er finnast víðs vegar um Skandinavíu, Eystrasalt og víðar í Evrópu. Hér gæfist öflugt færi á auknum tengslum við erlend höfundasamtök og framsetningu bókmenntaviðburða í lifandi og gróskumikilli miðstöð þar sem íslenskir og erlendir höfundar koma saman.
.
11. Staðið verði fast gegn hugmyndum Reykjavíkurborgar um að RSÍ greiði leigu fyrir Dyngjuveg 8. Hér er illa vegið að sambandinu án þess að nokkrar forsendur séu fyrir högginu.
.
12. Hafa „story-telling“ kvöld á Dyngjuvegi – koma á Sagnahátíð og leita jafnvel samstarfs við slíkar hátíðir erlendis, t.d. í Skotlandi.
.
13. Tryggja fulla þátttöku sambandsins í öllu því ferli er lýtur að umsókn Reykjavíkurborgar um að gerast Bókmenntaborg UNESCO – og nýta þetta tækifæri í tengslum við aðrar hugmyndir sem hér eru nefndar, og fleiri sem fæðast á næstunni með aukinni umræðu og samstarfi höfunda.
.
14. Koma á lestrarátaki í grunnskólum með þátttöku fjölmiðla og virkja þar höfunda til verks. Hér má ætla að Sókratesáætlunin geti komið að góðum notum.
.
15. Láta almenning vita að bókmenntir skipta máli, að útgáfuheimurinn sé þjóðþrifamál. Gleyma því ekki að afskriftir einstakra auðmanna í bankakerfinu nema 250 ára rekstri allra launasjóðanna til samans. Þiggjendur listamannalauna eru nokkur hundruð á hverju ári, og við getum vel fært rök fyrir því að starf okkar sé þjóðhagslega hagkvæmara en margt sem nýtur ríkulegri umbunar opinberra sjóða.
.
Með kærri kveðju og von um góða mætingu á aðalfundinn 29. apríl,
Sölvi Björn Sigurðsson

Dálítil umræða er hafin við pistilinn sem ég skrifaði um málið fyrir nokkrum dögum.

Sölvi Björn Sigurðsson.

Ég þyki ekki endilega mjög þokkafullur í öllum félagsskap og hef fyrir löngu gert mér grein fyrir því að ég er ekki allra – einsog heitir. Sumsé, hvernig sem á því stendur, er til fólk sem getur látið mig fara ótrúlega í taugarnar á sér. Það er því alveg spurning hvort nokkrum sé akkur í því að hafa mig með sér í liði í kosningabaráttu – ég gæti best trúað því að ægileg persóna mín styggi fleiri en hún laðar að. Á dögunum spurði mig rithöfundur hvern ég ætlaði að kjósa í formannskjöri RSÍ og þegar ég sagði það svaraði rithöfundurinn því til að fyrst svo væri ætlaði hann að kjósa hinn kostinn. Ég vil biðja þá sem lesa þessa ádrepu hérna að taka henni sem því sem hún er – persónulegri játningu minni á því hvers vegna ég ætli að kjósa Sölva Björn Sigurðsson – en rugli játningu minni eða skoðunum ekki saman við Sölva Björn, sem er mun betri og vandaðri maður en ég, eða brigsli mér um að vera eitthvað uppsigað við eldra fólk sem slíkt, og þaðan af síður Kristínu Steinsdóttur, þá ágætu konu og frábæra höfund.

—

Árið 1978 var kosinn nýr formaður til forystu Rithöfundasambands Íslands. Hann var 42 ára. Fæddur árið 1936.

Sex árum síðar var enn kosinn nýr formaður, nú 36 ára.

1988 var formaðurinn 33 ára.

1992 var formaðurinn 48 ára.

1994 var formaðurinn 52 ára.

1998 var formaðurinn 43 ára.

2006 var formaðurinn 59 ára. Hann lætur af embætti í ár, 63 ára.

Þeir sem gegnt hafa forystu í RSÍ síðustu þrjátíuogtvö árin, eða frá því ég fæddist – og frá fæðingarári Sölva Björns Sigurðssonar, sem nú býður sig fram til forystu sambandsins – fæddust á bilinu 1936 til 1955. Þetta er hin svonefnda ‘68 kynslóð, þeir sem voru ungt fólk – frá 13 til þrjátíuogtveggja ára – „byltingarárið mikla“, „sumar ástarinnar“.

Eina fólkið á Íslandi til að hafa gengið í fullorðinna manna tölu frá því um miðjan áttunda áratuginn.

—

Núverandi formaður RSÍ er ellefu árum yngri en formaðurinn árið 1978. Og Kristín Steinsdóttir, sem býður sig fram gegn Sölva, er ekki nema tíu árum yngri – 64 ára – hún er akkúrat helmingi eldri en Sölvi og einu ári eldri en núverandi formaður, Pétur Gunnarsson. Einhverjum þykir þetta kannski yfirborðslegur samanburður – að leggja fólk á vogarskálar eftir aldri – en það verður bara að hafa það. Mér hefur verið aldur íslenskrar menningar afar hugstæður frá því að Ásgeir H. Ingólfsson birti upplýsandi grein sína um úthlutanir úr launasjóði rithöfunda á Kistunni. Og á síðustu vikum hef ég meðal annars uppgötvað að ungir rithöfundar hafa engan áhuga á því að ganga í RSÍ – og það getur vart ráðist af öðru en að þeir finni ekki hið minnsta til þess að sambandið skipti þá máli.

Í sambandinu eru (skv. félagaskrá) ekki:

Kristín Eiríksdóttir, Kári Páll Óskarsson, Kristín Svava Tómasdóttir, Óttar Martin Norðfjörð, Haukur Már Helgason, Þórdís Björnsdóttir, Hugleikur Dagsson, Haukur Ingvarsson, Valur Brynjar Antonsson, Arngrímur Vídalín, Jón Örn Loðmfjörð, Ása Marín Hafsteinsdóttir, Bryndís Björgvinsdóttir, Ingólfur Gíslason, Örvar Þóreyjarson Smárason – og sjálfsagt er ég að gleyma ótal mörgum sem ættu að vera á þessum lista. Allt hefur þetta fólk gefið út tvær eða fleiri bækur sem teljast hafa ótvírætt listrænt gildi, einsog það er orðað í lögum sambandsins – og á því kost á inngöngu en velur að vera ekki með í stéttarfélaginu sínu. Þetta er bróðurparturinn af virkustu (og virtustu) höfundum Íslands undir 35 ára aldri.

Ég hef það á tilfinningunni að íslensk ritlist sé að verða ellidauð. En auðvitað hlýtur það að vera undarleg tilhugsun fyrir fólkið í RSÍ að formaðurinn geti verið yngri en flestir meðlimirnir – vorkjúklingurinn Sölvi Björn, sem, líkt og ég, er (næstumþví) miðaldra barnakerrupabbi með bumbu og stígandi kollvik.

En þetta þarf að útskýra frekar – eða undirstrika: að íslensk ritlist sé að verða ellidauð. Á þetta mætti taka hið þóttafulla 20. aldar svar og segja: Nei, bókmenntirnar eldast ekki þótt formenn rithöfundasambandsins eldist. Taka þessa frá sér numdu afstöðu að bókmenntir séu eitthvað sem standi handan við veruleikann en ekki einmitt á kafi í honum.

Formaður Rithöfundasambandsins er fulltrúi íslenskra höfunda út á við. Sambandið er hagsmunavörður okkar. Hver gegnir þar formannsstarfi hefur bein áhrif á það hver fær búið við efnahagsleg skilyrði sem leyfa honum eða henni að sinna list sinni án þess að þurfa að grípa til skúringakústsins í sjö tíma af hverjum átta tíma vinnudegi. Hagsmunabarátta rithöfunda snýst um að berjast fyrir þessu átta tíma næði. Gagnvart ríkinu, gagnvart forlögum, leikhúsum, útvarpi og öðrum fyrirtækjum sem greiða rithöfundum laun er sambandið fulltrúi baráttu okkar fyrir þessu næði; formaðurinn er talsmaður okkar og næðisins.

Það er ekki til neitt sem heitir veruleiki og svo eitthvað handan hans sem heitir skáldskapur. Sú afstaða er einungis til þess fólgin að efla þeim vald sem hafa það þegar og letja sókn annarra – svo valdið þurfi ekki að hafa áhyggjur af eigin stöðu. Hafðu ekki áhyggjur af ritlaunum, formannskjöri o.s.frv. því heilagar bókmenntirnar eiga að brenna innra með þér einsog lýsandi kyndill er bara umorðun á hæðnislegri speki Joes Hill: you’ll eat pie in the sky when you die. Og slíkri speki svarar maður bara með því að spegla fokkmerkið.

—

Umræðan um formannsstöðu Rithöfundasambandsins varpar að nokkru leyti ljósi á þær meinsemdir sem stýra allri umræðu í íslenskum bókmenntaaheimi, og þær má sjá í uppkokkuðum ástæðum fyrir því hvers vegna Sölvi geti ekki orðið formaður.

(Það eru raunar ekki margir sem tala gegn Sölva – ég hlýt að taka það fram svo ókunnugir telji ekki af orðum mínum að Sölvi sé níddur innan sambandsins. Mér sýnist sem svo að þetta hljóti að verða jafn slagur, án þess ég hafi þreifað mikið fyrir mér um það.)

Ástæðurnar sem andstæðingar Sölva finna uppá hjá sjálfum sér eru m.a. eftirfarandi

1. Að Sölvi sé reynslulaus.

Nú gæti einhver sagt að öldrunarrökum mínum hér að ofan sé í raun snúið á haus – að enginn munur sé á því að fólk segi Sölva of ungan til að stjórna, stýra, valda, og að segja Kristínu of gamla. En þar eru mér eignaðar skoðanir, kannski eðlilega, með einhverju tilgátuhoppi mætti alveg ætla mér að finnast Kristín of gömul til að stjórna – að hún sé óhæf sökum elliglapa. En ekkert er mér í raun fjær. Ég vil fyrst og síðast undirstrika að Sölvi er ekki barn eða unglingur – ekki reynslulaus – en umfram það vil ég benda á hugmyndina um representasjón. Fyrir mér snýst þetta ekki um aldur nema að svo miklu leyti sem þetta snýst um þessa representasjón. Yngra fólk – fólk sem er ekki alveg orðið miðaldra – á að eiga hlutdeild að íslenskri menningu og menningarstofnunum. Þannig eru Kristín og Sölvi að mínu mati bæði fyllilega hæf, en Kristín geldur þess að tilheyra þjóðfélagshópi sem er nú þegar ofrepresenteraður í íslensku menningarsamfélagi, rosknu fólki af ’68 kynslóðinni.

Burtséð frá þessu ættu allir að geta tekið undir að Sölvi er enginn reynslulítill smáhvolpur. Þrjátíuogtveggja ára gamall maður með tæplega tíu ára útgáfuferil, sem hefur lifað og hrærst í bókmenntaheiminum frá því hann var barn, er einfaldlega ekki reynslulaus. En í menningarheimi sem eldist stöðugt er hægt að halda því fram að allir sem yngri eru, séu börn langt fram undir fimmtugt (svo fremi sem það þjónar þeim hagsmunum að halda gömlu vinaklíkunni við völd).

2. Að Sölvi hafi ekki farið rétta leið að kjötkötlunum (altso: setið í stjórn).

Þetta er annar angi af fyrstu meinsemd. Sölvi hefur ekki reynslu af stjórnarstörfum í RSÍ og þar með kann hann ekki neitt. Hver sá sem hefur til að bera agnarögn af skynsemi – og hefur lesið einsog eina fundargerð frá RSÍ – áttar sig á því að þetta er tóm þvæla.

Í fyrsta lagi þá hefur Sölvi Björn góða yfirsýn yfir hagsmunamál rithöfunda einfaldlega fyrir að hafa verið strögglandi rithöfundur í rétt um áratug – mun ferskari yfirsýn, hefði ég haldið, en þeir sem komu ár sinni fyrir borð fyrir hartnær þremur áratugum síðan. Auk þess er sýn Sölva á hagsmunamál rithöfunda önnur en þeirra sem gegnt hafa embættinu síðustu þrjátíu árin – sýn hans er nýrrar kynslóðar, einmitt vegna þess að hann er heilum 23 árum yngri en sá yngsti til að hafa gegnt þessu embætti í ríflega þrjátíu ár.

Í öðru lagi þá eru félagsstörf af þessu tagi jafnan engin kjarnorkuvísindi. Formsatriði starfsins lærir maður einfaldlega á fyrstu vikunum. Restin byggir á almennri yfirsýn yfir rithöfundastarfið, ritlaunamálin og forlagsheiminn.

Í þriðja lagi þá er hvorki verið að tala um að endurnýja alla stjórnina (þótt það kæmi sjálfsagt heldur ekki mikið að sök) né að reka starfsmenn eða lögfræðinga sambandsins. Sölvi býður sig ekki fram á neinum menningarbyltingarsinnuðum forsendum. Hann ætlar alveg áreiðanlega ekki að taka alla höfunda fædda fyrir 1960, setja þá á fleka og ýta þeim áleiðis til Færeyja. Sölvi er betri maður en ég og auðveldari viðfangs – hann ætlar sér einfaldlega að verða fulltrúi allra rithöfunda á Íslandi – og mun án nokkurs vafa sækja í þann nægtabrunn reynslu sem fyrrverandi formenn og stjórnarmenn hafa að bjóða, á sama tíma og hann hlustar á sér yngri höfunda og leitar leiða til þess að sinna þeim svo þeim þyki einhver akkur í að vera með.

3. Að það megi ekki hrófla við ritlaunasjóði.

Uppúr 1982 urðu mikil læti út af launasjóði rithöfunda og munaði víst minnstu að sambandið splundraðist. Þetta er auðvitað þeim sem voru upp á sitt besta árið 1982 afar ferskt í minni. Því fólki rennur kalt vatn milli skinns og hörunds – það best ég hef getað merkt – þegar talað er um að sambandið hafi hina minnstu skoðun á úthlutun úr ritlaunasjóði, hvort heldur það er stökum úthlutunum eftirá eða reglunum um úthlutunina fyrirfram. Hlutverk Rithöfundasambandsins er að standa hljóðalaust á hliðarlínunum og sjá til þess að Rithöfundasambandið skiptist ekki í tvær fylkingar. En fyrir sakir sinnuleysis sambandsins gagnvart yngri höfundum hafa rithöfundar þegar tekið að skiptast í tvær fylkingar – þá eldri, sem una sér vel, og þá yngri, sem standa utan stéttarfélagsins vegna þess að þeir finna ekki fyrir því að sambandið sinni hagsmunum þeirra hvort heldur það er gagnvart forlögum, sjóðum, ríki eða öðrum aðilum.

Ef ég mætti brjóta trúnað við fáeina kunningja mína gæti ég sagt hér ótal sögur af því hvernig sambandið hefur lítið viljað eða nennt að hjálpa þeim fáu yngri höfundum sem þó eru aðilar að því – jafnan er öxlum bara yppt og sagt sådan er livet, get over it, okkur þykir það leitt.

Hér er ein svona saga, sem ég sagði og gat sagt af því ég átti þátt að henni sjálfur.

Ríkið er stærsti launagreiðandi íslenskra rithöfunda. Að láta einsog stéttarfélag rithöfunda eigi ekki að skipta sér af úthlutun ritlauna er sambærilegt því að leggja til að verkalýðsfélög sitji hjá við gerð kjarasamninga – svo það verði nú barasta ekki allt vitlaust í þjóðfélaginu. Þetta er botnlaus aumingjaskapur.

4. Að ellin sé sjálfsagt eðli valdsins.

Ég er nýkominn frá Póllandi, þar sem ég var á ferð með nokkrum íslenskum rithöfundum sem hvorki eru í sambandinu né fá ritlaun frá ríkinu – og tveimur myndlistarkonum. Þar heimsóttum við óhemju af galleríum, forlögum, listastofnunum og listasöfnum í þremur borgum. Það sem kom mér helst á óvart var hvað allir voru ungir. Fólkið sem stendur á bakvið nútímalistasafnið í Varsjá, sem eftir fimm ár mun flytja í nýtt 36 þúsund fermetra húsnæði (og er í bærilegu húsnæði nú þegar) – á stærð við Tate Modern – er á aldur við mig ef ekki yngra. Og þau fá að flippa. Næsta sýning verður til dæmis lokuð – bara hægt að sjá hana í gegnum rúður safnsins. Þau múruðu inni allan bókakost safnsins í öðru flippi. Pólsk menning tekur sig ekki jafn alvarlega og íslensk – pólskur menningarheimur leyfir sér.

Í Póllandi er ekkert sjálfsagt að sýningarstjóri í virðulegu galleríi, eða útgáfustjóri hjá forlagi, sé kominn yfir fertugt – og helst yfir fimmtugt. Varla er þetta vegna þess að ’68 kynslóðin standi þar veikum fótum – hún er allt að því tilbeðin, þetta eru Lech Walesa og félagar. En kannski er æskan ekki jafn fyrirlitin – ekki talin jafn grunnhyggin, skammsýn og heimsk – og manni þykir raunin í íslenskum menningarheimi.

Maður þarf kannski að sjá það með berum augum til þess að trúa því að einhver geti talist fullorðinn sem ekki gengur við staf. Að einhver geti talist fullgildur meðlimur í menningarheimi, sem ekki þiggur ellilífeyri.

Nú má ekki misskilja mig – það er ekkert gott við það að reynsla glatist – reynslu þarf að halda utan um og kynslóðir eiga að tala saman. En það á ekki að halda svo í reynsluna að ekkert nýtt geti myndast fyrren hið gamla er dautt, horfið og gleymt. Hinir eldri geta svo sem farið í gröfina með reynslu sína en þá situr samfélagið eftir reynslulaust. Að halda sambandi kynslóða lifandi er nefnilega ekki bara á ábyrgð hinna yngri – hinir eldri verða líka að gefa hinum yngri rúm til að tala. Og það ætti ekki að gerast fyrst þegar menn eru farnir að ganga í fertugt.

5. Að allir eigi að vera í gúddí-fíling.

Ég veit ekki hvernig á því stendur – varla eru neinir spunameistarar í þessu kapphlaupi – en af einhverjum orsökum hefur Sölva Birni verið brigslað um að stefna gegn Kristínu, frekar en að hún stefni gegn honum. Einhver hefur lagt það þannig upp og það hefur orðið ráðandi túlkun: Kristín ætti að vera sjálfkjörin en Sölvi (líklega af tómri illgirni) hefur ráðist gegn henni.

Á þennan hátt er hægt að láta einsog það sé Sölvi sem spilli því sem er mikilvægast íslenskum rithöfundum allt frá því einhver varð reiðari en þokkafullt þótti árið 1982: gúddí-fílingnum. Hér eru allir að reyna að vera almennilegir hver við annan þegar Sölvi Björn ryðst inn í partíið og byrjar að gera sig breiðan og … ég myndi segja velta við borðum ef ég væri ekki svona gagngert mótfallinn illa hugsuðum kristslíkingum.

Nú trúi ég því ekki að Sölvi ætli að standa í neinum menningarslátrunum, einsog áður segir – en það lýsir einhverri hysteríu að það megi ekki vekja máls á neinu sem hinn minnsti ágreiningur er um án þess að allir setji upp einhvern ægilegan óttasvip: nú verður allt vitlaust! Ég geri ráð fyrir að Sölvi vilji hrófla við einu og öðru – ég sé ekki betur en hann hafi ákveðnar skoðanir á framgangi Rithöfundasambandsins og framtíð. Ef hann hefði þær ekki – ef hans helsta markmið í formannsembætti væri að sitja á friðarstólum við allt og alla – þá fyrst hefði ég áhyggjur.

—

Eitt af því sem mælir í mót þeim spádómi mínum að Sölvi verði kosinn formaður RSÍ er skortur á kjósendum sem sjá sjálfa sig í honum. Stærstur hluti þeirra sem væru líklegir til að þykja Sölvi representera sig – þeir sem eru undir níræðu (djók!) – eru alls ekki með kosningarétt enda ekki aðilar að sambandinu. Á endanum verða þá kannski sífellt færri og færri sem hafa reynslu af því að vera í sambandinu – þar til loks verður enginn eftir. Í landi þar sem telst alls ekki óalgengt að byrja útgáfuferil upp úr tvítugu hlýtur að teljast furðulegt að nær engir höfundar undir þrítugu tilheyri Rithöfundasambandinu. Mér skilst raunar að einhver séns sé á því að fá samþykkta inngöngu í sambandið fyrir kjördag, 29. apríl, en þá þurfi innganga að vera meira og minna sjálfsögð – sem hún ætti að vera fyrir þá sem hafa gefið út tvær bækur, en ekki endilega fyrir þá sem hafa bara gefið út eina. Eða ef einhver vafi leikur á um ótvírætt listrænt gildi þeirra verka sem höfundur hefur staðið fyrir (ég gæti t.d. trúað að sambandið tæki upp á því að lyfta brúnum yfir umsókn frá Jóni Erni Loðmfjörð – enda voru flestir meðlimir sambandsins löngu orðnir gráhærðir þegar internetið vafði sér utan um heiminn).

Ofangreint lýsir því hvers vegna ég ákvað að kjósa Sölva áður en ég hafði lesið stefnuskrá hans. Sú afstaða mín efldist þegar ég hafði lesið téða stefnuskrá – og fái ég leyfi hjá Sölva skal ég birta hana hér á næstu dögum.

Í dag birtist viðtal við mig í 3:AM Magazine og nokkur brot úr langljóðinu Hnefi eða vitstola orð (á ensku).

Nema auðvitað ég verði enn í spreng. Glorhungraður. Alla daga. Þar til maður flytur aftur til hins siðaða heims, norður til Lapplands í júní.

—

Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/

Mér eru verkföll nokkuð hjartans mál, þó ég hafi ekki sjálfur tekið þátt í þeim nema tvisvar svo nokkru nemi – einu sinni sem „fórnarlamb“ kennaraverkfalls, árið 1995, og einu sinni sem „verkfallsmaður“ þegar ég var íhlaupamaður í rækjuverksmiðju tveimur árum síðar.  Móðir mín hefur hins vegar verið kennari í nærri því fjörutíu ár og hefur á þeim tíma farið í fjögur verkföll, þar af tvö hörð (eitt þeirra var bara í einn dag og annað var með öllum ríkisstarfsmönnum árið 1984). Ég veit að hún hefur aldrei farið í verkfall með brosi á vör og þaðan af síður hefur hún haldið sig heima af neinni græðgi eða vegna þess að hún sé harðbrjósta í garð barna. Kennarar voru í verkföllum á mestu góðæristímum þjóðarinnar – stærstu verkföllin voru 1995 annars vegar og 2004 hins vegar – og þrátt fyrir góðæri máttu kennarar þola hatur og fyrirlitningu fyrir alla sína kjarabaráttu, sem snerist ekki bara um þær krónutölur sem voru birtar í blöðunum, heldur ýmsar útfærslur á vinnuskyldu, launahækkunum með starfsaldri, rétt til endurmenntunar og þar fram eftir götunum. Kjarasamningar eru nefnilega ekki einföld plögg sem snúast um tvær tölur – grunnlaun eða meðallaun og prósentuhækkun – einsog mætti skilja á fjölmiðlum.

Og einsog það sé ekki nóg að eiga kennara fyrir móður þá var pabbi minn sjómaður í mörg ár og sjómenn hafa alltaf fengið á sig lög. Þeir hafa altso aldrei, svo ég viti til, náð samningum sem sjómennirnir sjálfir eru sáttir við. Sem er fáránlegt ástand.

Einhvern veginn bregst það ekki á Íslandi að þegar boðað er til verkfalls byrjar almenningur að finna því allt til foráttu. Fyrsta viðbragð Íslendinga við verkfalli – og þetta á ekki síður við fólk á vinstri vængnum – er að verkfallið sé á einhvern hátt óeðlilegt og óheiðarlegt. Jafnvel skynsamasta fólk byrjar að tala þessum forrituðu tungum – verkfallið verður að hálfgerðu hryðjuverki gagnvart þjóðinni, einsog mig minnir að Þráinn Bertelsson hafi kallað síðasta kennaraverkfall, og bætti við að kennarar héldu börnum í gíslingu.

Í nútímasamfélagi er verkfall algjört neyðarúrræði þegar allt annað þrýtur. Fólk fer í verkfall þegar það er beitt einhverjum stórkostlegum órétti, þegar það lepur dauðann úr skel, þegar það er niðurlægt daglega, fyrirlitið, hrakið og svívirt.

Sagði einn af helstu rithöfundum þjóðarinnar, Guðmundur Andri Thorsson, fyrir sex árum síðan, um kennaraverkfallið 2004. Kennarar höfðu altso ekki rétt til að fara í verkfall vegna þess að þeir voru ekki við dauðans dyr.

Hér er tékklisti fyrir ykkur sem ætlið að gera ykkur breið við atvinnurekendur:

1. Er ég beittur stórkostlegum órétti?
2. Lep ég dauðann úr skel?
3. Er ég niðurlægður daglega, fyrirlitinn, hrakinn og svívirtur?

Ef þið svarið einhverri þessara spurninga neitandi hafið þið ekki siðferðilegan rétt til að fara í verkfall. Þá skulið þið mæta í vinnuna, halda kjafti og vera sæt.

Annar af helstu rithöfundum þjóðarinnar sagði á Facebook í dag að það ætti „leiða svona pakk undir húsvegg“ – og átti þar við flugvirkja, sem mér skilst að séu hátekjufólk samkvæmt orðrómi. Ég læt vera að nefna hver það var, enda á gráu svæði að vitna í Facebook utan Facebook.

Á Vísi segir að „meðallaun“ flugvirkja séu 600 þúsund krónur og þeir hafi hafnað 11% launahækkun. Ég skil ekki svona fréttir. Fara þeir fram á meira en 11% hækkun á meðallaun sín? Hver eru lágmarkslaun flugvirkja? Hver eru hámarkslaun? Hvað er þetta mikil vinna? Hvað fleira er í húfi? Hvað er verið að ræða á þessum fundum? Heldur einhver í alvöru að þeir sitji þarna og prútti um þessa einu tölu? Kjör eru miklu fleira en tekjur og kjarabarátta meira en prósentutala versus meðallaun. Og íslenskir fjölmiðlar reynast enn eina ferðina vera því sem nær gagnslaust rusl sem segja mér ekki nokkurn skapaðan hlut.

En altso. Hvað flugvirkjar eru með í laun kemur rétti þeirra til að fara í verkfall í raun ekkert við. Maður missir ekki verkfallsréttinn við ákveðna krónutölu – það er kannski ekki samið um hvaða laun sem er, en maður ræður því alveg sjálfur hvort maður er tilbúinn til þess að vinna fyrir ákveðna krónutölu eða ekki. Þetta heitir frelsi, á máli siðaðra. Og þegar stéttin sem slík er nógu óánægð til að boða til verkfalls, þá þarf auðvitað að athuga málið.

Ég átta mig raunar ekki alveg á því hvernig það stenst í svonefndu velferðarríki að menn séu skikkaðir til vinnu með lögum – ég hélt alltaf að það héti þrældómur. Það á enginn að geta þvingað þig til að vinna fyrir minni laun en þú sættir þig við – alveg burtséð frá því hver launin eru eða hversu mikið eða lítið þú ert með miðað við aðra. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða stöðu þeir eru, en mig grunar að þetta snúist um meira heldur en krónutölu. Ég hef enga trú á því að flugvirkjar, sem sjálfsagt eru upp til hópa launafólk með fjölskyldur, skuldir og reikninga, fari í verkfall að gamni sínu – af því að þeir séu svo frekir. Ég geri fastlega ráð fyrir, a.m.k. þar til einhver sannar hið gagnstæða, að þeir fari í verkfall vegna þess að þeim þyki þeir ekki eiga val á öðru. Ég tala nú ekki um í miðri kreppu.

Þegar verkfallsrétturinn er tekinn af fólki hlýtur að styttast í hópuppsagnir. Eða almennan flótta úr starfsgreininni. Og hvorutveggja er afar kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið (og það er alltaf vísað í hina móðukenndu „þjóðfélagslegu hagsmuni“ þegar sett eru lög á fólk í verkfalli).

En líkt og ritlaun, líkt og Icesave, líkt og svo ótal margt fleira, snýst þetta um fleira en krónur og aura. Það er fleira í veröldinni, þótt maður sjái það sjaldan af lestri dagblaða – já eða bara Facebook. Stundum þarf að standa rétt að hlutunum þótt það kosti peninga, stundum þarf að sýna dálítil heilindi og vinna af hugsjón. Þótt það þýði að börnin missi heila önn úr grunnskóla, eða að maður komist ekki á fótboltaleikinn sem maður ætlaði á í Manchester á næstu helgi. Ég kemst ekki til Íslands – og kæmist ekki þótt ég þyrfti að komast í jarðarför eða ætti þangað önnur nauðsynleg, fyrirvaralítil erindi.

Við megum ekki leyfa yfirvöldum að nota þessar efnahagslegu ógöngur sem verkfæri til þess að svipta okkur réttindum okkar, þar með töldum verkfallsréttinum, heilsugæslu, menntun og svo framvegis. Ísland er, þrátt fyrir allt, eitt af ríkustu löndum í heimi. Og ef það á að vera lifandi í íslensku samfélagi verðum við, sem þjóð, að standa vörð um réttindi okkar, réttindi hvers annars, og það sérstaklega á erfiðistímum. Yfirvöld, hvort heldur það eru opinber yfirvöld eða í einkageiranum (upp á síðkastið m.a.s. verkalýðsyfirvöld) hafa alla tíð notað erfiðistíma til þess að svipta fólk réttindum – þau ganga eins langt og þeim verður leyft að komast. Í þeirri hysteríu sem vill myndast gerist nefnilega allur fjárinn og skemmst er að minnast bandarísku Patriot-laganna sem voru sett á í óðri sorg Bandaríkjamanna eftir 11. september, 2001.

Nú segir kannski einhver: En Eiríkur, það er vinstristjórn. Við treystum vinstristjórninni. Hún lætur ekkert illt yfir okkur koma. Ykkur vil ég minna á þjóðnýtingu einkaskulda, einkavæðingu banka, málaliðaherinn í Keflavík, nýju álverin og nýju virkjanirnar, ákærur á friðsæla mótmælendur, hækkun skólagjalda, samstarfið við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn og brottvísanir hælisleitenda. Síðan vil ég spyrja ykkur hvort það sé almennt ástæða til þess að „treysta“ stjórnvöldum? Og loks vil ég nefna að nú í hádeginu setti stjórnin lög á launafólk sem starfar fyrir Icelandair, til þess að skera Icelandair úr snörunni – en Iceland Express virðist enn fljúga svo ekki er ófært úr landi og því vafasamt að tala um mikilvæga þjóðarhagsmuni.

Krafan er sú að við færum fórnir. Allir verða að færa fórnir. Og við dæsum og tökum allt á herðar okkar. Stolt þjóð sem stendur í lappirnar. Og í þessu andrúmslofti fórnarinnar er hætt við að farið verði að leita til launafólks um allar fórnir, til að hlífa hinum valdameiri í þjóðfélaginu – leita til launafólks um hina stóru, gráu, móðukenndu fórn sem við tökum ekki eftir. Hin raunverulega launaskerðing Íslendinga er til að mynda alveg geigvænleg og langt í frá sjálfsögð. „Venjulegt launafólk“ hefur tekið á sig alveg hrikalegan skell, sem það hafði ekki efni á. Og þó vera megi að kaupsýslufólk og atvinnurekendur hafi hlutfallslega jafnvel hrapað lengra, þá er kjarabarátta launafólks ekki hlutfallsbarátta í samhengi við fjármagnstekjur kaupsýslufólks. Flest kaupsýslufólk sem hefur starfað á Íslandi síðasta áratuginn hafði efni á að láta helminga laun sín nokkrum sínum, jafnvel oft, án þess að það þyrfti einu sinni að minnka við sig húsnæði. Margir úr hópi launafólks, sem lentu í að raunveruleg laun þeirra helminguðust einu sinni eða tvisvar vegna heimskulegra húsnæðis- og bílafjárfestinga (sem mælt var með í öllum bönkum), höfðu hins vegar ekki efni á þessu. En taka það á sig samt.

En flugvirkjar virðast neita að taka skellinn á sig að því marki sem ríkið krefst.

Gjaldmiðillinn sem þeir fá greitt í hefur fallið í gildi um ríflega 100 prósent á þremur árum. Ef við gefum okkur að þeir séu hreinlega allir með 600 þúsund kall eftir skatt, einsog mátti skilja á frétt Vísis, þá voru þeir með 7.500 evrur í mánaðarlaun í upphafi árs 2007. Nú eru þessi sömu laun 3.333 evrur og þeir sætta sig ekki við 11 prósenta launahækkun sem myndi færa þá upp í 3.700 evrur – sem gerir altso sirka helming þeirra tekna sem þeir höfðu fyrir þremur árum.

Auðvitað er hagfræðin ekki svona einföld. Innlend framleiðsla hækkar ekki og svo framvegis og svo framvegis. Og auðvitað tekur allt launafólk á sig „sömu“ skerðingu (í prósentum gagnvart evru, en auðvitað miðast þetta líka við hversu mikið maður þarf eða er vanur að kaupa af vörum frá útlöndum). En við getum alveg gefið okkur að þessi 11% færa þá hvergi nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 2007. Og kannski ekki heldur nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 1994. Ég myndi allavega ekki bóka það. Og burtséð frá því hafa þeir sjálfsagt haft fyrir sínum kjarabótum frá árinu 1994.

Margir Íslendingar hafa brugðið á það ráð að flýja land til þess að þurfa ekki að taka „þetta á sig“. Flugvirkjar hafa hins vegar ákveðið að streitast á móti. Að missa ekki þau kjör sem hafa áunnist í áralangri kjarabaráttu, heldur segja einfaldlega nei. Í því felst ekki að allir aðrir eigi að taka á sig hlut flugvirkja, einsog einhver gæti auðveldlega haldið fram, heldur er það annarra að skera sig sjálfa úr snörunni finnist þeim reipið þrengja að (sjá tékklista Guðmundar Andra hér að ofan).

Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/

Það er í fyrsta lagi ekkert sem skyldar flugvirkja til að vinna. Við búum ekki í þrælaríki og við, hvort sem við erum háskólanemar, dagmömmur, rithöfundar, alþingismenn, sendiherrar, leikskólakennarar, skúringatæknar eða þýðendur, eigum ekki neina kröfu á að flugvirkjar geri við flugvélar. Flugvirkjar ráða því sjálfir.

Í öðru lagi ætti það að vera alveg ljóst að það fer enginn í verkfall að gamni sínu. Það er hundhelvíti erfitt að vera í verkfalli – spyrjið bara íslenska kennara hvernig tilfinning það sé að lifa á rýrum verkfallssjóði meðan önnur hver aðsend grein í mogganum fjallar um að þú sért óábyrg blóðsuga sem viljir gera út af við menntun Íslendinga um alla framtíð og senda börn á vit eiturlyfja og óreglu. Og sjómenn ættu að geta sagt ykkur hvernig er að láta setja lög á sig. Sjómenn hafa aldrei getað verið í verkfalli lengur en í kortér án þess að fá á sig lög.

Fyrsta viðbragð almennings ætti alltaf að vera að styðja verkfall, umyrðalaust, einfaldlega fyrir þessar tvær sakir sem nefndar eru hér að ofan:

1) Alla jafna fer enginn í verkfall að gamni sínu og
2) Engan ætti að skikka til vinnu sem vill ekki vinna fyrir þau laun sem eru í boði.

Sönnunarbyrðin fyrir því að til verkfalls sé boðað af óheiðarlegum forsendum ætti alltaf og undantekningalaust að liggja hjá atvinnurekendum – og þá vinnu að rakka niður launafólk, kalla það pakk og krefjast þess að það verði skotið, ættum við að eftirláta fasistum, spunaköllum og heimskingjum.

Mér virðist hins vegar að fyrsta viðbragðið sé undantekningalítið: Hvers vegna þykjast þeir eiga meira skilið en ég? Og hvernig dirfast þeir að trufla mína tilveru? Ég sem ætlaði til Amsterdam og ég sem get ekki verið heima með börnin og ég sem ætlaði að kaupa mér ferskt í soðið … Ég sem er í kreppu og er ekki aflögufær til að greiða undir óvinsæla hobbílistamenn og aumingja sem ættu með réttu að vera á bótum.

Og fjölmiðlar, sem við ættum að geta treyst til þess að kynna sér hlutina fyrir okkar hönd og upplýsa okkur um fínni atriði veraldarinnar, virðast leggja sig fram um að bergmála þennan heimskulega pirring sem byggir (fullyrði ég) nær alltaf á vanþekkingu og almennu vilja- eða hefðarleysi til samhyggju og samstöðu á Íslandi.

Því þegar lög eru sett á sjómenn þegja jafnan kennarar. Þegar kennarar fara í verkfall fá þeir jafnan bara níð frá rithöfundum. Þegar ritlaunum er úthlutað hringja flugvirkjar brjálaðir inn á Bylgjuna. Þegar flugvirkjar fara í verkfall skrifa rithöfundar á Facebook að það ætti að skjóta þá. Íslendingar virðast ekki kunna að sýna nokkra einustu samstöðu. Það var kannski ekki rétt hjá Kiljan að Íslendingar sái í akur óvinar síns, alla daga – það er kannski meira hitt, að Íslendingar virðast haldnir stjórnlausri hvöt til að míga í drykkjarvatn nágrannans. Að minnsta kosti ef nágranninn ætlar að fara að gera sig eitthvað breiðan. Íslendingar virðast ekki kunna að setja sig í spor annarra. Það er bara gengið út frá því að hinn aðilinn hafi ekkert hugsað út í það sem hann er að gera. Kennarar fari bara í verkfall að óíhuguðu máli, einsog einn rithöfundur orðaði það. Og flugvirkjar hokri á verkfallssjóðnum, loki flugvöllum og láti þjóðina hrækja á sig í aðsendum greinum, láti ástsælustu rithöfunda þjóðarinnar fara fram á opinberar aftökur á sér, af því flugvirkjum finnist svo gaman að verða fyrir hatri. Af því það sé svo gott í sjónvarpinu. Svo fínt að fá að sofa út.

Í velferðarsamfélagi er samstaða launafólks algert lykilatriði. Án hennar verður engin velferð. Og mér verður ómótt af að fylgjast með því hversu lítið virðist þurfa til þess að einn hópur launafólks rísi upp gegn öðrum á Íslandi, móralíserandi um að hinn eða þessi eigi ekki hitt eða þetta skilið – og skyndilega, bara frá því í fyrradag, eru allir og allir þeirra frændur orðnir sérfræðingar í kjaramálum flugvirkja. Flugvirkjar ættu að fá stuðningsyfirlýsingar frá öðru launafólki, frá öðrum verkalýðsfélögum, en ekki móralískar ræður. Launafólk, sem hefur sjálft þurft að standa í kjarabaráttu, ætti að standa með öðru launafólki í sinni baráttu. Þar sem þessi samstaða er ekki fyrir hendi mun launafólk aldrei fá neinu ráðið um sín eigin kjaramál, og hvað þá önnur þjóðfélagsmál, heldur verður valdið algerlega á forræði atvinnurekenda og stjórnmálamanna. Og þið getið rétt ímyndað ykkur hvað mér finnst það skemmtileg tilhugsun.