Til að skapa ódauðleg og eftirminnileg listaverk hjálpar ekki til að vanda sig við að finna leið frá a til ö sem móðgar engan og stígur ekki á neinar tær. Þvert á móti þurfa höfundar, og listamenn allir, að skemmta og ögra sjálfum sér til að neytendur finni að hér sé komið verk, unnið af heilum hug. Þetta tel ég að Eiríkur Örn hafi tvímælalaust náð að gera.

– Ragnheiður Eiríksdóttir – Lesarinn, sunnudagsmogganum.

Smellið á myndina til að sjá hana stærri.

Fleiri umsagnir um Gæsku.

Gæska kostar nú bara kr. 1.495 á vef Forlagsins.

Gæska - ný skáldsaga.

Gæska hefur sérstöðu. Í stað hefðbundinna sögupersóna og aristótelísks söguaga er hér sjónarspil hins flaumósa ímyndunarafls, eins og það birtist í meðförum afar spræks söguhöfundar, sem ryðst hér að miðju frásagnarinnar og gengur þar í fóstbræðralag við félagslega vitund sem heldur á lofti öflugri gagnrýni á Ísland samtímans. Útkoman er ein áhugaverðasta skáldsaga síðasta árs, verk sem slær nýjan og ferskan tón í uppgjörsbókmenntaflórunni, með þeim tilþrifum sem þarf til að verkið sligist ekki undan þunga hins aðkallandi sögulega veruleika sem liggur til grundvallar; með þessari skáldsögu eygjum við útlínur þess uppgjörs sem skáldskapurinn er fær um að veita í stríðinu við samtímann. [...]

.

Gæska er súrrealísk skáldsaga í upprunalegri merkingu hugtaksins. Það er líkt og verkið sé í beinu símasambandi við undirvitund íslensks samtíma og á löngum köflum verður það einna líkast draumaskjánum sem Freud stakk óbeint upp á að hlyti að vera til, og átti við hinn huglæga flöt, andlega tjaldið þangað sem kraumandi öflin í djúpinu varpa myndum sínum, brengluðum, þjöppuðum eða sundurrifnum, umbreyttum og umsköpuðum en þó alltaf í tengslum við fyrirmyndir. Þannig birtir skáldsaga Eiríks „kreppuna“ frekar í eins konar draumskjá en spéspegli; kreppan birtist hér sem sjúkdómseinkenni sárkvaldrar þjóðar. [...]

.

Líkt og skáldlegt orkuver virkjar Eiríkur þætti úr veruleikanum – vinnur úr þeim rafmagn, lætur þá enduróma í gegnum ofvaxnar og jafnvel afskræmdar en beintengdar, birtingarmyndir sem ögra lesanda um leið og þær minna hann á það sem allt of fljótt fellur í gleymskunnar dá. [...]

.

Gæska er fjallræða um samtímann flutt í létt-dulkóðuðum myndum, beitt og innihaldsrík.

…………………………………..- Björn Þór Vilhjálmsson í nýjasta TMM.

Gæska fæst á 1.990 krónur í vefverslun Forlagsins, og það sama í verslunum Eymundsson en 1.791 krónur í Bóksölu Stúdenta.

Fleiri umsagnir um Gæsku.

Og þá er bara að borða ruslið.

Ég er atvinnulaus frá og með 15. mars næstkomandi, þegar ég skila af mér þýðingu. Síðastliðin tvö ár fékk ég hálfs mánaðar ritlaun – mér þótti ég reyndar hafa mátt bíða lengi eftir þeim þegar ég loksins fékk eitthvað, en það er svo sem önnur saga.

Í dag fékk ég  bréf frá ritlaunasjóði þar sem mér var tjáð að því miður o.s.frv. Ekki þrjá mánuði, ekki hálft ár, ekki krónu. Mér þykir þetta auðvitað andskoti skítt – ég er einhvers staðar mitt á milli þess að vera raunverulega mjög reiður og alveg gersamlega miður mín. Ég hafði hálft í hvoru vonast til að fá jafnvel heilt ár, svona í dagdraumum sem maður nefnir ekki upphátt. Og að fá ekki neitt er helvíti skítt. Helvíti erfitt. Ég er atvinnurithöfundur og án launasjóðsins er ég eiginlega bara í ruglinu.

Það sem gerir þetta ennþá erfiðara er að ég sé ekki fram á að vera með bók í ár, sem aftur dregur mjög úr líkunum á að ég fái nokkuð næst – en ég stefni á langa skáldsögu fyrir jólin 2011.

Því er haldið fram í öllum umsóknartextum að valið byggi á greinargerð um fyrirliggjandi verkefni – sem þýðir að launin eru veitt fyrir óunnið starf, í orði. Á borði er þessu hins vegar öðruvísi háttað, einsog allir vita sem fylgjast með  úthlutunum sjóðsins – ritlaun eru veitt fyrir unnin verk í þeirri trú að von sé á álíka (góðum) verkum í framtíðinni.

Það er óopinbert leyndarmál að greinargerðin í ritlaunaumsókn er tómt bull – þær bækur sem þar er lýst verði sárasjaldan til, nema þegar um er að ræða hafin verk, sem er auðvitað alls ekki alltaf. Yfirleitt er þetta hrein og tær framtíðarmúsík. Á haustin, á umsóknartímabilinu, eru margir rithöfundar einmitt að skila af sér bók í jólaflóðið og varla nema með eitt tvö fræ að nýrri sögu í höfðinu. Ég skal alveg viðurkenna að ég hef, það ég man, ekki skrifað neitt af því sem ég hef sagst ætla að skrifa í þessum umsóknum – þó vel megi vera að mig misminni. En ég sest ekki niður með það skema og læt það stýra því hvert ég fer. Það er ómögulegt að segja frá skáldsögu fyrirfram – að skrifa skáldsögu er að komast að því um hvað hún fjallar og hvert hún fer. Það gerir maður ekki fyrirfram.

Og því er alveg eðlilegt að nefndin leggi áherslu á það sem þegar hefur verið skrifað og gefið út.  Á síðasta ári kom út þriðja skáldsagan mín, Gæska, sem hlaut einróma lof – sé fráskilið idiótískt rausið í Kollu og Páli – og Af Steypu, sem ég ritstýrði ásamt Kára Páli Óskarssyni, og er sýnisrit sem á sér engan sinn líka í íslenskri bókmenntasögu. Eins kaldhæðnislegt og það nú var, þá barst ritlaunaumslagið í póstinum með nýjasta TMM, þar sem er langur, kátur og naskur ritdómur um Gæsku eftir Björn Þór Vilhjálmsson, sem kallar hana fjallræðu um samtímann og eina áhugaverðustu skáldsögu síðasta árs. Auk þessa birti ég ljóð í tímaritum innanlands og utan, las upp á ótal ljóðahátíðum, þýddi bækur og ljóð, skrifaði um bókmenntir og vann almennt að framgangi bókmennta hér og þar, hingað og þangað, út um allt og alls staðar. Og samt var ég í fæðingarorlofi í 3 mánuði af tólf.

Ég er byrjaður á nýrri bók. Hef unnið í sirka mánuð. Hún hefur ekkert með þá bók að gera, sem ég sótti um ritlaun fyrir. En þessi bók verður varla skrifuð í ár. Þegar ég var bara aðeins yngri hefði ég líklega hrist þetta af mér með meira kæruleysi – rekið fingurinn út í loftið og hangið á yfirdrætti, skuldum og bótum á meðan ég skrifaði þessa bók. En ég á sex mánaða gamalt barn sem lifir ekki á hrísgrjónum og sojasósu þó pabbi hans geti það. Og því verð ég að finna mér vinnu. Ég hangi kannski á þýðingarpeningunum fram á vor en eftir það er ég einfaldlega ekki í góðum málum. Og ég kann ekki annað en að skrifa. Hef ekki gert annað en að skrifa í rúman áratug – öll mín fullorðinsár. Þegar ekki er annað í boði vaki ég á nóttunni og sef minna – sem ég veit ekki alveg hvort er leggjandi á fjölskylduna mína. Maður er ekki alveg mönnum sinnandi, þannig – ekki alveg með réttu ráði.

Það er líklega dónaskapur að telja sig eiga eitthvað skilið. Það er líklega óforskammað og hálfbrjálæðislegt. Ég nenni ekki að breytast í bitran rithöfund sem skrifar langar greinar í Morgunblaðið um hvað hann sé misskilinn – eða hvað hann sé fyrirlitinn – til að hnýta síðan við lofsamlegum umfjöllunum um sjálfan sig úr ritdómum. En það er aldrei að vita nema að ég geri það ef þetta pakk fer ekki að koma fram við mig af þeirri virðingu sem ég á skilið! (Djók! – nei, annars, ekki-djók. Jú, Djók! Nei, fjandinn hafi það – mér er fúlasta alvara, ég er atvinnulaus! Fokk. Nei, djók!)

Á morgun kemur svo í ljós hverjir fengu. Og þá einnig hverjir fengu ekki. Að ekki sé minnst á, hverjir sátu í nefndinni.

Þegar ég fékk ritlaun í fyrra skrifaði ég dálítinn þakkarpistil. Þessi pistill er dálítið takk fyrir ekki neitt. Ég er þannig stemmdur. Og ef ég má vera dálítið tilfinningasamur, þá langar mig líka að koma því að, að nefndarmenn, sem ég veit raunar ekki hverjir eru, eru menningarsnauðir bavíanar. Þetta segi ég hvorutveggja af reiði og sannfæringu. Nefndarmönnum er velkomið að vorkenna sjálfum sér, að verða fyrir beiskju minni í dag, en líklega hef ég þó gert þeim minna en þeir mér og það þó ég héldi áfram að uppnefna þá langt fram á sumar.

Auðvitað reddast þetta. Einhvern veginn skrifa ég bókina mína þótt ég fái ekki til þess ritlaun. Gæska seldist reyndar ekki nóg til þess að ég geti átt von á neinum launum frá Forlaginu (ég er enn að reyna að brjóta 400 bóka múrinn – kannski miðar nefndin við það?) en ég næ yfirleitt að skrapa einhverju saman hér og þar með upplestrum, til dæmis, og kannski greinaskrifum fyrir Grapevine og eitthvað. Eitthvað og eitthvað. Ekki fær maður greitt fyrir ljóðin sjálf. Eða varla. Þetta hefst á endanum. Helvítis. Draga andann. Upp. Upp. Upp.

Draga andann. Upp.

Viljið þið gjöra svo vel að fara úr þessum óskapnaði.

Menn eru aftur farnir að tala um að banna blæjur. Níkab og búrka. Menn í Danmörku og menn í Frakklandi. Til að bjarga konum frá kúgun. En líkt og þegar gerð var innrás í Afganistan er væntumþykja þeirra í garð kvenna líklega fyrst og síðast (ó)þægilegt yfirvarp. Ég veit ekki hvort þetta er, þegar allt kemur til alls, einhvers konar ákall á hjálp, einhvers konar hræðsla, uggur, ótti við strangtrúaða múslima (sem er ekki það sama og að vera hryðjuverkamaður, þó það fari stundum saman) eða einfaldlega krafa um að allir verði steyptir í sama mót. Ég spegla blæjubönn stundum í reykingabönnum. Maður á að virðast sakleysislegur. Maður á ekki að ganga um með krabbameinið utan á sér. Með lágstéttina utan á sér. Í hryðjuverkabúning. Maður á ekki að minna saklausa borgara á þriðja heiminn, fátækt og stríð. Götur Parísar eru óminni utan við myndir fréttatímans. Ómenguð paradís. Það stríðir gegn frönskum gildum að sjá fólk í búrkum úti á götu. Fólk í búrkum lætur hýða sig í Íran. Fólk í búrkum vill hýða þig. Skera af þér hendurnar fyrir þjófnað og fljúga flugvélum á húsið þitt.

Frakkar eru afar uppteknir af því að vera sekúlar – veraldlega þenkjandi, guðleysingjar einsog ég. Og því banna þeir trúartákn á opinberum starfsmönnum á þeirri forsendu að það sé í andstöðu við frönsk gildi að opinberir starfsmenn gangi með trúartákn. Byggi á frönsku byltingunni og það alltsaman, lýðveldunum I-V.

En einhvern veginn var þetta ekki vandamál fyrren trúartáknin urðu íslömsk. Það sagði enginn hassídum á sjöunda áratugnum að þeir yrðu að klippa af sér lokkana eða hætta að vinna í bankanum. Það sagði enginn kennslukonunni að taka af sér róðukrossinn, sleppa talnabandinu.

Einhvers staðar hefur þetta með fleira að gera en múslima og samband þeirra við undirmeðvitund okkar sem erum forrituð á hræðslu, eins örugglega og hundar Pavlovs. Hulið andlit er ekki góðviljað tákn í vestrænum kúltúr. Við þekkjum hulin andlit bara af illmennum. Stríðsmönnum, bankaræningjum. Alþýðufólk eða aðalbornir, vestrænuleysingjar hafa aldrei hulið andlit sitt nema af tveimur ástæðum: 1) Til að verjast veðri 2) Til að fremja illvirki.

Við sjáum hulið andlit og slefum. Til og með froðufellum.

Kannski situr þetta í einhverjum.

Eitthvað hlýtur þetta að vera. Því séu blæjurnar í raun og veru það vandamál sem þær eru sagðar vera meikar lausnin ekkert sens. Þá er ekkert vit í banninu einsog það er framkvæmt.

Ef við gefum okkur að búrka og níkab séu kúgunartæki karlmanna gegn konum – aðferð miðausturlenskra feðravelda til að halda í völd sín – þá er út í hött að ætla að banna konunum að ganga með blæjurnar í skólum, strætisvögnum, bönkum o.s.frv. vegna þess að það kemur ekki í veg fyrir glæpinn, stöðvar ekki kúgunina. Það eina sem það gerir að verkum er að strangtrúaðar íslamskar konur, giftar strangtrúuðum íslömskum körlum, hætta að fara í skóla, strætisvagna og banka. Og sitja eftir minna menntaðar, með skert ferðafrelsi og engan aðgang að eigin fé (eigi þær nokkurt).

Ef að níkab og búrka eru hins vegar raunverulegt kúgunartæki – ef konur eru læstar inni í búrkum sínum af bókstafstrúareiginmönnum sínum (því allir vita jú að konur eru ekki færar um bókstafstrú) – þá þarf að bjarga konunum af heimilum sínum, koma þeim í kvennaathvarf, vernda þær og hjálpa þeim að koma undir sig fótunum. Já og leysa af þeim búrkurnar auðvitað.

Í nýjasta tölublaði enskumælandi útgáfunnar af Le Monde Diplomatique er vitnað til rannsóknar sem sýnir, þvert á yfirlýsingar óttasleginna, fóbískra stjórnmálamanna, að hið pólitískt róttæka Íslam er á undanhaldi í Evrópu. Þriðja kynslóð innflytjenda fúlsar við pólitísku Íslam.

It’s easy to mistake the high visibility of Islam in the West for a massive return to piety in Muslim communities. But for the last 20 years religious observance has stagnated, even slightly waned. Its reappearance is at an individual level, not as part of a shared project, even if it stems from a desire for communal solidarity, and corresponds most of all to the need to rediscover identity and roots.

.

Two wide currents are found in the present religious revival. First, marketplace Islam: religiosity freed from the Islamist obsession with politics, and distinguished by a search for cultural normalisation of the Muslim identity. Fashionable Islamic streetwear (combining jeans, trainers and the hijab), halal pop and Muslim Up (a French soft drink like cola) all express an affirmation of Islam rooted in mass culture.

.

- Patrick Haenni og Sami Amghar í LMD, janúar 2010, í þýðingu Roberts Waterhouse.

Fólk sem flytur langt að heiman sækir oft í tengingu við heimaslóðirnar. Ljóðskáld í útlegð yrkja um heimaslóðirnar. Íslendingar í útlöndum láta senda sér ópal, harðfisk og bækur úr jólabókaflóðinu. Ég borðaði ekki svona mikinn harðfisk þegar ég bjó á Íslandi. Íslendingafélög erlendis eru (í heildina tekið, þó á því séu undantekningar) þjóðernissinnaðri en nokkur samtök Íslendinga á Íslandi.

Sá sem upplifir sig utanveltu í nýju samfélagi, þó það sé ekki nema að litlu leyti (einsog Íslendingur í Danmörku), þarf að takast á við ídentítet sitt upp á nýtt. Maður verður aldrei fyllilega hluti af nýju samfélagi. Maður kann ekki sömu vögguvísur og nágrannarnir, vill borða annan mat á jólunum, talar með hreim og svo framvegis. Vestur-íslenskar fjölskyldur halda enn í sína íslensku arfleið, þó meira en öld sé liðinn frá því þeir settust að. Það sama gildir um aðrar innflytjendaþjóðir í Ameríku – í Toronto í Kanada getur maður sjálfsagt keypt allan hugsanlegan mat í heiminum (nema kannski íslenskan), enda er Toronto mesta fjölmenningarborg heimsins þar sem meira en helmingur íbúanna er fæddur utan Kanada. Og þarf að þjónusta margar sjálfsmyndir.

Það sem ég er að segja er þetta: Fólk þarf á einhvers konar sambandi við eigið kúltúral ídentítet að halda – því þarf að vera frjálst að skapa eigin sjálfsmynd. Það má vel vera að hákarl sé ógeðslegur matur og þorramaturinn sé ekki heilsusamlegur eða í samræmi við gildi annarra þjóða, en við viljum samt fá þorramat þó við búum í útlöndum og við viljum það enn frekar ef okkur er bannað það. Þjóðir sem upplifa sig undirokaðar, einsog þjóðir múslima hljóta að gera í Evrópu (ég myndi gera það), eru enn líklegri til að bregðast heiftúðlega og með þrjósku við hugmyndum um menningarbönn, jafnvel þó einstaklingarnir sem slíkir aðhyllist ekki þessa tilteknu siði. Þannig myndi ég sjálfur töluvert æstari í kæstan hákarl ef hann væri bannaður í Svíþjóð á þeirri forsendu að hann væri í andstöðu við sænsk gildi. Og væri ég nítján ára múslimsk kona í Frakklandi myndi ég vilja ganga í níkab, þó ekki væri nema bara til að senda Sarkozy fingurinn.

Þeir sem líta á blæjurnar sem kúgunartæki verða auðvitað ekki sáttir við hákarlslíkinguna. Né heldur hinir sem líta á þ´r sem tákn um skaðsama ofsatrú sem verði að kæfa með öllum ráðum. Ykkur minni ég á enska málsháttinn um hunangið og edikið – maður veiðir ekki býflugur með ediki. Framsetning Jótlandspóstsins á múhameðsteikningunum um árið (frekar en myndbirtingar á Múhameð sem slíkum, sem voru daglegt brauð fram að þeim tíma) varð ekki til að skapa neina sátt – líkt og innrásirnar í Írak og Afganistan var sú heift bara olía á eld öfgasinna. Hið sama gildir um bönn Svisslendinga á mínarettum og bönn Dana og Frakka á blæjum. Heift er aldrei mætt með öðru en heift.

Og svo er hitt. Það furðulegasta í þessu öllu saman. Stærð vandamálsins, talið í hausum. Í Danmörku er farið að tala um blæjufarsann. Þetta mál hefur verið allsráðandi í danskri pólitík frá því að stungið var upp á banninu síðasta sumar. Í heila meðgöngu hafa Danir rifist og slegist um níköb og búrkur á meðan annað hefur setið á hakanum.

Og hvað skyldu vera margar konur í níkab í Danmörku?

Þær eru um 200.

Um helmingur þeirra eru danskir trúskiptingar.

Það fannst ekki ein einasta kona í búrku í Danmörku.

Konur í búrkum eða níköbum í Frakklandi eru 1.900. Altso, tæplega 0,003% af hinni 65 milljón manna þjóð. Auðvitað getur þetta verið prinsippmál – mörg mikilvæg prinsippmál snerta ekki nema fáa einstaklinga. En ég kaupi ekki heldur að það komi öðru fólki við – í prinsippinu – í hvað ég klæði mig þegar ég fer úr húsi, eða að það komi mér við í hvað annað fólk klæðir sig. Mér þykir bann við búrkum og níköbum alveg jafn óréttlát hugmynd og sú að skylda konur til að ganga í búrku eða níkab. Maður getur látið ýmislegt fara í taugarnar á sér án þess að maður þurfi ævinlega að krefjast þess að það sé bannað eða bundið í lög. Mér finnst það óréttlát hugmynd að konur sjái um 90 prósent allrar eldamennsku, en ég vil ekki að það verði bundið í lög að karlar eigi að elda annan hvern dag.

Maður leysir einfaldlega ekki öll vandamál með lagasetningu.

Amazon-fyrirtækið virðist hafa nokkuð ótakmarkaðan aðgang að seldum Kindle-vélum og innihaldi þeirra. Bækur sem keyptar eru á Amazon eru enda ekki „keyptar“ heldur fá notendur einungis rétt til að lesa þær. Það þýðir meðal annars að öll endursala á verkinu er óheimil. Maður getur ekki farið með e-bókina sína í fornbókaverslunina til Braga og selt hana, né heldur getur maður lánað mömmu sinni bókina, skilið hana eftir á farfuglaheimili eða látið hana ganga á bookcrossing. Maður fer ekki með hana á skiptibókamarkað eða gefur hana til skóla í þriðja heiminum, öðrum heiminum eða fyrsta heiminum. Vegna þess að maður „á“ hana strangt til tekið ekki. Maður hefur einungis keypt „leyfi“ til að lesa hana, samkvæmt skilmálum Amazon. Annars staðar en í skilmálum – t.d. í auglýsingum og fréttatilkynningum – er þó talað um bókakaup.

Í einræðisríkjum nú og fyrr hafa stjórnvöld haft fyrir vana að vilja ráða því hvað alþýða manna les. Upplýsingar eru enda máttur og ríkið vill hafa stjórn á mætti manna. Skemmst er að minnast nýrofins samstarfs kínverskra yfirvalda og Google-samsteypunnar, sem hjálpaði yfirvöldum í Kína að fela slóðir Falun Gong og atburðanna á Torgi hins himneska friðar fyrir kínverskum tölvunotendum. Neðanjarðarhreyfingar í Austur-Evrópu smygluðu inn miklu magni af ólöglegum bókmenntum – ekki bara játningabókum brottflúinna og hættulegri heimspeki, heldur einnig fagurbókmenntum. Þegar Allen Ginsberg var krýndur maíkonungur í Prag á sínum tíma voru bækur hans ólöglegar í Tékkóslóvakíu. En þær voru alls staðar fáanlegar þeim sem þekktu mann sem þekkti mann. Þá má einnig nefna áhyggjur ekki minni manna en nóbelsverðlaunahafans JM Coetzees á áströlskum lögum sem banna mönnum að tala um hryðjuverk á jákvæðum nótum.

Með tilkomu Kindle þurfa yfirvöld ekki að hafa áhyggjur af því að þegnarnir lesi ólöglegar bækur. Amazon leyfir ekki ólöglegar bækur og fjarlægir þær einfaldlega ef svo illa vill til að þær lendi á Kindle-vélum sakleysingjanna.

Raunar er þetta ofureinföldun. Það er auðvitað ekkert sem segir að harðspjaldabókin eða kiljan gufi upp þó til komi nýtt format – að minnsta kosti ekki á fáeinum augnablikum. Ég veit reyndar ekkert hvað varð um allar segulbandsspólurnar mínar og átti þó mikið safn á tíunda áratugnum (í bílinn minn, heitinn) og hef ekki séð beta-myndbandsspólu í ríflega tvo áratugi. Hef ekki einu sinni séð VHS-spólu í nokkur misseri. En hvað um það. Það verður án nokkurs vafa hægt að dreifa pappír með bókstöfum í áratugi og aldir – sem breytir því ekki að Kindle-lesendur geta ekki búist við því að fá að lesa hvað sem er.

Amazon baðst afsökunar á því að hafa eytt bókunum af Kindle-vélum viðskiptavina sinna og sagðist hafa breytt reglunum svo þetta gæti ekki gerst aftur. Samkvæmt nýju reglunum eyðir Amazon ekki bókum af Kindle nema eitthvað af eftirfarandi eigi við:

a) Notandinn samþykki eyðingu bókar eða breytingu á henni (já, Amazon getur líka breytt bókunum sem þú kaupir – lagfært dagsetningar í sögubókum og eytt orðrómum um Stóra bróður)

.

b) Notandinn fer fram á endurgreiðslu eða greiðir ekki fyrir verkið (t.d. ef kreditkort klikkar).

.

c) Dómsúrskurður eða ríkistilskipun krefst þess að verki verði eytt eða því breytt.

.

d) Eyðing eða breyting verks reynist nauðsynleg til að vernda neytandann eða virkni tækis eða samskiptanets (t.d. ef skaðlegur kóði berst inn í tækið með verki).

Eitt af því sem truflar mig mest við þetta er að Amazon virðist, það best ég get séð, setja sér þessar reglur sjálft. Einkafyrirtækið er altso enn sem komið er eigin löggjafi, að því er varðar aðgang fyrirtækisins að rými einstaklingsins – og já, bókahillan mín er heimili mitt, mín innstu vé og ég kæri mig eiginlega ekki um að Amazon geti bara vaðið í bæinn og farið að skoða. Já og tekið með sér mislöglegar eigur mínar. Í bókaskápnum mínum er til dæmis ljósrit af sjaldgæfu dada-ljóði eftir Gunnar Björling, sem fæst hvergi keypt en er kannski ólöglegt (ég veit það ekki, satt best að segja). Þar eru klippiverk úr öðrum bókmenntaverkum, ljósmyndum og svo framvegis, sem öll lúta reglum um höfundarrétt og eru eiginlega alveg áreiðanlega ekki lögleg. Í ofanálag treysti ég ekki yfirvöldum til að ákveða hvað ég les og hef ekki nema takmarkaða trú á hollustu þeirra við tjáningarfrelsið. Og ég hef enn minni trú á einkafyrirtækjum. Einkafyrirtæki mæla með myntkörfulánum og stunda ólöglegt verðsamráð, þau reka þrælabúðir í þriðja heiminum og eyðileggja allt fyrir öllum ef það er nokkuð á því að græða.

Þessu hefur meðal annars verið líkt við netið – rétt einsog hægt er að eyða efni af netinu er hægt að eyða efni úr Kindle. En munurinn er auðvitað sá að allt það efni sem ég vista á tölvunni minni „á“ ég – ég hef aðgang að því og ég get deilt því og það þarf lögreglurannsókn og læti til að svipta mig því. Það er ekkert einkafyrirtæki úti í bæ sem getur gluggað í tölvuna mína án þess að brjóta lög um friðhelgi.

Aukinheldur er það ekki, að mínu mati, bara kostur að netið skuli vera jafn auðbreytanlegt og raun ber vitni. Það getur líka verið hindrun. Ég skal taka dæmi um tvö ljóðverk.

Fyrir fáeinum árum notaði Brian Kim Stefans útlit heimasíðunnar nytimes.com og dældi inn á hana texta eftir Raoul Vaneigem svo úr varð verk sem er ekki svo ósvipað mbfr eftir okkur Jón Örn Loðmfjörð. New York Times setti lögfræðinga sína í málið og síðan var fjarlægð af netinu. Hún er ekki lengur til. Um svipað leyti tók Kenneth Goldsmith sig til og skrifaði upp heilt tölublað af New York Times, frá orði til orðs, og gaf út á bókarformi. Bókin heitir Day. Þegar búið er að gefa út bók, prenta hana og dreifa henni, er nokkuð strit að kalla hana inn. Það er auk þess líklegra en ekki að höfundurinn streitist á móti (vegna þess að hann eða forlagið þyrfti að bera kostnaðinn af innköllun), sem aftur kallar á réttarhöld, jafnvel umfjöllun í fjölmiðlum og svo framvegis. Hasar og læti, sem er ekki endilega rétthafanum fyrir bestu. Skemmst er frá því að segja að Kenneth Goldsmith var alveg látinn í friði og bókin er ennþá til. Ef Goldsmith hefði dælt textanum inná heimasíðu hefði hann verið stoppaður af og „bókin“ látin hverfa.

Ef Day hefði komið út á Kindle frekar en á pappír hefði hún verið kölluð inn. Það er einfaldlega mun léttari prósess.

—

Sem stendur eru tæplega 400 þúsund verk fáanleg fyrir Kindle, en þar af eru um 30-40 þúsund ókeypis, þökk sé Project Gutenberg. Ókeypis verkin eru aðallega gamlir klassíkerar sem eru fallnir úr höfundarrétti. Höfundarréttur er reyndar að verða meira og meira vandræðavesen, sökum taumlítillar græðgi eigendanna. Fólk sem hefur árum saman notið góðs af höfundarrétti sem það fékk í arf er nefnilega ekkert á þeim buxunum að sleppa takinu þegar höfundarrétturinn rennur úr. Nýlega var fjallað um þetta vandamál á boingboing. Þar kom meðal annars fram að bókin Fahrenheit 451 eftir Ray Bradbury, sem hefði átt að falla úr höfundarrétti nú á áramótum, samkvæmt þeim lögum sem voru í gildi þegar hún var skrifuð, gerir það ekki fyrren árið 2049. Þá verð ég 71 árs. Hér má lesa meira um málið og sjá lista yfir fleiri verk frá árinu 1953 sem lúta sömu reglum.

Annað sem kemur fram í greininni á boingboing er að upphaflega var höfundarréttur bara í gildi í 28 ár og eftir það þurfti að sækja um endurnýjun. Raunar þurfti að sækja um höfundarrétt strax í upphafi – maður valdi að vilja vernda verk sín á þennan hátt, en nú velur maður að gera það ekki (maður sækir um að losna við höfundarrétt). Þá eru ónefnd hin munaðarlausu verk, sem samkvæmt greininni eru um 98% allra verka sem höfundarréttur nær til. Það er að segja, það er ekki hægt að gefa verkin út vegna þess að þau eru vernduð með höfundarréttarákvæðum, en það veit enginn hver á höfundarréttinn og því er ekki heldur hægt að semja um útgáfu.

Þetta hljómar kannski undarlega. Talan hljómar kannski óhóflega há. En líklega á þetta fyrst og síðast við víðan og djúpan hafsjó smáfiskanna, öll litlu forlögin sem fóru á hausinn og svo framvegis, litlu höfundana á stóru forlögunum sem sameinuðust, sundruðust, fóru á hausinn, sameinuðust aftur, sundruðust og þar fram eftir götunum. Áður en gögn voru tölvuvædd var erfiðara að fylgjast með eigum forlaganna, öllum samningunum, og líklega var öllum nokk sama um bækur sem skiluðu tapi, litlum hagnaði eða komu út á sléttu. Óhemja af bókum hefur einfaldlega týnst. Þetta eru bækurnar sem enginn kærir sig um, glataðar gersemar – en ekki 98% af bókum Stephen King.

Þessar bækur, sem enginn kærir sig um, ætti að vera hægt að gefa út ókeypis – eða fyrir sama og ekki neitt – en þær koma ekki út vegna þess ímyndaðir (frekar en raunverulegir) fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi. Þegar um er að ræða raunverulega fjárhagslega hagsmuni snýst þetta síðan yfirleitt annars vegar um tittlingaskít og hins vegar um fáránlegar upphæðir. Það er t.d. enginn útgefandi að fara að leggja fram stórar upphæðir til að endurútgefa Louis Zukofsky (líkt og sonur hans krefst) og úr þeim tilraunum mun aldrei neitt koma nema örlítill vasapeningur, í besta falli, en í versta falli mun það koma í veg fyrir að verk Zukofskys eigi sér framhaldslíf. Hins vegar er um að ræða ógurlegar lögfræðingastofnanir sem raka inn milljónatugum fyrir vinsælar bækur eftir löngu látna höfunda, svo börnin þeirra geti notið kvótagróðans í sólinni á Tortola. Eða þannig. Þú veist.

Það eru ekki margir sem lifa á svæðinu þarna á milli – ekki margir höfundar sem selja sæmilega mikið af bókum í árafjöld eftir andlát sitt. Hér er jafnan allt annað hvort í hæl eða hnakka, ökkla eða eyra. Það er ekki til nein miðstétt dauðra rithöfunda, til að tala um.

Ég er ekki mótfallinn því að listamenn fái greitt fyrir vinnu sína, en mér þykir undarlegt að börn listamanna eða barnabörn fái greitt fyrir vinnu foreldra sinna og forfeðra. Sá auður sem listamennirnir öngluðu saman við vinnu sína, líkt og annað verkafólk – altso, bókasöfn, hús, íbúð, bíll, jafnvel hlutabréf og guðveithvað listamenn eyða peningunum sínum í – ætti bara að vera nógur arfur.  Ónýtt lífeyrisréttindi skúringatækna gufa upp við andlát, það best ég veit. (Ég er ekki viss um að ég átti mig á því sjálfur hvernig þetta tengist, ónýtt lífeyrisréttindi og höfundarréttur, en ég leyfi setningunni samt að standa – hér er, einsog áður hefur verið bent á, nóg pláss fyrir misviðeigandi hugsanir).

Einhvern tíma þótti mönnum 28 ár feykinógur tími fyrir höfundarrétt á bók. Ef miklir fjárhagslegir hagsmunir voru í húfi var hægt að sækja um framlengingu – en samkvæmt boingboing var það ekki gert í 92% tilvika og þær bækur fóru því beint til samfélagsins (sem nota bene heldur uppi nokkrum fjölda lifandi, strögglandi listamanna, í sumum löndum). En svo þóttu 28 ár ekki lengur ásættanlegur tími vegna þess að það var hægt að halda áfram að græða á bókunum. Fyrst varð framlengingin sjálfkrafa og loks var höfundarréttur teygður upp í allt að 95 ár eftir útgáfu. Ef einhver bjáni hefði ekki sleppt hendinni af útgáfuréttinum á Shakespeare væri líklega enn verið að díla með hann. Og áhugaleikhús hefðu ekki efni á að setja á svið Rómeó og Júlíu.

Nú er sjálfsagt að halda því til haga að Ray Bradbury er enn á lífi. Og kannski réttlætanlegt að hann ráði örlögum bókar sinnar á meðan hann er á lífi. En ef við bökkum nokkur ár aftur í tímann, aftur fyrir útgáfu Fahrenheit 451, og nokkrar málsgreinar upp þessa færslu, rekumst við aftur á George Orwell.

1984 kom út árið 1949 og Animal Farm árið 1945. Höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi árið 2044 og höfundarrétturinn á Animal Farm árið 2040. George Orwell lést árið 1950. Ættleiddur sonur Orwells, Richard Horatio Blair, á réttinn á bókum hans og þénar á þeim sex stafa tölu árlega – í pundum, takk fyrir. Dánarbú Orwells er í umsjá PFD, einnar stærstu réttindaskrifstofu Bretlands, og þykja lögfræðingarnir á þeim bænum einstaklega harðir í horn að taka. Þegar höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi verður Richard Horatio Blair 99 ára gamall. Og það verða liðin 94 ár frá andláti Orwells sjálfs, 95 ár frá því að bókin kom út. Það er að segja ef ekki verður enn frekar búið að teygja á höfundarréttinum þegar það loksins verður.

Ég veit ekki hvort ég er mótfallinn höfundarrétti sem slíkum. Líklega ekki. Hann kemur líka í veg fyrir að listaverk séu notuð til að selja drasl, sem mér finnst ágætt. En hann er ægilegt vesen – einsog óáþreifanlegar eignir eru jafnan. Og það er löngu kominn tími til að stokka upp í reglum um höfundarrétt.

Ég er hins vegar fullur bullandi þrár í Kindle, eða sams konar bókamaskínu. Mér finnst þetta ægilega töff. En samtímis grunar mig að Kindle verði skammlíft aflestrartæki – að fyrr eða síðar hljóti að koma fram ný vél frá fyrirtæki sem ekki beitir jafn harðskeyttri nálgun á stafræna réttindastjórnun (DRM), og hún jarði Amazon Kindle einsog hvern annan steingerving.

Háttvirtur 1. þingmaður Hina sönnu Finna, Tony Halme.

Finnski fyrrverandi þingmaðurinn Tony Halme var á góðri leið með að setja nýtt heimsmet í hvíthyskinni lágkúru þegar hann skaut sig á dögunum. Þegar ég heyrði fyrst af honum var mér sagt að hann talaði aldrei um forsetann, Törju Halonen, öðruvísi en sem lesbíuna. Tony Halme varð frægur sem boxari og glímukappi og náði inn á þing fyrir Hina sönnu Finna, popúlískan stjórnmálaflokk sem gerir út á útlendingahatur. Hann var þekktur fyrir að misnota áfengi, eiturlyf og eiginkonu sína allt hvað hann gat.

Eitt sinn gerði hann allt í senn og skaut á eiginkonu sína útúrdópaður og dauðadrukkinn. Þegar lögreglan afréð að síðustu að óhult væri að fara inn í íbúðina, sem var víst ekki fyrren Halme var svo örendur af eiturlyfjaneyslu að hann þurfti að liggja sofandi á spítala í mánuð á eftir, sökum alvarlegs súrefnisskorts, fannst hjá honum töluvert magn fíkni-, stera- og hormónalyfja. Byssan sem fannst, líkt og sú sem hann skaut sig með að lokum, var óskráð.

Þetta var þegar Tony Halme var enn á þingi. Og hann hætti ekki á þingi fyrir þetta. En hann var að vísu dæmdur í skilorðsbundið fangelsi.

Það þarf kannski ekki að taka það fram, en Tony Halme var auðvitað alinn upp af ofbeldisfullum fyllibyttum.

Hann sagði meðal annars að rasismi væri það að berjast fyrir réttindum eigin kynþáttar og að útlendingar mættu koma og fara svo fremi sem þeir ynnu fyrir sér, en hann hataði það þegar aðrir lifðu á peningunum hans. Þá var hann mótfallinn því að fólk fengi atvinnuleysisbætur, barnabætur eða aðrar bætur með þeim rökum að fólk drykki bara út peningana. Þegar hann var eitt sinn spurður hvort hækka ætti fjármagnstekjuskatt svaraði hann af dæmigerðri yfirvegun og hógværð: „Hvað í andskotanum er það?“

Eftir að hann framdi sjálfsmorð skrifaði pistlahöfundur Iltalehti, Kaarina Hazard, pistil um kappann þar sem sagði meðal annars:

Maðurinn var brandari, meinlaust, klumplaga húsdýr með „exit only“ tattúverað á rassinn á sér og kom manni fyrst og fremst fyrir sjónir sem svínshnakki sem skjögraði um með alvæpni á fylleríum. Hann þekkti þó sinn vitjunartíma. Einsog Elvis með æluna eða Marilyn með læknadópið.

Hazard var í pistlinum að bregðast við því að Halme væri gerður að dýrlingi eftir andlátið, að henni þótti, og vildi minna á hvað hann stóð fyrir og hvaða merkingu það hefði að heiðra minningu hans. Hitt er svo alveg ljóst, að ég tel, að Halme hefði ekki gefið femínistanum Hazard mikið fegurri eftirmæli. Sjálf segir Hazard að hún hafi verið að gagnrýna umfjöllun fjölmiðla og ræða ímynd Halmes frekar en manninn sjálfan – og að fjölmiðlar hefðu ekki sýnt honum mikinn áhuga þegar hann var að taka sig á og hélt sér edrú, heldur allt að því hvatt hann til þess að dópa, drekka og skandalísera.

Ég vona að Íslendingum sé einhver þægð í því að vita að þeir eru ekki einir um það í heiminum að kjósa yfir sig vanvita.

Drullusokkur.

Jólin eru búin og ég er kominn aftur til Svíþjóðar. Búinn að þramma í gegnum íslenska jólabókaflóðið, graðga í mig jólamat á Ísafirði, þeytast milli ættingja með frumburðinn og koma mér aftur út. Vinn einsog skepna en nú fer að róast um, að minnsta kosti tímabundið – ýmislegt fyrirliggjandi en ekkert aðkallandi akkúrat næstu daga. Ég sé fram á að taka mér frí um kvöld og helgar á næstunni, oftar en síðastliðin misseri.

Maður þarf ekki að fylgjast vel með þessu bloggi til að átta sig á því að ég hef lítið sem ekkert sinnt því um nokkurt skeið. Hér hafa birst tilkynningar og fréttir en lítið blogg. Kannski hef ég einfaldlega haft nóg að gera og kannski hef ég ekki verið nógu duglegur við hversdagslegar pælingar út í loftið – já eða ósjálfráð pirringsköst, bókmenntaleg eða pólitísk eða bókmenntapólitísk.

Leiðarinn í menningardálki Dagens Nyheter í morgun fjallaði um menningarskrif á netinu og hvernig þau væru óhjákvæmilega alltaf verri en menningarskrif dagblaðanna. Að áhugamenn væru góðir til síns brúks en ættu ekkert í atvinnumenn í faginu. Dagblaðið stendur auðvitað vörð um sjálft sig, að minnsta kosti í orði ef ekki á borði. En það er ýmislegt ágætt um dagblöð að segja – í umræðu um dægurmál og pólitík eru þau jafnan eina uppspretta samfelldrar hugsunar, þó pólitísk blogg séu sneggri til og skúbbglaðari, þá setja langhundar dagblaða upplýsingarnar oft í samhengi. En stærsti galli pólitískra skrifa í dagblöðum er einmitt óáreiðanleiki þeirra. Það hefur sem dæmi margt verið skrifað um íslensk stjórnmál upp á síðkastið í Dagens Nyheter og það bregst varla að hið minnsta ein aulaleg smávilla slæðist með – þjóðhátíðardagur Íslendingar var sagður 17. júlí, Jóhanna Sigurðar sögð tilheyra Vinstri-grænum, íslensk nöfn eru ekki stafsett villulaust nema í öðru hvoru tilfelli og þar fram eftir götunum. Sænskir fjölmiðlar fjalla auk þess jafnan afar lítið um hlut skandinavana í vandræðunum sem stendur – þ.e.a.s. kröfuna um að Icesave verði frágengið áður en frekari lán verða veitt (og þau lán eru, hafi ég skilið rétt, forsenda þess að IMF reiði fram sín lán).

En hvað um það. Maður fyrirgefur bloggurum að rugla saman staðreyndum – auk þess sem þeir geta augljóslega leiðrétt allt jafnóðum og glöggir lesendur koma auga á mistökin. En maður vill geta treyst dagblöðum og minniháttar mistök draga úr því trausti. Hvernig á ég að geta treyst því að leiðarahöfundur DN hafi yfirsýn yfir íslensk stjórnmál (næga til að segja fyrir verkum, jafnvel) þegar hann getur ekki farið rétt með það hvaða flokki forsætisráðherra tilheyrir?

En auðvitað eru engir sérfræðingar í íslenskri pólitík á ritstjórn DN. Tyvärr.

—

Ég afvegaleiðist. Það er raunar stærsti kosturinn við að skrifa eitthvað hér, að maður getur leyft sér að afvegaleiðast og þræða fjallabaksleiðir.

Ég ætlaði að tala um menningarumfjöllun dagblaða annars vegar og á netinu hins vegar. Altso, kulturkritik – menningarkrítík.

Dómar í dagblöðum eru af mjög afmarkaðri lengd, þeir eru stuttir enda þarf að koma fyrir auglýsingum. Þeir eru stuttir því það má ekki þræða fjallabaksleiðir heldur á krítíkerinn að koma sér beint að efninu. Dómar á borð við þá sem birtast í litlive birtast hvergi í dagblöðum. Margir dómanna á Kistunni gætu birst í dagblöðum, en langt í frá allir, kannski minnihluti – ef ekki bara fyrir sakir lengdar sinnar þá einnig fyrir sakir þess sem hinir sínísku nefna gjarnan „flipp“, altso hugsun um bókmenntir sem liggur utan ramma hins þekkta og viðurkennda.

Hið niðursoðna krítíkurform getur fyrst og síðast af sér klisjur. Klisjur eru oft sannar – við skulum hafa það í huga og ekki dæma þær algerlega úr leik, þó við skömmumst aðeins yfir þeim.

1) Jafnan er talað um höfund frekar en bók. Hann eða hún er svona og hinsegin. Líkt og bókin sé lykill að sálarlífi höfundar – frekar en sjálfstætt bókmenntaverk.

.

2) Þegar talað er um bók frekar en höfund er meiri áhersla lögð á að segja aðeins það sem er skothelt. Altso bókin segir frá litlu gulu hænunni sem er dugleg og við sögu koma ýmis önnur dýr, þó heldur latari. Ef bókin er ekki þeim mun auðtúlkanlegri dæmisaga (einsog litla gula hænan) varast dagblaðarýnirinn að leggja eigið lóð á vogarskálarnar. Þetta er kannski bara vegna þess að slíkt krefst þess að a) rýnirinn hafi tíma til að spökulera í því (og megnið af íslenskri rýni birtist á sex vikum frá byrjun nóvembermánaðar ár hvert, og hver rýnir les (og rýnir) á bilinu 5-50 bækur) og b) rýnirinn hafi pláss fyrir alla sína bókstafi.

.

3) Höfundur er mikill stílisti. Bókin er hundrað síðum of löng. Höfundur hefði mátt bíða í ár. Höfundur er gæddur mikilli sagnagáfu. Sögupersónurnar eru (ó)trúverðugar. Maður nær (ekki) góðum tengslum við verkið. Verkið er vel/illa unnið. Þéttur texti. Gotnesk stemning. Margt gerist undir yfirborðinu. Höfundur hefur frá engu að segja.

Hér væri sjálfsagt hægt að halda áfram í allan dag en þar sem ég er að hugsa upphátt frekar en að skrifa lokaritgerð í bókmenntafræði lét ég hér staðar numið í upptalningunni.

Bókadómar dagblaðanna eru fyrst og síðast einsog gæðaprufa. Þeir eru einmitt dómar en ekki krítík. Sem bókmenntir eru þeir svo keimlíkir hvor öðrum að það mætti allt eins sleppa þeim og birta bara stjörnurnar – og kannski einsog eina „hnotskurn“ ef einhverjum þykir þess gerast þörf.

Bókadómar í útvarpi (Víðsjá) eru einhver millivegur, þó túlkunin verði stundum dálítið broguð enda líka mikið álag á gagnrýnendum þar. Bókadómar í sjónvarpi lúta síðan nær einvörðungu lögmálum raunveruleikasjónvarps, og eiga meira skylt við Idol og WipeOut – þeir eru dálítið einsog þolpróf, hversu margar bækur geta Kolla og Páll lesið áður en þau missa vitið?

Á netinu er ekki óalgengt að hermt sé eftir prentmiðlum. Þannig var dómi sem ég skrifaði eitt sinn fyrir netmiðil hafnað á þeirri forsendu að hann væri of langur (hann var að mig minnir fjórar síður í Word). Og fólk sker stundum niður hugsanir sínar niður að því allra nauðsynlegasta, líkt og það sé að skrifa fyrir prentmiðil – en einn stærsti kostur netsins er auðvitað þessi möguleiki til að láta hugsanir sínar blása út, loksins, loksins er maður undir berum himni og þarf ekki að takmarka stökk sín við lofthæðina innanhúss. Maður getur hvorutveggja leyft sér hversdagslegri hugsanir sem og látið eftir sér í ídíosynkratísku rúnki um allt og ekkert – lagt heilu paragröfin undir það hvað frænku manns fannst um bókina eða það hvernig höfundurinn kom manni fyrir sjónir, borið saman epli og appelsínur, ananas og banana – og þarf hvorki að vera bundinn við tíma í útvarpi og sjónvarpi eða lengd í dagblöðum, maður getur komið aðalatriðunum að án þess að þurfa að fórna aukaatriðunum. Maður hefur aukinheldur engar skyldur gagnvart ritstjóranum – þarf ekki einu sinni að tiltaka hvort manni þótti bókin skemmtileg eða leiðinleg, einsog er frumskyldan í neytendavernd establíseraðri fjölmiðla. Og að því leytinu til ber netkrítík höfuð og herðar yfir krítík „fagmanna“ – sem er auðvitað vafasamt að kalla fagmenn, í ljósi þess annars vegar hversu illa er greitt fyrir verkin og hins vegar hversu lágur standard er á skrifunum (sem eru auðvitað ekki aðskildar staðreyndir, heldur orsök og afleiðing). En lágur standard ritstjórnar þýðir auðvitað ekki að margir geri ekki meiri kröfur til sjálfs sín.

Ég hugsa að dagblöðin hafni afar sjaldan krítík sem búið er að skrifa, eða fetti fingur út í klisjur, rangfærslur eða lesi hana einu sinni. Ég var sem dæmi ítrekað kallaður Eiríkur Örn Norðfjörð í bókadómi í Morgunblaðinu fyrir nokkrum árum, án þess að neinn tæki eftir því fyrir prentun.

En auðvitað fer gæði krítíkur (eða bókadóma) ekki bara eftir tegund miðilsins, heldur liggja gæðin (líktog í bókunum sjálfum) í hugsun þess sem skrifar. Það er erfiðara en flestir ímynda sér að segja eitthvað af viti um bókmenntir. Og flestir forðast það einsog heitan eldinn – íslenskir rithöfundar blanda sér sem dæmi ekki mjög oft í umræðuna, rýna ekki í bækur nema þá á bakvið luktar dyr í reykfylltum bakherbergjum (leyndarhyggja!). Fyrir þessu eru ýmsar ástæður, það er til dæmis erfitt að segja að manni hafi mislíkað bók – það hvílir tvöföld sönnunarbyrði á þeim sem ætlar að rífa í sig bók, þó bókaböðlar séu ekki oft meðvitaðir um það og starfi meira eftir löngun í að vera einhvers konar enfants terribles eða boðberar hins grimma sannleika.

Sönnunarbyrðin er tvöföld vegna þess að maður ber virðingu fyrir vinnunni, fyrir tilrauninni – sá sem hefur reynt að skrifa bók getur ekki annað, sá sem á annað borð ber virðingu fyrir bókmenntum getur ekki annað. Og ætli maður að tæta bókina í sig hlýtur maður að vilja útskýra þá afstöðu sína skilmerkilega. Ekki bara höfundarins vegna, heldur einnig lesendanna vegna – mjög neikvæður dómur getur gert lesendur mjög skeptíska, sem annars vegar getur orðið þess valdandi að þeir lesi ekki bók sem þeir hefðu annars lesið og hins vegar að þeir lesi hana af meiri vantrú en þeir hefðu gert. Og flest bókmenntaverk sem ætla sér eitthvað annað en hið fyrirsjáanlega, þola ekki stóra skammta af vantrú – og það hvort maður nýtur bókar eða ekki fer ekki síst eftir því hvernig maður er sjálfur stemmdur gagnvart henni. Þetta er auðvitað ekki algilt, en bækur sem eru dæmdar í ruslið í upphafi og verða síðar heimsbókmenntir, verða það oft ekki nema fyrir sakir þrjósku höfundarins – James Joyce eyddi til dæmis álíka tíma í að verja Ulysses og hann eyddi í að skrifa hana. Í dag yrði hann sjálfsagt bara kallaður hörundsár.

Ég hef lesið margar bækur sem fóru í taugarnar á mér við fyrsta lestur, til þess eins að taka þær upp aftur síðar og hrynja ofan í þær af áfergju. Yfirleitt tekur maður hins vegar ekki bækurnar upp aftur nema um sé að ræða „almennt viðurkennd“ stórvirki – í fyrsta sinn sem ég las Don Kíkóta fóru endurtekningarnar í taugarnar á mér, mér fannst þetta sami fimmaurabrandarinn aftur og aftur. Sem er alveg satt. Þetta er sami fimmaurabrandarinn aftur og aftur. En það breytir því ekki að þegar ég las hana í annað sinn hló ég mig máttlausan frá byrjun til enda.

Ég þrælaði mér í gegnum Moby Dick fyrir mörgum árum síðan og þótti ekki gaman – ég hef ekki lesið hana aftur, en ég hef lesið um hana, hún hefur gerjast í mér og ég áttaði mig á því fyrir fáeinum misserum að mér var farið að þykja afar vænt um hana og ætla svo sannarlega að lesa hana aftur.

En fæstar bækur hafa til að bera sama kúltúrkapitalíska þunga og Don Kíkóti og Moby Dick – ef þetta hefðu verið nýjar bækur eftir lítt þekkta höfunda hefði ég áreiðanlega bara skipt þeim í næstu fornbókaverslun og aldrei kynnst þeim í raun.

En nú er ég aftur afvegaleiddur.

Sá sem hefur lesið mikið veit að skoðun hans á tiltekinni bók er ekki algild, og gildir ekki fyrir aðra lesendur, né einu sinni hann sjálfan um alla framtíð – afstaða gagnrýnandans er jafnan til eins tiltekins lestrar. Allir geta skipt um skoðun og því nánar sem maður rýnir í bók, þeim mun betur sem maður kynnist henni, þeim mun nánari verður maður henni – þeim mun betur sér maður bæði gallana og kostina, en líka strúkturinn, hugsunina o.s.frv. Ég held, nærri því af fullri alvöru, að mér gætu þótt allar bækur góðar og allar slæmar. En það er auðvitað ótæk afstaða ætli maður að gæðaprófa fyrir neytendur og maður hefur auk þess ekki tíma til að lesa allar bækur ofan í kjölinn, maður getur í besta falli reynt að stýra væntingum sínum og sýna sjálfum sér sem lesanda þolinmæði. Maður velur það sem maður annað hvort hefur gaman að eða vill komast til botns í.

Því er stundum haldið fram að starf gagnrýnandans sé vanþakklátt. Ég er ekki viss um að það sé rétt – það er að minnsta kosti ekki réttara en að starf rithöfundarins sé vanþakklátt. Hvorutveggja á kannski við einhver rök að styðjast, mismunandi mikil eftir tilfellum, en í grunninn eru bæði poppstjörnur, heiðursdoktorar og útnefndir lúðar beggja vegna borðsins.

Gæðaprufur dagblaðanna (og netmiðlanna)* eru sjálfsagt ágætar til síns brúks, en það er líka hollt að gjalda varhug við þeim. Bókmenntir eru ekki keppnisíþrótt og engin bók er fyrst og síðast góð eða vond og þaðan af síður bara góð eða vond.

Forsenda góðrar bókmenntaumræðu er frjó hugsun sem getur opnast í alla enda og virðing fyrir krítíkurforminu, gredda í bækur og sál sem getur hvorutveggja uppljómast og pirrast án þess að hrifningin eða fyrirlitningin stjórni öllu sem sagt er.

* Það er ágætt að hafa í huga að ekkert af því sem ég hef sagt um netmiðla eða dagblöð er algilt og margar undantekningar finnast í báðum miðlum. Hér á ég við um tilhneigingar, fyrst og síðast, og ekki bara um Ísland heldur ekki síður Svíþjóð – þó enn hafi milljónaþjóðin vinningin hvað varðar metnað, ef ekki annað.

Þetta er ekki viðtalið. Þetta er mynd af mér í viðtalinu. Viðtalið er í myndbandinu.

Ég fór og spjallaði við Loga Bergmann um bókina Gæsku, hljóðaljóð og ýmislegt fleira. Auk mín voru þarna Eivör Pálsdóttir og Karl Ágúst Úlfsson.

Eiríkur Örn Norðdahl hefur sent frá sér sína þriðju skáldsögu, Gæsku. Bókin hefur fengið góðar viðtökur og frábæra dóma. Henni voru gefnar fjórar stjörnur bæði í Morgunblaðinu og á Pressan.is og gagnrýnendurnir báðir sammála um að hér sé sennilega á ferðinni besta skáldsagan um hrunið. Auk þess lofa þau Eirík Örn í hástert fyrir stílfimi og hugmyndaauðgi. Eiríkur er búsettur í Svíþjóð en Bæjarins besta sló á þráðinn og rakti úr honum garnirnar um bókina, byltinguna, borgina, bæinn og „hinn reiða unga mann“ á fertugsaldrinum.

Smellið á myndina til að lesa viðtalið.

Rithöfundurinn Eiríkur Örn Norðdahl flutti til Finnlands fyrir þremur árum og ætlar að búa í Svíþjóð næstu tvö ár með sænskri eiginkonu sinni og nýfæddum syni þeirra. Á meðan eiginkonan stundar nám í Svíþjóð ætlar Eiríkur að halda áfram að „harka“. Skrifa, þýða og reyna að krækja sér í einhverjar evrur með því að sækja ljóðahátíðir. Hann er nýbúinn að senda frá sér sína þriðju skáldsögu, Gæsku, sem fjallar um upplausnarástand á Íslandi í kjölfar efnahagshruns. Hann var byrjaður á bókinni fyrir hrun en þurfti að hugsa sinn gang þegar heimurinn breyttist og veruleikinn varð skrýtnari en skáldskapurinn.

Ísfirðingurinn Eiríkur Örn Norðdahl hefur að mestu haldið sig fjarri Íslands ströndum síðustu þrjú ár og missti því meðal annars af búsáhaldabyltingunni fyrir utan það að hann fylgdist með Austurvelli brenna á internetinu. Efnahagshrunið og afleiðingar þess eru honum þó engu að síður yrkisefni í Gæsku, þriðju skáldsögunni sem þessi rúmlega þrítugi ólátabelgur sendir frá sér.

„Málið með bókina er að ég byrjaði á henni töluvert áður en hrunið varð. Allur fyrri hlutinn er skrifaður fyrir hrun,“ segir Eiríkur en í þeim hluta skáldsögunnar verður afdrifaríkt krónufall sem síðar varð að bitrum raunveruleika. Þótt krónan falli í bók Eiríks og æstir mótmælendur fylli Austurvöll fer höfundurinn að vissu leyti með þessa atburði út í fantasíu þar sem Esjan logar og þykkan mökkinn leggur yfir Reykjavík auk þess sem skæðir sandstormar geisa á Skerinu. Eiríkur segir fantasíuna að vissu leyti hafa verið viðbragð við því þegar raunveruleikinn fór að líkja eftir skáldskap hans.

„Ég lagði upp með að skrifa pólitíska hysteríu og svo dansaði veruleikinn bara einhvern veginn upp í fangið á mér einhvers staðar um miðja bók. Þetta var enginn raunveruleiki þegar ég byrjaði að skrifa bókina. Það sem átti að vera myndlíkingar og hafa einhvern symbólískan kraft, eins og krónufallið eða eitthvað, breyttist á einhverjum tímapunkti í asnalegar tíðarandaveiðar. Þetta var ágætis ástæða til að sitja í taugaáfalli úti í Finnlandi yfir því að það væri bara búið að eyðileggja bókina mína.“

Lof og last

Gæska hefur fengið misjafna dóma og eiginlega má segja að þar sé ýmist í ökkla eða eyra. Bókmenntafræðingurinn Jón Yngvi Jóhannsson gefur bókinni fjórar stjörnur á vefnum pressan.is og segir að Eiríkur sé „fádæma stílisti“ og sýni mikil tilþrif í bókinni. Þá gaf Hrund Ólafsdóttir bókinni einnig fjórar stjörnur í Morgunblaðinu en þau Páll Baldvin Baldvinsson og Kolbrún Bergþórsdóttir, sem koma vikulega saman í Kilju Egils Helgasonar til þess ýmist að gefa höfundum líf eða slá þá af, voru ekki jafn hrifin.

En hvernig fara svona bókadómar með sálarlíf rithöfundar í miðju jólabókaflóði.

„Langar mann ekki alltaf að drepa alla sem tala illa um mann?“ spyr Eiríkur og skellir upp úr. „Ég veit það ekki. Svo kemur alltaf líka fólk og klappar manni á bakið og segir að sé svo gott að vera umdeildur, þá sé eins og maður hafi eitthvað að segja. Ég held þetta hafi minnst með bækurnar mínar að gera. Ég fæ það á tilfinninguna. Ég sé ekki hvernig fólk ætti að geta verið svona pirrað út í bækurnar mínar og þá sérstaklega ljóðabækurnar. Hver verður pirraður út í ljóðabækur? En það gerist nú samt. Eins og Páll Baldvin kom inn á í Kiljunni hefur verið svolítill gassagangur á mér. Ég hef verið með dálítið mikil læti og það held ég að hafi pirrað fólk. Miklu frekar en það sem ég hef skrifað.“

Spurning um að halda í sér

Páll Baldvin sagði í áðurnefndum Kiljuþætti að þeim ungu höfundum að Eiríki meðtöldum, sem nú kæmu fram með hrunsbækur sínar, væri mikil mál en þeir hefðu ekki nokkurn skapaðan hlut að segja. Þessir ungu menn ættu því að íhuga að halda í sér í nokkur ár þangað til þeir geti sagt fólki eitthvað nýtt um það sem gerðist.

„Jú, jú. Hann sagði það,“ segir Eiríkur þegar meiningar Páls ber á góma. „Páll les náttúrulega svo mikið að hann tekur kannski ekki eftir öllu. Aftast í bókinni er sem sagt tekið fram hver ritunartími bókarinnar er. Þessi bók átti upphaflega að koma út í fyrra. Ég lagði hana svo frá mér í maí í fyrra til að klára ljóðabók vegna þess að ég sá fram á að ef ég myndi klára hana þá myndi ég klára hana á hlaupum. Og í stað þess að klára hana á hlaupum ætlaði ég að sitja yfir þessu og skila þessu almennilega frá mér. En Páll vill kannski að ég bíði ennþá lengur. Ég er búinn að taka þrjú ár í þessa bók og held nú bara að það sé ágætis tími í ekki lengri bók.“

Eiríkur segist hafa verið í þeirri stöðu að hann hafi verið byrjaður að skrifa „hrunsbók“ fyrir hrun. „Ég var búinn að skrifa annan seinni hluta sem ég þurfti að henda bara vegna þess að ég þurfti að bregðast við því að heimurinn breyttist. Þetta er náttúrulega samtímaskáldsaga og þegar Páll Baldvin segir að það sé ekki hægt að skrifa um hrunið þegar það er svona stuttur tími liðinn þá er ekkert hægt að skrifa samtímaskáldsögu. Ekki ef það á bara að líta alveg framhjá hruninu. Gæska fjallar um pólitískan veruleika. Hún fjallar um þingmann og hrunið er stór partur af því hvernig heimurinn breyttist.“

Missti af byltingunni

Eiríkur fylgdist með efnahagshruninu og búsáhaldabyltingunni úr hæfilegri fjarlægð þar sem hann bjó í Finnlandi þegar ósköpin dundu yfir. Hann segir það hafa verið undarlegt fyrir strögglandi rithöfund að fylgjast svona með landinu sínu fara til fjandans. „Þetta var rosalega skrýtið í fyrra þegar blessuð búsáhaldabyltingin var í gangi. Þá sat maður og endurhlóð fréttasíðurnar og gerði ekkert annað allan daginn. Og þar sá ég ekkert nema myndir af vinum mínum. Steinar Bragi að ota hnefanum að lögregluþjónum og þar fram eftir götunum. Það var svo mikið af fólki þarna sem ég þekkti þannig að ég var að verða alveg vitlaus. Svo kom ég hingað í desember í fyrra og ætlaði að taka þátt. Vera með og sjá þetta allt gerast og þá gerðist ekki neitt. Ég lenti á Keflavíkurflugvelli og þegar ég var að keyra í bæinn var umsátur um Seðlabankann og rétt um það leyti sem ég kom til Reykjavíkur leystist umsátrið upp og svo gerðist ekkert alla vikuna. Það voru þrjátíu manns á Austurvelli næsta laugardag og það gerðist ekkert fyrr en svona hálftíma eftir að vélin mín fór í loftið til baka, þá var ráðist aftur á Seðlabankann. Þannig að ég fékk ekkert að vera með. Myndin sem maður fær af veruleikanum þegar maður horfir bara á Ísland í gegnum fréttamiðlana og blogg er afskaplega móðursýkisleg. Þetta á sérstaklega við um bloggin. Ef maður les bara bloggið hans Ástþórs Magnússonar þá verður maður geðveikur.“

Sælir eru fátækir

Einhverjir lifa enn í voninni um að upp úr rústum kreppunnar muni nýtt og heilbrigðara samfélag rísa. Eiríkur segist ekki alveg átta sig á því hvert þetta stefnir. „Þetta er flókið. Ég á hægrisinnaðan vin sem er doktor í viðskiptafræði. Þegar við vorum í menntaskóla sagði hann alltaf að það besta sem gæti komið fyrir Ísland væri að það kæmi kreppa. Að við yrðum bara fátæk og fengjum að takast á við það. Kannski hefur þetta legið einhvers staðar að baki þegar ég fór að skrifa Gæsku. Vandamálið eða munurinn á því sem gerist í Gæsku og svo því sem gerist í raunveruleikanum er að í Gæsku verður fólkið í alvörunni fátækt. Fólk verður heimilislaust og þarf að selja hlutina sína. Eða allavegana reyna það.

Íslendingar eru ekkert fátækir. Við erum bara í kreppu í gæsalöppum og eins og Davíð [Oddsson] segir þá varð hrun í gæsalöppum. Haukur Már Helgason lýsti þessu ágætlega þegar hann líkti þessu við það þegar Wile E. Coyoto hleypur fram af brúninni og á meðan hann lítur ekki niður þá er allt í lagi. Þá hrynur hann ekki niður. Við erum ekki enn þá búin að líta niður. Einhvern veginn finnst mér að það hljóti að koma að því að það skelli á okkur fátækt. Gengi krónunnar er í algeru óefni. Það eru yfirvofandi gjaldþrot hér og þar en einhvern veginn er það eina raunverulega að bjórinn hefur hækkað. Þegar ég er úti finn ég einhvern veginn strax fyrir sveiflum á genginu. Þetta eru rauntímaáhrif. Maður vaknar á morgnana og kíkir á gengið á evrunni eða sænsku krónunni og þá veit maður hvað mjólkurlítrinn kostar þann daginn eða hversu mikið maður þarf að borga í leigu. Síðan eru einhverjir stopperar, sem halda enn þá, á því hvernig þetta lekur inn í íslenskt samfélag. Það er einhver sem stendur enn með fingurinn í gatinu á stíflunni. Ég hef ekki vit á hagfræði en þetta er tilfinningin sem ég hef fyrir þessu. Að fyrr eða síðar hljóti þetta að bresta á af fullum þunga og það er spurning hvað gerist þá. Ég held að þessi vinur minn hafi alveg haft á réttu að standas. Að Íslendingar megi við því að verða fátækir. Í fyrsta lagi til að átta sig á því að hamingjan liggur annars staðar en í því hversu mörg sjónvörp þú átt eða getir skipt um sófa á hverju ári. Og síðan bara til að ná að slappa aðeins af. Þetta er búið að vera svo brjálæðislegt.“

Harmur kreppunnar

„Maður vill samt ekki beinlínis óska neinum kreppu heldur. Maður sá það rosalega vel í Finnlandi hvernig kreppan á tíunda áratugnum lék þá þjóð. Það er samt náttúrulega meira sem liggur á þeirri þjóð. Þar var gegnumgangandi harmur alla 20. öldina. Finnar eru náttúrulega ekki í neinu vetrarstríði núna eða neinni kreppu,“ segir Eiríkur en á móti kemur að afleiðingar kreppu geta verið langvarandi og þrúgandi. „Það verður einhver atvinnulaus og fer svo að drekka og berja konuna sína. Svo er einhver sem skýtur sig. Þetta heldur síðan áfram og börnin taka þetta í arf og verða eins þannig að það skapast ægilegt ástand. Er ekki Mikael Torfason búinn að segja að Íslendingar séu allir alkóhólistar? Allir meira eða minna? En hann ætti að sjá hvernig þetta er í Finnlandi. Það er bara ekkert grín. Þar sem ég bjó í Helsinki lágu menn bara áfengisdauðir fyrir framan lyftuna og rónar lágu úti á götu. Munurinn á íslenskum róna og finnskum er að íslenski róninn drekkur til að deyfa tilveruna af því hún er svolítið erfið. Finnski róninn drekkur bara til að slökkva á heiminum. Svo liggur hann bara úti á götu og reynir að teygja sig í vodkaflöskuna sem er að renna út í götustein áður en hann rankar við sér aftur. Það er kannski ekki eðlismunur en ansi stór stigsmunur. Og þetta er einfaldlega bara eitthvað sem gæti fylgt alvöru kreppu. Þetta er þannig harmur.“ – toti@dv.is

aths. Það varð einhver misskilningur á búsetumálum fjölskyldunnar. Við förum til Oulu í Finnlandi á næsta ári, þar sem konan mín fer í tveggja ára nám.