Svona öskrar fólkið í Oulu.

Nýjasta nýtt! Ég er í flutningafríi. Flyt til norður Finnlands, til Oulu á jaðri Lapplands, úr hinni sænsku hobbí-melankólíu í atvinnumannadeildina í finnsku þunglyndi. Burt frá fyrstu H&M verslun heimsins, hæsta kokteilbarnum í Svíþjóð og öllu hinu. Til Oulu, heimilis finnska öskurkórsins og heimsmeistarakeppninnar í luftgítar. Þessi tímamót í líf mínu verða einnig notuð til þess að færa hversdagsþusið á þessari síðu hingað: www.norddahl.org/blogg. Á Fjallabaksleiðinni verður enn opið fyrir athugasemdir og þar munu birtast lengri pistlar um ble og bla eftir því sem þrasvöðvarnir í mér nenna að fara í taugarnar á fólki. En það verður altso voða lítið blogg hérna á forsíðunni lengur. Og þeim mun meira um að vera á sjálfu blogginu.

Millifyrirsögn I: Formannskjör RSÍ

Íslensk fortíð.

Kristín Steinsdóttir vann en ég hélt með Sölva Birni af vel tíunduðum ástæðum. Mér hefði í raun og veru þótt gleðiefni að einhver undir fimmtugu fengi að-„stöðu“ í íslenskri menningu. Ég hef ekki tekið það saman en tilfinningin er sú að allar nefndir, allir ritstjórar, allt fólkið með töglin og hagldirnar, fólkið sem aranserar praktísku hlutunum – sé í eldri kantinum. Þetta er sama afstaða og við höfðum fyrir hartnær áratug þegar við stofnuðum Nýhil – að íslensk menningarstofnun væri gömul og áhugalítil um annað en sjálfa sig. En það dregur ekkert af Kristínu og ég hef fulla trú á því fyrir fram að hún muni standa sig með prýði. Ég óska henni til hamingju með embættið og félögum mínum í Rithöfundasambandinu til hamingju með Kristínu.

Svona get ég nú verið húsum hæfur líka, inn á milli. Ég er enn með allan heiminn á hornum mér, en stundum hreyfi ég mig bara af meiri þokka. Meiri vals og minni rúmbu.

Ég tel auk þess að kosningabarátta Sölva hafi verið til þess að vekja verðskuldaða athygli á baráttumálum yngri rithöfunda. Við Sölvi verðum vafalaust komnir inn í hlýjuna eftir nokkur misseri og höfum meira að segja fengið að hlýja okkur aðeins á höndunum stöku sinnum – en það er óþolandi tilhugsun að yngri höfundum (en okkur Sölva) bíði önnur eins … uh … já bið. Bíði önnur eins bið eftir næði til skrifta. Því þetta er mannskemmandi.

Millifyrirsögn II: The Fjölís Prize for Literary Excellence

Í gær fékk ég viðurkenningu úr Fjölíssjóði. Ekki veit ég hver fann upp á þessu skáldlega nafni (nú er ég aftur byrjaður að röfla) – en ég hef ákveðið að á enska CV-inu mínu verði þetta kallað The Fjölís Prize for Literary Excellence. Fjölíssjóður er tilkominn vegna þeirra greiðslna sem Rithöfundasambandið veitir móttöku fyrir ljósritun í skólum og víðar. Allt er þetta auðvitað hálf kaldhæðnislegt í því ljósi að ef ég fengi að ráða mættu skólar ljósrita ókeypis.

Millifyrirsögn III: Sverð og skjöldur íslenskrar ljóðlistar: Mið-Ísland

Um þetta hef ég röflað slík ósköp á Facebook að takkarnir á tölvunni minni eru orðnir máðir. Í sem stystu máli er þetta svona: Sögueyjan Ísland er vefur sem settur var á fót til að kynna íslenskar bókmenntir erlendis, sérstaklega í tengslum við bókamessuna í Frankfurt árið 2011, þar sem Ísland verður heiðursgestur. Eitt af þeim verkefnum sem Sögueyjan Ísland sýslar nú með er „Ljóða-slamm“ úr Íslendingasögunum – þar sem þrjú þýsk ljóðskáld heimsækja Ísland og ferðast þar um ásamt íslenskum kollegum sínum. Á næsta ári verður átakið síðan endurtekið í Þýskalandi:

Þýsku og íslensku ungskáldin munu á vormánuðum 2011 taka þátt í fjölda bókmenntahátíða í Þýskalandi í aðdraganda bókasýningarinnar í Frankfurt þegar Ísland verður heiðursgestur sýningarinnar.

Í fyrsta lagi er konseptið heldur absúrd:

Þar munu þýsk og íslensk skáld spinna sinn eigin texta upp úr íslensku fornsögunum. Þrír þýskir rithöfundar eru væntanlegir til Íslands í maí í þeim tilgangi fá Íslendingasögur og Eddukvæðin beint í æð. Hugmyndin er að Þjóðverjarnir hitti hér íslensk skáld og fræðimenn, fari á söguslóðir Íslendingasagnanna og fái fjölbreytta sýn á bókmenntaarf Íslendinga. Markmiðið er að eftir sex daga reisu um Ísland verði gestirnir orðnir það sjóaðir í sagnaarfinum að þeir getið spunnið út frá honum eigin skáldskap.

Þýskum ljóðskáldum er boðið til Íslands til að fyllast einhverri norrænni andagift, sem þau munu síðan flytja í samstarfi við íslensk ljóðskáld út um allt Þýskaland – og sýna þannig og sanna frábærð Íslands (ég get ekki skilið þetta öðruvísi, þótt sjálfsagt heiti skáldin því öll að vera ægilega krítísk ef á þau verður gengið). Þetta er í sem stystu máli fasískt prójekt einsog um mætti skrifa langa pistla – þetta er hugmyndin um íslenskar bókmenntir sem landkynningu en ekki bókmenntakynningu.

Haukur Már Helgason sagði nýlega eftirfarandi í kommenti:

Í fáránlegri skýrslu Forsætisráðuneytisins frá vorinu 2008 um Ímynd Íslands er hvatt til samstarfs við bókaútgefendur og rithöfunda um ímyndarsköpun landsins, meðal annars verði rithöfundar hvattir til að skrifa „jákvæðar árangurssögur úr íslensku viðskiptalífi“.

Og manni dettur skyndilega í hug að þetta verði málið í Frankfurt. Að Frankfurt verði ein allsherjar Íslandsorgía, þar sem bókmenntirnar verða farartæki fyrir landið, fyrir grobbið – alla þessa óhuggulegu íslensku sem við þekkjum úr gorgeir forsetans og víðar (man einhver eftir því þegar einhver íslensk listastofnun sendi risastóran klakahnullung til Frakklands þar sem hann fékk að bráðna á götum Parísar?). Að Frankfurt verði eitt risastórt kokteilboð með starfsmönnum utanríkisráðuneytisins. Allir vitnandi í Njálu hægri vinstri.

En að hinu. Sem skiptir líka máli. Kjaftshögginu.

Íslensk framtíð.

Fulltrúar hins unga íslenska skáldskapar, á túr um Þýskaland og Ísland, er grínistahópurinn Mið-Ísland: Bergur Ebbi Benediktsson, söngvari Sprengjuhallarinnar, Dóri DNA, rappari og Ugla Egilsdóttir, leikkona. Nú mál vel tengja list þessa þríeykis við ljóðlist með einum og öðrum hætti – Bergur Ebbi mun m.a.s. vera með ljóðabók á leiðinni – hipp hopp er náskyld frænka ljóðlistarinnar, uppistand og rapp eru tvímenningar slammsins. Og ef íslensk ungskáld nytu mikillar kynningar erlendis (og fyrir sakir full disclosure er rétt að nefna fict.is – sem er vissulega ágætt prójekt) þá væri kannski ástæða til þess að brjóta upp formið og senda grínista í staðinn fyrir ljóðskáld. En íslensk ungskáld búa í heimi þar sem fjölmiðlar fjalla ekki um bækur þeirra, þau eiga ekki nokkurn séns á ritlaunum, og afar sjaldan þess kost að lesa upp utan Reykjavíkur. Þau búa einfaldlega við afskaplega mikið áhugaleysi – og það hlýtur að vera helvíti sárt fyrir íslensk ungskáld að fá það í andlitið að þau séu ekki frambærileg erlendis.

Því maður hlýtur að spyrja sig hvers vegna gengið er framhjá fólki á borð við Kristínu Svövu Tómasdóttur, Sigurlín Bjarneyju, Kára Pál Óskarsson, Arngrím Vídalín, Hildi Lilliendahl, Bryndísi Björgvinsdóttur, Ragnhildi Jóhanns, Emil Hjörvar Petersen, Magnús Sigurðsson, Jón Örn Loðmfjörð – og ef meiningin er að velja fólk sem hefur EKKI gefið út bækur, hvað þá um Jón Bjarka Magnússon, Kára Tulinius eða ótal aðra sem hafa verið á senunni síðastliðin misseri? Þetta er líklega stærsta kynningartækifæri sem ungskáldum hefur boðist erlendis í áraraðir. Og þótt konseptið sé rugl mætti alveg vinna eitthvað almennilegt úr því – það má taka því sem tækifæri til að rústa (og þá meina ég ekki: gera gys að, heldur einmitt rústa – í merkingunni: Jón Örn slagandi um hálfdrukkinn æpandi á fólk á meðan starfsfólkið reynir að bera hann út).

Ég sé tvær mögulegar skýringar á þessu. Annars vegar gæti einhverjum (þeim sem skipulagði viðburðinn) fundist að íslensk ljóðskáld undir þrítugu séu einfaldlega drasl sem tekur varla að púkka upp á. Það mætti þá segja upphátt svo hægt væri að bregðast við því („Er þetta búið?“). Hins vegar gæti verið að sá sem skipulagði viðburðinn fylgist ekki með, sé hreinlega alls ekki með á nótunum, og hafi bara hent þessu saman í fljótheitum – hann eða hún hafi verið beðinn um að finna þrjú skáld til að para saman við Þjóðverjana og gripið það næsta besta, rekið augun í ungmennablaðið Monitor inni í mogganum einn laugardagsmorguninn og Eureka!

Þetta er kannski bara enn ein sönnunin um áhugaleysi íslenskrar bókmenntastofnunar – hún ýmist veit ekki af eða kærir sig ekki um höfunda undir þrítugu. Og snýr sér þess vegna að fólki sem er frægt fyrir annað – það er a.m.k. ungt. Einn af tveimur, tékk. „Allir vinna.“

Allt finnst mér þetta undarlegt og allt hryggir þetta mig.

Það er ástæða til þess að taka fram að ég röfla hér ekki fyrir eigin hönd. Ég les orðið upp víðar en ég nenni og verð áreiðanlega eitthvað í Þýskalandi í kringum útgáfu skáldsögunnar Eitur fyrir byrjendur á þýsku í haust. En mér finnst þetta óþolandi fyrir hönd þeirra ungskálda sem ég dái og m.a.s. hinna líka sem mér finnast léleg. Þá er ekki síður ástæða til að nefna að ekkert af þessu er gagnrýni á Mið-Ísland, Sprengjuhöllina, Halldór Kiljan Laxness, Bæjarins Bestu eða Mávahlátur – og ekki á Uglu, Berg eða Halldór. Þetta er ekki spurning um hvort þau séu hæfileikarík eða ekki. Og það álasar þeim enginn fyrir að hafa þekkst boðið – þetta er gott boð og mér skilst (skv. óstaðfestum baktjaldaheimildum) að þau fái greiddar 800 evrur bara fyrir Íslandslegginn, það er erfitt að neita slíkum boðum á síðustu og verstu, fyrir að leika ljóðskáld í nokkra daga, og það þótt þetta sé lygi og upphæðin sé mun lægri.

Og nú er ég vonandi búinn að röfla nóg um þetta mál. Búinn að röfla gat á þetta mál. Nú er óhugsandi að ég eigi nokkra vini eftir.

Millifyrirsögn IV: Eistland

Ég er að fara til Eistlands á morgun. Fyrst í ljóðaþýðingavinnubúðir í fiskiþorpinu Käsmu og síðan á Bókmenntahátíðina í Tallinn, þar sem ég kem fram fimmtudaginn 6. maí og laugardaginn 8. maí. Sunnudaginn 9. maí skemmtir síðan Einar Kárason.

Millifyrirsögn V: Hróarskelda

Búinn að bóka upplestur á Hróarskeldu í sumar. Þetta eru tveir viðburðir – annars vegar analóg textarímix á sviði með ægilegri viðargræju sem lítur út einsog risastór plötuspilari (meira um þetta síðar, ég held þetta sé hálfgert leyndarmál enn) og hins vegar upplestur á vegum krakkanna í Literatur På Scenen. Fyrsta og annan júlí. Ég held að ég sé þá fyrsta íslenska skáldið til að koma fram á Hróarskeldu. Ég hlakka mest til að sjá Motörhead. Og ég held að Lemmy hlakki mest til að sjá mig.

Aðalfundur RSÍ 2010 verður haldinn í Gunnarshúsi fimmtudaginn 29. apríl kl. 20.00

.

Athugið að þeir félagsmenn sem ekki hafa skilað atkvæði sínu í pósti geta afhent atkvæði sitt í upphafi fundar þ.e. fyrir kl. 20.15.

.

Atkvæðagreiðsla um stjórnarkjör fer EKKI fram á fundinum sjálfum.

.

Dagskrá:

.

1. Skýrsla formanns
2. Skýrsla gjaldkera
3. Kosning í inntökunefnd
4. Kosning félagslegra endurskoðenda
5. Tillaga stjórnar um árgjald 2010
6. Stjórnarkjöri lýst
7. Kosning heiðursfélaga RSÍ
8. Önnur mál
.
Í lok aðalfundar verða veittar árlegar viðurkenningar úr Fjölíssjóði RSÍ og boðið upp á léttar veitingar.

Hér má lesa stefnuskrá Sölva Björns Sigurðssonar og hér má lesa áróður minn fyrir hans hönd.

Kæru félagar í Rithöfundasambandi Íslands.
.
Eins og mörg ykkar vita hef ég ákveðið að gefa kost á mér til formennsku í sambandinu þetta árið. Af því tilefni hef ég tekið saman nokkur atriði sem mér finnst gjarnan mega koma til umræðu í þeirri baráttu og starfi sem fyrir liggur á komandi árum. Hlutverk formanns er þar mikilvægt og vona ég að menntun mín í bókmennta- og útgáfufræðum, reynsla af starfi höfundar, þýðanda og ritstjóra, ásamt brennandi áhuga á hinum fjölmörgu hliðum bókmenntaheimsins, geri mér kleift að sinna embættinu af metnaði og dug fari svo að ég verði kosinn. Listi yfir baráttumál rithöfunda verður seint tæmandi en ég tel hér upp fáein atriði sem mér finnst vert að hafa í huga:
.
1. Staðið verði þétt að baki varðveislu launasjóðs rithöfunda og hann efldur og stækkaður, og nýliðun jafnframt tryggð.
.
2. Sambandið sýni fjölmiðlum fullt aðhald ef þörf er á, krefji þá t.d. um skýringar á því hvers vegna sé staðið sé fyrir kostnaðarsömum skoðanakönnunum um hvort leggja eigi niður listamannalaun. Hér fer lítt duldur áróður sem æsir fólk til andúðar í hagsmunamáli er varðar rithöfunda miklu, án þess að umræðunni fylgi ígrunduð rýni eða hún sett í heildarsamhengi. Eitt af hlutverkum sambandsins, og kannski ekki síst formanns, er að kynna almenningi þetta heildarsamhengi af krafti og einurð.
.
3. Lögð verði fram tillaga um skyldukaup almenningsbókasafna á ritum er uppfylla ákveðin skilyrði, líkt og þekkist í Noregi og fleiri löndum, höfundum til mikilla hagsbóta.
.
4. Tekið verði saman greinargott yfirlit um allt sem viðkemur fjármálum höfunda – skattflokka, tryggingagjald, lífeyrissjóð, framtalsgerð, útlagðan kostnað og annað slíkt – og þetta gert tiltækt á heimasíðu sambandsins. Birtur listi yfir einstaklinga og stofnanir er sérhæfa sig í fjármálum listamanna og geta aðstoðað félaga og veitt upplýsingar um hvaðeina er varðar þessi mál.
.
5. Unnið verði að því að koma á rammasamningum við kvikmyndaframleiðendur, svipaða þeim sem eru fyrir hendi við atvinnuleikhúsin, og höfundum gerðar upplýsingar tiltækar sem nota má til viðmiðunar við slíka samninga.
.
6. Fréttabréf sambandsins aukið og eflt svo úr verði gott félagsrit þar sem helstu nýmæli í bókmenntalífi landsmanna eru kynnt og félagar geta komið á framfæri málum er varða hag og hamingju íslenskra rithöfunda.
.
7. Unnið verði, í samstarfi við útgefendur og menningarstofnanir, að eflingu Hinna íslensku bókmenntaverðlauna með hækkun verðlaunafjár og lengra og metnaðarfyllra tilnefningaferli. Nýta tilvist verðlaunanna til að stefna útgefendum og höfundum saman á uppskeruhátíð bókmenntaheimsins – jafnvel svo að fleiri af þeim bókmenntaverðlaunum sem þegar eru fyrir hendi verði veitt við sama tilefni.
.
8. Stefnt verði almennt að því að glæða íslenska bókmenntaumræðu meira lífi og gera hana uppbyggilegri. Það er engum til gagns að sú litla umfjöllun sem hér er fyrir hendi í stóru fjölmiðlunum þurfi að snúast um „leiðinlegustu rithöfundana“ eða bækur sem gagnrýnendur nenna ekki að tala um og hrista bara hausinn yfir. Þessi neikvæðni er til vanþurftar og illskiljanleg af hendi þeirra er halda uppi menningarumræðu í landinu.
.
9. Sambandið leitist við að auka nýtingu þess erlenda menningarfjármagns er höfundum býðst í gegnum gáttir á borð við Kulturkontakt, Sókratesáætlunina, Menningaráætlun Evrópusambandsins og fleiri slíkar; að styrkur sambandsins sem einingar íslenskra höfunda auðveldi félögum að sækja í þetta fé og koma á verkefnum er nýtast íslensku höfundasamfélagi í heild.
.
10. Skoðað verði í þessu samhengi hvort opna megi alþjóðlegt rithöfundasetur á Íslandi, er nýtur alþjóðlegra rekstrarstyrkja, svipað þeim setrum er finnast víðs vegar um Skandinavíu, Eystrasalt og víðar í Evrópu. Hér gæfist öflugt færi á auknum tengslum við erlend höfundasamtök og framsetningu bókmenntaviðburða í lifandi og gróskumikilli miðstöð þar sem íslenskir og erlendir höfundar koma saman.
.
11. Staðið verði fast gegn hugmyndum Reykjavíkurborgar um að RSÍ greiði leigu fyrir Dyngjuveg 8. Hér er illa vegið að sambandinu án þess að nokkrar forsendur séu fyrir högginu.
.
12. Hafa „story-telling“ kvöld á Dyngjuvegi – koma á Sagnahátíð og leita jafnvel samstarfs við slíkar hátíðir erlendis, t.d. í Skotlandi.
.
13. Tryggja fulla þátttöku sambandsins í öllu því ferli er lýtur að umsókn Reykjavíkurborgar um að gerast Bókmenntaborg UNESCO – og nýta þetta tækifæri í tengslum við aðrar hugmyndir sem hér eru nefndar, og fleiri sem fæðast á næstunni með aukinni umræðu og samstarfi höfunda.
.
14. Koma á lestrarátaki í grunnskólum með þátttöku fjölmiðla og virkja þar höfunda til verks. Hér má ætla að Sókratesáætlunin geti komið að góðum notum.
.
15. Láta almenning vita að bókmenntir skipta máli, að útgáfuheimurinn sé þjóðþrifamál. Gleyma því ekki að afskriftir einstakra auðmanna í bankakerfinu nema 250 ára rekstri allra launasjóðanna til samans. Þiggjendur listamannalauna eru nokkur hundruð á hverju ári, og við getum vel fært rök fyrir því að starf okkar sé þjóðhagslega hagkvæmara en margt sem nýtur ríkulegri umbunar opinberra sjóða.
.
Með kærri kveðju og von um góða mætingu á aðalfundinn 29. apríl,
Sölvi Björn Sigurðsson

Dálítil umræða er hafin við pistilinn sem ég skrifaði um málið fyrir nokkrum dögum.

Sölvi Björn Sigurðsson.

Ég þyki ekki endilega mjög þokkafullur í öllum félagsskap og hef fyrir löngu gert mér grein fyrir því að ég er ekki allra – einsog heitir. Sumsé, hvernig sem á því stendur, er til fólk sem getur látið mig fara ótrúlega í taugarnar á sér. Það er því alveg spurning hvort nokkrum sé akkur í því að hafa mig með sér í liði í kosningabaráttu – ég gæti best trúað því að ægileg persóna mín styggi fleiri en hún laðar að. Á dögunum spurði mig rithöfundur hvern ég ætlaði að kjósa í formannskjöri RSÍ og þegar ég sagði það svaraði rithöfundurinn því til að fyrst svo væri ætlaði hann að kjósa hinn kostinn. Ég vil biðja þá sem lesa þessa ádrepu hérna að taka henni sem því sem hún er – persónulegri játningu minni á því hvers vegna ég ætli að kjósa Sölva Björn Sigurðsson – en rugli játningu minni eða skoðunum ekki saman við Sölva Björn, sem er mun betri og vandaðri maður en ég, eða brigsli mér um að vera eitthvað uppsigað við eldra fólk sem slíkt, og þaðan af síður Kristínu Steinsdóttur, þá ágætu konu og frábæra höfund.

—

Árið 1978 var kosinn nýr formaður til forystu Rithöfundasambands Íslands. Hann var 42 ára. Fæddur árið 1936.

Sex árum síðar var enn kosinn nýr formaður, nú 36 ára.

1988 var formaðurinn 33 ára.

1992 var formaðurinn 48 ára.

1994 var formaðurinn 52 ára.

1998 var formaðurinn 43 ára.

2006 var formaðurinn 59 ára. Hann lætur af embætti í ár, 63 ára.

Þeir sem gegnt hafa forystu í RSÍ síðustu þrjátíuogtvö árin, eða frá því ég fæddist – og frá fæðingarári Sölva Björns Sigurðssonar, sem nú býður sig fram til forystu sambandsins – fæddust á bilinu 1936 til 1955. Þetta er hin svonefnda ‘68 kynslóð, þeir sem voru ungt fólk – frá 13 til þrjátíuogtveggja ára – „byltingarárið mikla“, „sumar ástarinnar“.

Eina fólkið á Íslandi til að hafa gengið í fullorðinna manna tölu frá því um miðjan áttunda áratuginn.

—

Núverandi formaður RSÍ er ellefu árum yngri en formaðurinn árið 1978. Og Kristín Steinsdóttir, sem býður sig fram gegn Sölva, er ekki nema tíu árum yngri – 64 ára – hún er akkúrat helmingi eldri en Sölvi og einu ári eldri en núverandi formaður, Pétur Gunnarsson. Einhverjum þykir þetta kannski yfirborðslegur samanburður – að leggja fólk á vogarskálar eftir aldri – en það verður bara að hafa það. Mér hefur verið aldur íslenskrar menningar afar hugstæður frá því að Ásgeir H. Ingólfsson birti upplýsandi grein sína um úthlutanir úr launasjóði rithöfunda á Kistunni. Og á síðustu vikum hef ég meðal annars uppgötvað að ungir rithöfundar hafa engan áhuga á því að ganga í RSÍ – og það getur vart ráðist af öðru en að þeir finni ekki hið minnsta til þess að sambandið skipti þá máli.

Í sambandinu eru (skv. félagaskrá) ekki:

Kristín Eiríksdóttir, Kári Páll Óskarsson, Kristín Svava Tómasdóttir, Óttar Martin Norðfjörð, Haukur Már Helgason, Þórdís Björnsdóttir, Hugleikur Dagsson, Haukur Ingvarsson, Valur Brynjar Antonsson, Arngrímur Vídalín, Jón Örn Loðmfjörð, Ása Marín Hafsteinsdóttir, Bryndís Björgvinsdóttir, Ingólfur Gíslason, Örvar Þóreyjarson Smárason – og sjálfsagt er ég að gleyma ótal mörgum sem ættu að vera á þessum lista. Allt hefur þetta fólk gefið út tvær eða fleiri bækur sem teljast hafa ótvírætt listrænt gildi, einsog það er orðað í lögum sambandsins – og á því kost á inngöngu en velur að vera ekki með í stéttarfélaginu sínu. Þetta er bróðurparturinn af virkustu (og virtustu) höfundum Íslands undir 35 ára aldri.

Ég hef það á tilfinningunni að íslensk ritlist sé að verða ellidauð. En auðvitað hlýtur það að vera undarleg tilhugsun fyrir fólkið í RSÍ að formaðurinn geti verið yngri en flestir meðlimirnir – vorkjúklingurinn Sölvi Björn, sem, líkt og ég, er (næstumþví) miðaldra barnakerrupabbi með bumbu og stígandi kollvik.

En þetta þarf að útskýra frekar – eða undirstrika: að íslensk ritlist sé að verða ellidauð. Á þetta mætti taka hið þóttafulla 20. aldar svar og segja: Nei, bókmenntirnar eldast ekki þótt formenn rithöfundasambandsins eldist. Taka þessa frá sér numdu afstöðu að bókmenntir séu eitthvað sem standi handan við veruleikann en ekki einmitt á kafi í honum.

Formaður Rithöfundasambandsins er fulltrúi íslenskra höfunda út á við. Sambandið er hagsmunavörður okkar. Hver gegnir þar formannsstarfi hefur bein áhrif á það hver fær búið við efnahagsleg skilyrði sem leyfa honum eða henni að sinna list sinni án þess að þurfa að grípa til skúringakústsins í sjö tíma af hverjum átta tíma vinnudegi. Hagsmunabarátta rithöfunda snýst um að berjast fyrir þessu átta tíma næði. Gagnvart ríkinu, gagnvart forlögum, leikhúsum, útvarpi og öðrum fyrirtækjum sem greiða rithöfundum laun er sambandið fulltrúi baráttu okkar fyrir þessu næði; formaðurinn er talsmaður okkar og næðisins.

Það er ekki til neitt sem heitir veruleiki og svo eitthvað handan hans sem heitir skáldskapur. Sú afstaða er einungis til þess fólgin að efla þeim vald sem hafa það þegar og letja sókn annarra – svo valdið þurfi ekki að hafa áhyggjur af eigin stöðu. Hafðu ekki áhyggjur af ritlaunum, formannskjöri o.s.frv. því heilagar bókmenntirnar eiga að brenna innra með þér einsog lýsandi kyndill er bara umorðun á hæðnislegri speki Joes Hill: you’ll eat pie in the sky when you die. Og slíkri speki svarar maður bara með því að spegla fokkmerkið.

—

Umræðan um formannsstöðu Rithöfundasambandsins varpar að nokkru leyti ljósi á þær meinsemdir sem stýra allri umræðu í íslenskum bókmenntaaheimi, og þær má sjá í uppkokkuðum ástæðum fyrir því hvers vegna Sölvi geti ekki orðið formaður.

(Það eru raunar ekki margir sem tala gegn Sölva – ég hlýt að taka það fram svo ókunnugir telji ekki af orðum mínum að Sölvi sé níddur innan sambandsins. Mér sýnist sem svo að þetta hljóti að verða jafn slagur, án þess ég hafi þreifað mikið fyrir mér um það.)

Ástæðurnar sem andstæðingar Sölva finna uppá hjá sjálfum sér eru m.a. eftirfarandi

1. Að Sölvi sé reynslulaus.

Nú gæti einhver sagt að öldrunarrökum mínum hér að ofan sé í raun snúið á haus – að enginn munur sé á því að fólk segi Sölva of ungan til að stjórna, stýra, valda, og að segja Kristínu of gamla. En þar eru mér eignaðar skoðanir, kannski eðlilega, með einhverju tilgátuhoppi mætti alveg ætla mér að finnast Kristín of gömul til að stjórna – að hún sé óhæf sökum elliglapa. En ekkert er mér í raun fjær. Ég vil fyrst og síðast undirstrika að Sölvi er ekki barn eða unglingur – ekki reynslulaus – en umfram það vil ég benda á hugmyndina um representasjón. Fyrir mér snýst þetta ekki um aldur nema að svo miklu leyti sem þetta snýst um þessa representasjón. Yngra fólk – fólk sem er ekki alveg orðið miðaldra – á að eiga hlutdeild að íslenskri menningu og menningarstofnunum. Þannig eru Kristín og Sölvi að mínu mati bæði fyllilega hæf, en Kristín geldur þess að tilheyra þjóðfélagshópi sem er nú þegar ofrepresenteraður í íslensku menningarsamfélagi, rosknu fólki af ’68 kynslóðinni.

Burtséð frá þessu ættu allir að geta tekið undir að Sölvi er enginn reynslulítill smáhvolpur. Þrjátíuogtveggja ára gamall maður með tæplega tíu ára útgáfuferil, sem hefur lifað og hrærst í bókmenntaheiminum frá því hann var barn, er einfaldlega ekki reynslulaus. En í menningarheimi sem eldist stöðugt er hægt að halda því fram að allir sem yngri eru, séu börn langt fram undir fimmtugt (svo fremi sem það þjónar þeim hagsmunum að halda gömlu vinaklíkunni við völd).

2. Að Sölvi hafi ekki farið rétta leið að kjötkötlunum (altso: setið í stjórn).

Þetta er annar angi af fyrstu meinsemd. Sölvi hefur ekki reynslu af stjórnarstörfum í RSÍ og þar með kann hann ekki neitt. Hver sá sem hefur til að bera agnarögn af skynsemi – og hefur lesið einsog eina fundargerð frá RSÍ – áttar sig á því að þetta er tóm þvæla.

Í fyrsta lagi þá hefur Sölvi Björn góða yfirsýn yfir hagsmunamál rithöfunda einfaldlega fyrir að hafa verið strögglandi rithöfundur í rétt um áratug – mun ferskari yfirsýn, hefði ég haldið, en þeir sem komu ár sinni fyrir borð fyrir hartnær þremur áratugum síðan. Auk þess er sýn Sölva á hagsmunamál rithöfunda önnur en þeirra sem gegnt hafa embættinu síðustu þrjátíu árin – sýn hans er nýrrar kynslóðar, einmitt vegna þess að hann er heilum 23 árum yngri en sá yngsti til að hafa gegnt þessu embætti í ríflega þrjátíu ár.

Í öðru lagi þá eru félagsstörf af þessu tagi jafnan engin kjarnorkuvísindi. Formsatriði starfsins lærir maður einfaldlega á fyrstu vikunum. Restin byggir á almennri yfirsýn yfir rithöfundastarfið, ritlaunamálin og forlagsheiminn.

Í þriðja lagi þá er hvorki verið að tala um að endurnýja alla stjórnina (þótt það kæmi sjálfsagt heldur ekki mikið að sök) né að reka starfsmenn eða lögfræðinga sambandsins. Sölvi býður sig ekki fram á neinum menningarbyltingarsinnuðum forsendum. Hann ætlar alveg áreiðanlega ekki að taka alla höfunda fædda fyrir 1960, setja þá á fleka og ýta þeim áleiðis til Færeyja. Sölvi er betri maður en ég og auðveldari viðfangs – hann ætlar sér einfaldlega að verða fulltrúi allra rithöfunda á Íslandi – og mun án nokkurs vafa sækja í þann nægtabrunn reynslu sem fyrrverandi formenn og stjórnarmenn hafa að bjóða, á sama tíma og hann hlustar á sér yngri höfunda og leitar leiða til þess að sinna þeim svo þeim þyki einhver akkur í að vera með.

3. Að það megi ekki hrófla við ritlaunasjóði.

Uppúr 1982 urðu mikil læti út af launasjóði rithöfunda og munaði víst minnstu að sambandið splundraðist. Þetta er auðvitað þeim sem voru upp á sitt besta árið 1982 afar ferskt í minni. Því fólki rennur kalt vatn milli skinns og hörunds – það best ég hef getað merkt – þegar talað er um að sambandið hafi hina minnstu skoðun á úthlutun úr ritlaunasjóði, hvort heldur það er stökum úthlutunum eftirá eða reglunum um úthlutunina fyrirfram. Hlutverk Rithöfundasambandsins er að standa hljóðalaust á hliðarlínunum og sjá til þess að Rithöfundasambandið skiptist ekki í tvær fylkingar. En fyrir sakir sinnuleysis sambandsins gagnvart yngri höfundum hafa rithöfundar þegar tekið að skiptast í tvær fylkingar – þá eldri, sem una sér vel, og þá yngri, sem standa utan stéttarfélagsins vegna þess að þeir finna ekki fyrir því að sambandið sinni hagsmunum þeirra hvort heldur það er gagnvart forlögum, sjóðum, ríki eða öðrum aðilum.

Ef ég mætti brjóta trúnað við fáeina kunningja mína gæti ég sagt hér ótal sögur af því hvernig sambandið hefur lítið viljað eða nennt að hjálpa þeim fáu yngri höfundum sem þó eru aðilar að því – jafnan er öxlum bara yppt og sagt sådan er livet, get over it, okkur þykir það leitt.

Hér er ein svona saga, sem ég sagði og gat sagt af því ég átti þátt að henni sjálfur.

Ríkið er stærsti launagreiðandi íslenskra rithöfunda. Að láta einsog stéttarfélag rithöfunda eigi ekki að skipta sér af úthlutun ritlauna er sambærilegt því að leggja til að verkalýðsfélög sitji hjá við gerð kjarasamninga – svo það verði nú barasta ekki allt vitlaust í þjóðfélaginu. Þetta er botnlaus aumingjaskapur.

4. Að ellin sé sjálfsagt eðli valdsins.

Ég er nýkominn frá Póllandi, þar sem ég var á ferð með nokkrum íslenskum rithöfundum sem hvorki eru í sambandinu né fá ritlaun frá ríkinu – og tveimur myndlistarkonum. Þar heimsóttum við óhemju af galleríum, forlögum, listastofnunum og listasöfnum í þremur borgum. Það sem kom mér helst á óvart var hvað allir voru ungir. Fólkið sem stendur á bakvið nútímalistasafnið í Varsjá, sem eftir fimm ár mun flytja í nýtt 36 þúsund fermetra húsnæði (og er í bærilegu húsnæði nú þegar) – á stærð við Tate Modern – er á aldur við mig ef ekki yngra. Og þau fá að flippa. Næsta sýning verður til dæmis lokuð – bara hægt að sjá hana í gegnum rúður safnsins. Þau múruðu inni allan bókakost safnsins í öðru flippi. Pólsk menning tekur sig ekki jafn alvarlega og íslensk – pólskur menningarheimur leyfir sér.

Í Póllandi er ekkert sjálfsagt að sýningarstjóri í virðulegu galleríi, eða útgáfustjóri hjá forlagi, sé kominn yfir fertugt – og helst yfir fimmtugt. Varla er þetta vegna þess að ’68 kynslóðin standi þar veikum fótum – hún er allt að því tilbeðin, þetta eru Lech Walesa og félagar. En kannski er æskan ekki jafn fyrirlitin – ekki talin jafn grunnhyggin, skammsýn og heimsk – og manni þykir raunin í íslenskum menningarheimi.

Maður þarf kannski að sjá það með berum augum til þess að trúa því að einhver geti talist fullorðinn sem ekki gengur við staf. Að einhver geti talist fullgildur meðlimur í menningarheimi, sem ekki þiggur ellilífeyri.

Nú má ekki misskilja mig – það er ekkert gott við það að reynsla glatist – reynslu þarf að halda utan um og kynslóðir eiga að tala saman. En það á ekki að halda svo í reynsluna að ekkert nýtt geti myndast fyrren hið gamla er dautt, horfið og gleymt. Hinir eldri geta svo sem farið í gröfina með reynslu sína en þá situr samfélagið eftir reynslulaust. Að halda sambandi kynslóða lifandi er nefnilega ekki bara á ábyrgð hinna yngri – hinir eldri verða líka að gefa hinum yngri rúm til að tala. Og það ætti ekki að gerast fyrst þegar menn eru farnir að ganga í fertugt.

5. Að allir eigi að vera í gúddí-fíling.

Ég veit ekki hvernig á því stendur – varla eru neinir spunameistarar í þessu kapphlaupi – en af einhverjum orsökum hefur Sölva Birni verið brigslað um að stefna gegn Kristínu, frekar en að hún stefni gegn honum. Einhver hefur lagt það þannig upp og það hefur orðið ráðandi túlkun: Kristín ætti að vera sjálfkjörin en Sölvi (líklega af tómri illgirni) hefur ráðist gegn henni.

Á þennan hátt er hægt að láta einsog það sé Sölvi sem spilli því sem er mikilvægast íslenskum rithöfundum allt frá því einhver varð reiðari en þokkafullt þótti árið 1982: gúddí-fílingnum. Hér eru allir að reyna að vera almennilegir hver við annan þegar Sölvi Björn ryðst inn í partíið og byrjar að gera sig breiðan og … ég myndi segja velta við borðum ef ég væri ekki svona gagngert mótfallinn illa hugsuðum kristslíkingum.

Nú trúi ég því ekki að Sölvi ætli að standa í neinum menningarslátrunum, einsog áður segir – en það lýsir einhverri hysteríu að það megi ekki vekja máls á neinu sem hinn minnsti ágreiningur er um án þess að allir setji upp einhvern ægilegan óttasvip: nú verður allt vitlaust! Ég geri ráð fyrir að Sölvi vilji hrófla við einu og öðru – ég sé ekki betur en hann hafi ákveðnar skoðanir á framgangi Rithöfundasambandsins og framtíð. Ef hann hefði þær ekki – ef hans helsta markmið í formannsembætti væri að sitja á friðarstólum við allt og alla – þá fyrst hefði ég áhyggjur.

—

Eitt af því sem mælir í mót þeim spádómi mínum að Sölvi verði kosinn formaður RSÍ er skortur á kjósendum sem sjá sjálfa sig í honum. Stærstur hluti þeirra sem væru líklegir til að þykja Sölvi representera sig – þeir sem eru undir níræðu (djók!) – eru alls ekki með kosningarétt enda ekki aðilar að sambandinu. Á endanum verða þá kannski sífellt færri og færri sem hafa reynslu af því að vera í sambandinu – þar til loks verður enginn eftir. Í landi þar sem telst alls ekki óalgengt að byrja útgáfuferil upp úr tvítugu hlýtur að teljast furðulegt að nær engir höfundar undir þrítugu tilheyri Rithöfundasambandinu. Mér skilst raunar að einhver séns sé á því að fá samþykkta inngöngu í sambandið fyrir kjördag, 29. apríl, en þá þurfi innganga að vera meira og minna sjálfsögð – sem hún ætti að vera fyrir þá sem hafa gefið út tvær bækur, en ekki endilega fyrir þá sem hafa bara gefið út eina. Eða ef einhver vafi leikur á um ótvírætt listrænt gildi þeirra verka sem höfundur hefur staðið fyrir (ég gæti t.d. trúað að sambandið tæki upp á því að lyfta brúnum yfir umsókn frá Jóni Erni Loðmfjörð – enda voru flestir meðlimir sambandsins löngu orðnir gráhærðir þegar internetið vafði sér utan um heiminn).

Ofangreint lýsir því hvers vegna ég ákvað að kjósa Sölva áður en ég hafði lesið stefnuskrá hans. Sú afstaða mín efldist þegar ég hafði lesið téða stefnuskrá – og fái ég leyfi hjá Sölva skal ég birta hana hér á næstu dögum.

Í dag birtist viðtal við mig í 3:AM Magazine og nokkur brot úr langljóðinu Hnefi eða vitstola orð (á ensku).

Nema auðvitað ég verði enn í spreng. Glorhungraður. Alla daga. Þar til maður flytur aftur til hins siðaða heims, norður til Lapplands í júní.

—

Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/

Mér eru verkföll nokkuð hjartans mál, þó ég hafi ekki sjálfur tekið þátt í þeim nema tvisvar svo nokkru nemi – einu sinni sem „fórnarlamb“ kennaraverkfalls, árið 1995, og einu sinni sem „verkfallsmaður“ þegar ég var íhlaupamaður í rækjuverksmiðju tveimur árum síðar.  Móðir mín hefur hins vegar verið kennari í nærri því fjörutíu ár og hefur á þeim tíma farið í fjögur verkföll, þar af tvö hörð (eitt þeirra var bara í einn dag og annað var með öllum ríkisstarfsmönnum árið 1984). Ég veit að hún hefur aldrei farið í verkfall með brosi á vör og þaðan af síður hefur hún haldið sig heima af neinni græðgi eða vegna þess að hún sé harðbrjósta í garð barna. Kennarar voru í verkföllum á mestu góðæristímum þjóðarinnar – stærstu verkföllin voru 1995 annars vegar og 2004 hins vegar – og þrátt fyrir góðæri máttu kennarar þola hatur og fyrirlitningu fyrir alla sína kjarabaráttu, sem snerist ekki bara um þær krónutölur sem voru birtar í blöðunum, heldur ýmsar útfærslur á vinnuskyldu, launahækkunum með starfsaldri, rétt til endurmenntunar og þar fram eftir götunum. Kjarasamningar eru nefnilega ekki einföld plögg sem snúast um tvær tölur – grunnlaun eða meðallaun og prósentuhækkun – einsog mætti skilja á fjölmiðlum.

Og einsog það sé ekki nóg að eiga kennara fyrir móður þá var pabbi minn sjómaður í mörg ár og sjómenn hafa alltaf fengið á sig lög. Þeir hafa altso aldrei, svo ég viti til, náð samningum sem sjómennirnir sjálfir eru sáttir við. Sem er fáránlegt ástand.

Einhvern veginn bregst það ekki á Íslandi að þegar boðað er til verkfalls byrjar almenningur að finna því allt til foráttu. Fyrsta viðbragð Íslendinga við verkfalli – og þetta á ekki síður við fólk á vinstri vængnum – er að verkfallið sé á einhvern hátt óeðlilegt og óheiðarlegt. Jafnvel skynsamasta fólk byrjar að tala þessum forrituðu tungum – verkfallið verður að hálfgerðu hryðjuverki gagnvart þjóðinni, einsog mig minnir að Þráinn Bertelsson hafi kallað síðasta kennaraverkfall, og bætti við að kennarar héldu börnum í gíslingu.

Í nútímasamfélagi er verkfall algjört neyðarúrræði þegar allt annað þrýtur. Fólk fer í verkfall þegar það er beitt einhverjum stórkostlegum órétti, þegar það lepur dauðann úr skel, þegar það er niðurlægt daglega, fyrirlitið, hrakið og svívirt.

Sagði einn af helstu rithöfundum þjóðarinnar, Guðmundur Andri Thorsson, fyrir sex árum síðan, um kennaraverkfallið 2004. Kennarar höfðu altso ekki rétt til að fara í verkfall vegna þess að þeir voru ekki við dauðans dyr.

Hér er tékklisti fyrir ykkur sem ætlið að gera ykkur breið við atvinnurekendur:

1. Er ég beittur stórkostlegum órétti?
2. Lep ég dauðann úr skel?
3. Er ég niðurlægður daglega, fyrirlitinn, hrakinn og svívirtur?

Ef þið svarið einhverri þessara spurninga neitandi hafið þið ekki siðferðilegan rétt til að fara í verkfall. Þá skulið þið mæta í vinnuna, halda kjafti og vera sæt.

Annar af helstu rithöfundum þjóðarinnar sagði á Facebook í dag að það ætti „leiða svona pakk undir húsvegg“ – og átti þar við flugvirkja, sem mér skilst að séu hátekjufólk samkvæmt orðrómi. Ég læt vera að nefna hver það var, enda á gráu svæði að vitna í Facebook utan Facebook.

Á Vísi segir að „meðallaun“ flugvirkja séu 600 þúsund krónur og þeir hafi hafnað 11% launahækkun. Ég skil ekki svona fréttir. Fara þeir fram á meira en 11% hækkun á meðallaun sín? Hver eru lágmarkslaun flugvirkja? Hver eru hámarkslaun? Hvað er þetta mikil vinna? Hvað fleira er í húfi? Hvað er verið að ræða á þessum fundum? Heldur einhver í alvöru að þeir sitji þarna og prútti um þessa einu tölu? Kjör eru miklu fleira en tekjur og kjarabarátta meira en prósentutala versus meðallaun. Og íslenskir fjölmiðlar reynast enn eina ferðina vera því sem nær gagnslaust rusl sem segja mér ekki nokkurn skapaðan hlut.

En altso. Hvað flugvirkjar eru með í laun kemur rétti þeirra til að fara í verkfall í raun ekkert við. Maður missir ekki verkfallsréttinn við ákveðna krónutölu – það er kannski ekki samið um hvaða laun sem er, en maður ræður því alveg sjálfur hvort maður er tilbúinn til þess að vinna fyrir ákveðna krónutölu eða ekki. Þetta heitir frelsi, á máli siðaðra. Og þegar stéttin sem slík er nógu óánægð til að boða til verkfalls, þá þarf auðvitað að athuga málið.

Ég átta mig raunar ekki alveg á því hvernig það stenst í svonefndu velferðarríki að menn séu skikkaðir til vinnu með lögum – ég hélt alltaf að það héti þrældómur. Það á enginn að geta þvingað þig til að vinna fyrir minni laun en þú sættir þig við – alveg burtséð frá því hver launin eru eða hversu mikið eða lítið þú ert með miðað við aðra. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða stöðu þeir eru, en mig grunar að þetta snúist um meira heldur en krónutölu. Ég hef enga trú á því að flugvirkjar, sem sjálfsagt eru upp til hópa launafólk með fjölskyldur, skuldir og reikninga, fari í verkfall að gamni sínu – af því að þeir séu svo frekir. Ég geri fastlega ráð fyrir, a.m.k. þar til einhver sannar hið gagnstæða, að þeir fari í verkfall vegna þess að þeim þyki þeir ekki eiga val á öðru. Ég tala nú ekki um í miðri kreppu.

Þegar verkfallsrétturinn er tekinn af fólki hlýtur að styttast í hópuppsagnir. Eða almennan flótta úr starfsgreininni. Og hvorutveggja er afar kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið (og það er alltaf vísað í hina móðukenndu „þjóðfélagslegu hagsmuni“ þegar sett eru lög á fólk í verkfalli).

En líkt og ritlaun, líkt og Icesave, líkt og svo ótal margt fleira, snýst þetta um fleira en krónur og aura. Það er fleira í veröldinni, þótt maður sjái það sjaldan af lestri dagblaða – já eða bara Facebook. Stundum þarf að standa rétt að hlutunum þótt það kosti peninga, stundum þarf að sýna dálítil heilindi og vinna af hugsjón. Þótt það þýði að börnin missi heila önn úr grunnskóla, eða að maður komist ekki á fótboltaleikinn sem maður ætlaði á í Manchester á næstu helgi. Ég kemst ekki til Íslands – og kæmist ekki þótt ég þyrfti að komast í jarðarför eða ætti þangað önnur nauðsynleg, fyrirvaralítil erindi.

Við megum ekki leyfa yfirvöldum að nota þessar efnahagslegu ógöngur sem verkfæri til þess að svipta okkur réttindum okkar, þar með töldum verkfallsréttinum, heilsugæslu, menntun og svo framvegis. Ísland er, þrátt fyrir allt, eitt af ríkustu löndum í heimi. Og ef það á að vera lifandi í íslensku samfélagi verðum við, sem þjóð, að standa vörð um réttindi okkar, réttindi hvers annars, og það sérstaklega á erfiðistímum. Yfirvöld, hvort heldur það eru opinber yfirvöld eða í einkageiranum (upp á síðkastið m.a.s. verkalýðsyfirvöld) hafa alla tíð notað erfiðistíma til þess að svipta fólk réttindum – þau ganga eins langt og þeim verður leyft að komast. Í þeirri hysteríu sem vill myndast gerist nefnilega allur fjárinn og skemmst er að minnast bandarísku Patriot-laganna sem voru sett á í óðri sorg Bandaríkjamanna eftir 11. september, 2001.

Nú segir kannski einhver: En Eiríkur, það er vinstristjórn. Við treystum vinstristjórninni. Hún lætur ekkert illt yfir okkur koma. Ykkur vil ég minna á þjóðnýtingu einkaskulda, einkavæðingu banka, málaliðaherinn í Keflavík, nýju álverin og nýju virkjanirnar, ákærur á friðsæla mótmælendur, hækkun skólagjalda, samstarfið við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn og brottvísanir hælisleitenda. Síðan vil ég spyrja ykkur hvort það sé almennt ástæða til þess að „treysta“ stjórnvöldum? Og loks vil ég nefna að nú í hádeginu setti stjórnin lög á launafólk sem starfar fyrir Icelandair, til þess að skera Icelandair úr snörunni – en Iceland Express virðist enn fljúga svo ekki er ófært úr landi og því vafasamt að tala um mikilvæga þjóðarhagsmuni.

Krafan er sú að við færum fórnir. Allir verða að færa fórnir. Og við dæsum og tökum allt á herðar okkar. Stolt þjóð sem stendur í lappirnar. Og í þessu andrúmslofti fórnarinnar er hætt við að farið verði að leita til launafólks um allar fórnir, til að hlífa hinum valdameiri í þjóðfélaginu – leita til launafólks um hina stóru, gráu, móðukenndu fórn sem við tökum ekki eftir. Hin raunverulega launaskerðing Íslendinga er til að mynda alveg geigvænleg og langt í frá sjálfsögð. „Venjulegt launafólk“ hefur tekið á sig alveg hrikalegan skell, sem það hafði ekki efni á. Og þó vera megi að kaupsýslufólk og atvinnurekendur hafi hlutfallslega jafnvel hrapað lengra, þá er kjarabarátta launafólks ekki hlutfallsbarátta í samhengi við fjármagnstekjur kaupsýslufólks. Flest kaupsýslufólk sem hefur starfað á Íslandi síðasta áratuginn hafði efni á að láta helminga laun sín nokkrum sínum, jafnvel oft, án þess að það þyrfti einu sinni að minnka við sig húsnæði. Margir úr hópi launafólks, sem lentu í að raunveruleg laun þeirra helminguðust einu sinni eða tvisvar vegna heimskulegra húsnæðis- og bílafjárfestinga (sem mælt var með í öllum bönkum), höfðu hins vegar ekki efni á þessu. En taka það á sig samt.

En flugvirkjar virðast neita að taka skellinn á sig að því marki sem ríkið krefst.

Gjaldmiðillinn sem þeir fá greitt í hefur fallið í gildi um ríflega 100 prósent á þremur árum. Ef við gefum okkur að þeir séu hreinlega allir með 600 þúsund kall eftir skatt, einsog mátti skilja á frétt Vísis, þá voru þeir með 7.500 evrur í mánaðarlaun í upphafi árs 2007. Nú eru þessi sömu laun 3.333 evrur og þeir sætta sig ekki við 11 prósenta launahækkun sem myndi færa þá upp í 3.700 evrur – sem gerir altso sirka helming þeirra tekna sem þeir höfðu fyrir þremur árum.

Auðvitað er hagfræðin ekki svona einföld. Innlend framleiðsla hækkar ekki og svo framvegis og svo framvegis. Og auðvitað tekur allt launafólk á sig „sömu“ skerðingu (í prósentum gagnvart evru, en auðvitað miðast þetta líka við hversu mikið maður þarf eða er vanur að kaupa af vörum frá útlöndum). En við getum alveg gefið okkur að þessi 11% færa þá hvergi nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 2007. Og kannski ekki heldur nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 1994. Ég myndi allavega ekki bóka það. Og burtséð frá því hafa þeir sjálfsagt haft fyrir sínum kjarabótum frá árinu 1994.

Margir Íslendingar hafa brugðið á það ráð að flýja land til þess að þurfa ekki að taka „þetta á sig“. Flugvirkjar hafa hins vegar ákveðið að streitast á móti. Að missa ekki þau kjör sem hafa áunnist í áralangri kjarabaráttu, heldur segja einfaldlega nei. Í því felst ekki að allir aðrir eigi að taka á sig hlut flugvirkja, einsog einhver gæti auðveldlega haldið fram, heldur er það annarra að skera sig sjálfa úr snörunni finnist þeim reipið þrengja að (sjá tékklista Guðmundar Andra hér að ofan).

Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/

Það er í fyrsta lagi ekkert sem skyldar flugvirkja til að vinna. Við búum ekki í þrælaríki og við, hvort sem við erum háskólanemar, dagmömmur, rithöfundar, alþingismenn, sendiherrar, leikskólakennarar, skúringatæknar eða þýðendur, eigum ekki neina kröfu á að flugvirkjar geri við flugvélar. Flugvirkjar ráða því sjálfir.

Í öðru lagi ætti það að vera alveg ljóst að það fer enginn í verkfall að gamni sínu. Það er hundhelvíti erfitt að vera í verkfalli – spyrjið bara íslenska kennara hvernig tilfinning það sé að lifa á rýrum verkfallssjóði meðan önnur hver aðsend grein í mogganum fjallar um að þú sért óábyrg blóðsuga sem viljir gera út af við menntun Íslendinga um alla framtíð og senda börn á vit eiturlyfja og óreglu. Og sjómenn ættu að geta sagt ykkur hvernig er að láta setja lög á sig. Sjómenn hafa aldrei getað verið í verkfalli lengur en í kortér án þess að fá á sig lög.

Fyrsta viðbragð almennings ætti alltaf að vera að styðja verkfall, umyrðalaust, einfaldlega fyrir þessar tvær sakir sem nefndar eru hér að ofan:

1) Alla jafna fer enginn í verkfall að gamni sínu og
2) Engan ætti að skikka til vinnu sem vill ekki vinna fyrir þau laun sem eru í boði.

Sönnunarbyrðin fyrir því að til verkfalls sé boðað af óheiðarlegum forsendum ætti alltaf og undantekningalaust að liggja hjá atvinnurekendum – og þá vinnu að rakka niður launafólk, kalla það pakk og krefjast þess að það verði skotið, ættum við að eftirláta fasistum, spunaköllum og heimskingjum.

Mér virðist hins vegar að fyrsta viðbragðið sé undantekningalítið: Hvers vegna þykjast þeir eiga meira skilið en ég? Og hvernig dirfast þeir að trufla mína tilveru? Ég sem ætlaði til Amsterdam og ég sem get ekki verið heima með börnin og ég sem ætlaði að kaupa mér ferskt í soðið … Ég sem er í kreppu og er ekki aflögufær til að greiða undir óvinsæla hobbílistamenn og aumingja sem ættu með réttu að vera á bótum.

Og fjölmiðlar, sem við ættum að geta treyst til þess að kynna sér hlutina fyrir okkar hönd og upplýsa okkur um fínni atriði veraldarinnar, virðast leggja sig fram um að bergmála þennan heimskulega pirring sem byggir (fullyrði ég) nær alltaf á vanþekkingu og almennu vilja- eða hefðarleysi til samhyggju og samstöðu á Íslandi.

Því þegar lög eru sett á sjómenn þegja jafnan kennarar. Þegar kennarar fara í verkfall fá þeir jafnan bara níð frá rithöfundum. Þegar ritlaunum er úthlutað hringja flugvirkjar brjálaðir inn á Bylgjuna. Þegar flugvirkjar fara í verkfall skrifa rithöfundar á Facebook að það ætti að skjóta þá. Íslendingar virðast ekki kunna að sýna nokkra einustu samstöðu. Það var kannski ekki rétt hjá Kiljan að Íslendingar sái í akur óvinar síns, alla daga – það er kannski meira hitt, að Íslendingar virðast haldnir stjórnlausri hvöt til að míga í drykkjarvatn nágrannans. Að minnsta kosti ef nágranninn ætlar að fara að gera sig eitthvað breiðan. Íslendingar virðast ekki kunna að setja sig í spor annarra. Það er bara gengið út frá því að hinn aðilinn hafi ekkert hugsað út í það sem hann er að gera. Kennarar fari bara í verkfall að óíhuguðu máli, einsog einn rithöfundur orðaði það. Og flugvirkjar hokri á verkfallssjóðnum, loki flugvöllum og láti þjóðina hrækja á sig í aðsendum greinum, láti ástsælustu rithöfunda þjóðarinnar fara fram á opinberar aftökur á sér, af því flugvirkjum finnist svo gaman að verða fyrir hatri. Af því það sé svo gott í sjónvarpinu. Svo fínt að fá að sofa út.

Í velferðarsamfélagi er samstaða launafólks algert lykilatriði. Án hennar verður engin velferð. Og mér verður ómótt af að fylgjast með því hversu lítið virðist þurfa til þess að einn hópur launafólks rísi upp gegn öðrum á Íslandi, móralíserandi um að hinn eða þessi eigi ekki hitt eða þetta skilið – og skyndilega, bara frá því í fyrradag, eru allir og allir þeirra frændur orðnir sérfræðingar í kjaramálum flugvirkja. Flugvirkjar ættu að fá stuðningsyfirlýsingar frá öðru launafólki, frá öðrum verkalýðsfélögum, en ekki móralískar ræður. Launafólk, sem hefur sjálft þurft að standa í kjarabaráttu, ætti að standa með öðru launafólki í sinni baráttu. Þar sem þessi samstaða er ekki fyrir hendi mun launafólk aldrei fá neinu ráðið um sín eigin kjaramál, og hvað þá önnur þjóðfélagsmál, heldur verður valdið algerlega á forræði atvinnurekenda og stjórnmálamanna. Og þið getið rétt ímyndað ykkur hvað mér finnst það skemmtileg tilhugsun.

Og þá er bara að borða ruslið.

Ég er atvinnulaus frá og með 15. mars næstkomandi, þegar ég skila af mér þýðingu. Síðastliðin tvö ár fékk ég hálfs mánaðar ritlaun – mér þótti ég reyndar hafa mátt bíða lengi eftir þeim þegar ég loksins fékk eitthvað, en það er svo sem önnur saga.

Í dag fékk ég  bréf frá ritlaunasjóði þar sem mér var tjáð að því miður o.s.frv. Ekki þrjá mánuði, ekki hálft ár, ekki krónu. Mér þykir þetta auðvitað andskoti skítt – ég er einhvers staðar mitt á milli þess að vera raunverulega mjög reiður og alveg gersamlega miður mín. Ég hafði hálft í hvoru vonast til að fá jafnvel heilt ár, svona í dagdraumum sem maður nefnir ekki upphátt. Og að fá ekki neitt er helvíti skítt. Helvíti erfitt. Ég er atvinnurithöfundur og án launasjóðsins er ég eiginlega bara í ruglinu.

Það sem gerir þetta ennþá erfiðara er að ég sé ekki fram á að vera með bók í ár, sem aftur dregur mjög úr líkunum á að ég fái nokkuð næst – en ég stefni á langa skáldsögu fyrir jólin 2011.

Því er haldið fram í öllum umsóknartextum að valið byggi á greinargerð um fyrirliggjandi verkefni – sem þýðir að launin eru veitt fyrir óunnið starf, í orði. Á borði er þessu hins vegar öðruvísi háttað, einsog allir vita sem fylgjast með  úthlutunum sjóðsins – ritlaun eru veitt fyrir unnin verk í þeirri trú að von sé á álíka (góðum) verkum í framtíðinni.

Það er óopinbert leyndarmál að greinargerðin í ritlaunaumsókn er tómt bull – þær bækur sem þar er lýst verði sárasjaldan til, nema þegar um er að ræða hafin verk, sem er auðvitað alls ekki alltaf. Yfirleitt er þetta hrein og tær framtíðarmúsík. Á haustin, á umsóknartímabilinu, eru margir rithöfundar einmitt að skila af sér bók í jólaflóðið og varla nema með eitt tvö fræ að nýrri sögu í höfðinu. Ég skal alveg viðurkenna að ég hef, það ég man, ekki skrifað neitt af því sem ég hef sagst ætla að skrifa í þessum umsóknum – þó vel megi vera að mig misminni. En ég sest ekki niður með það skema og læt það stýra því hvert ég fer. Það er ómögulegt að segja frá skáldsögu fyrirfram – að skrifa skáldsögu er að komast að því um hvað hún fjallar og hvert hún fer. Það gerir maður ekki fyrirfram.

Og því er alveg eðlilegt að nefndin leggi áherslu á það sem þegar hefur verið skrifað og gefið út.  Á síðasta ári kom út þriðja skáldsagan mín, Gæska, sem hlaut einróma lof – sé fráskilið idiótískt rausið í Kollu og Páli – og Af Steypu, sem ég ritstýrði ásamt Kára Páli Óskarssyni, og er sýnisrit sem á sér engan sinn líka í íslenskri bókmenntasögu. Eins kaldhæðnislegt og það nú var, þá barst ritlaunaumslagið í póstinum með nýjasta TMM, þar sem er langur, kátur og naskur ritdómur um Gæsku eftir Björn Þór Vilhjálmsson, sem kallar hana fjallræðu um samtímann og eina áhugaverðustu skáldsögu síðasta árs. Auk þessa birti ég ljóð í tímaritum innanlands og utan, las upp á ótal ljóðahátíðum, þýddi bækur og ljóð, skrifaði um bókmenntir og vann almennt að framgangi bókmennta hér og þar, hingað og þangað, út um allt og alls staðar. Og samt var ég í fæðingarorlofi í 3 mánuði af tólf.

Ég er byrjaður á nýrri bók. Hef unnið í sirka mánuð. Hún hefur ekkert með þá bók að gera, sem ég sótti um ritlaun fyrir. En þessi bók verður varla skrifuð í ár. Þegar ég var bara aðeins yngri hefði ég líklega hrist þetta af mér með meira kæruleysi – rekið fingurinn út í loftið og hangið á yfirdrætti, skuldum og bótum á meðan ég skrifaði þessa bók. En ég á sex mánaða gamalt barn sem lifir ekki á hrísgrjónum og sojasósu þó pabbi hans geti það. Og því verð ég að finna mér vinnu. Ég hangi kannski á þýðingarpeningunum fram á vor en eftir það er ég einfaldlega ekki í góðum málum. Og ég kann ekki annað en að skrifa. Hef ekki gert annað en að skrifa í rúman áratug – öll mín fullorðinsár. Þegar ekki er annað í boði vaki ég á nóttunni og sef minna – sem ég veit ekki alveg hvort er leggjandi á fjölskylduna mína. Maður er ekki alveg mönnum sinnandi, þannig – ekki alveg með réttu ráði.

Það er líklega dónaskapur að telja sig eiga eitthvað skilið. Það er líklega óforskammað og hálfbrjálæðislegt. Ég nenni ekki að breytast í bitran rithöfund sem skrifar langar greinar í Morgunblaðið um hvað hann sé misskilinn – eða hvað hann sé fyrirlitinn – til að hnýta síðan við lofsamlegum umfjöllunum um sjálfan sig úr ritdómum. En það er aldrei að vita nema að ég geri það ef þetta pakk fer ekki að koma fram við mig af þeirri virðingu sem ég á skilið! (Djók! – nei, annars, ekki-djók. Jú, Djók! Nei, fjandinn hafi það – mér er fúlasta alvara, ég er atvinnulaus! Fokk. Nei, djók!)

Á morgun kemur svo í ljós hverjir fengu. Og þá einnig hverjir fengu ekki. Að ekki sé minnst á, hverjir sátu í nefndinni.

Þegar ég fékk ritlaun í fyrra skrifaði ég dálítinn þakkarpistil. Þessi pistill er dálítið takk fyrir ekki neitt. Ég er þannig stemmdur. Og ef ég má vera dálítið tilfinningasamur, þá langar mig líka að koma því að, að nefndarmenn, sem ég veit raunar ekki hverjir eru, eru menningarsnauðir bavíanar. Þetta segi ég hvorutveggja af reiði og sannfæringu. Nefndarmönnum er velkomið að vorkenna sjálfum sér, að verða fyrir beiskju minni í dag, en líklega hef ég þó gert þeim minna en þeir mér og það þó ég héldi áfram að uppnefna þá langt fram á sumar.

Auðvitað reddast þetta. Einhvern veginn skrifa ég bókina mína þótt ég fái ekki til þess ritlaun. Gæska seldist reyndar ekki nóg til þess að ég geti átt von á neinum launum frá Forlaginu (ég er enn að reyna að brjóta 400 bóka múrinn – kannski miðar nefndin við það?) en ég næ yfirleitt að skrapa einhverju saman hér og þar með upplestrum, til dæmis, og kannski greinaskrifum fyrir Grapevine og eitthvað. Eitthvað og eitthvað. Ekki fær maður greitt fyrir ljóðin sjálf. Eða varla. Þetta hefst á endanum. Helvítis. Draga andann. Upp. Upp. Upp.

Draga andann. Upp.

Viljið þið gjöra svo vel að fara úr þessum óskapnaði.

Menn eru aftur farnir að tala um að banna blæjur. Níkab og búrka. Menn í Danmörku og menn í Frakklandi. Til að bjarga konum frá kúgun. En líkt og þegar gerð var innrás í Afganistan er væntumþykja þeirra í garð kvenna líklega fyrst og síðast (ó)þægilegt yfirvarp. Ég veit ekki hvort þetta er, þegar allt kemur til alls, einhvers konar ákall á hjálp, einhvers konar hræðsla, uggur, ótti við strangtrúaða múslima (sem er ekki það sama og að vera hryðjuverkamaður, þó það fari stundum saman) eða einfaldlega krafa um að allir verði steyptir í sama mót. Ég spegla blæjubönn stundum í reykingabönnum. Maður á að virðast sakleysislegur. Maður á ekki að ganga um með krabbameinið utan á sér. Með lágstéttina utan á sér. Í hryðjuverkabúning. Maður á ekki að minna saklausa borgara á þriðja heiminn, fátækt og stríð. Götur Parísar eru óminni utan við myndir fréttatímans. Ómenguð paradís. Það stríðir gegn frönskum gildum að sjá fólk í búrkum úti á götu. Fólk í búrkum lætur hýða sig í Íran. Fólk í búrkum vill hýða þig. Skera af þér hendurnar fyrir þjófnað og fljúga flugvélum á húsið þitt.

Frakkar eru afar uppteknir af því að vera sekúlar – veraldlega þenkjandi, guðleysingjar einsog ég. Og því banna þeir trúartákn á opinberum starfsmönnum á þeirri forsendu að það sé í andstöðu við frönsk gildi að opinberir starfsmenn gangi með trúartákn. Byggi á frönsku byltingunni og það alltsaman, lýðveldunum I-V.

En einhvern veginn var þetta ekki vandamál fyrren trúartáknin urðu íslömsk. Það sagði enginn hassídum á sjöunda áratugnum að þeir yrðu að klippa af sér lokkana eða hætta að vinna í bankanum. Það sagði enginn kennslukonunni að taka af sér róðukrossinn, sleppa talnabandinu.

Einhvers staðar hefur þetta með fleira að gera en múslima og samband þeirra við undirmeðvitund okkar sem erum forrituð á hræðslu, eins örugglega og hundar Pavlovs. Hulið andlit er ekki góðviljað tákn í vestrænum kúltúr. Við þekkjum hulin andlit bara af illmennum. Stríðsmönnum, bankaræningjum. Alþýðufólk eða aðalbornir, vestrænuleysingjar hafa aldrei hulið andlit sitt nema af tveimur ástæðum: 1) Til að verjast veðri 2) Til að fremja illvirki.

Við sjáum hulið andlit og slefum. Til og með froðufellum.

Kannski situr þetta í einhverjum.

Eitthvað hlýtur þetta að vera. Því séu blæjurnar í raun og veru það vandamál sem þær eru sagðar vera meikar lausnin ekkert sens. Þá er ekkert vit í banninu einsog það er framkvæmt.

Ef við gefum okkur að búrka og níkab séu kúgunartæki karlmanna gegn konum – aðferð miðausturlenskra feðravelda til að halda í völd sín – þá er út í hött að ætla að banna konunum að ganga með blæjurnar í skólum, strætisvögnum, bönkum o.s.frv. vegna þess að það kemur ekki í veg fyrir glæpinn, stöðvar ekki kúgunina. Það eina sem það gerir að verkum er að strangtrúaðar íslamskar konur, giftar strangtrúuðum íslömskum körlum, hætta að fara í skóla, strætisvagna og banka. Og sitja eftir minna menntaðar, með skert ferðafrelsi og engan aðgang að eigin fé (eigi þær nokkurt).

Ef að níkab og búrka eru hins vegar raunverulegt kúgunartæki – ef konur eru læstar inni í búrkum sínum af bókstafstrúareiginmönnum sínum (því allir vita jú að konur eru ekki færar um bókstafstrú) – þá þarf að bjarga konunum af heimilum sínum, koma þeim í kvennaathvarf, vernda þær og hjálpa þeim að koma undir sig fótunum. Já og leysa af þeim búrkurnar auðvitað.

Í nýjasta tölublaði enskumælandi útgáfunnar af Le Monde Diplomatique er vitnað til rannsóknar sem sýnir, þvert á yfirlýsingar óttasleginna, fóbískra stjórnmálamanna, að hið pólitískt róttæka Íslam er á undanhaldi í Evrópu. Þriðja kynslóð innflytjenda fúlsar við pólitísku Íslam.

It’s easy to mistake the high visibility of Islam in the West for a massive return to piety in Muslim communities. But for the last 20 years religious observance has stagnated, even slightly waned. Its reappearance is at an individual level, not as part of a shared project, even if it stems from a desire for communal solidarity, and corresponds most of all to the need to rediscover identity and roots.

.

Two wide currents are found in the present religious revival. First, marketplace Islam: religiosity freed from the Islamist obsession with politics, and distinguished by a search for cultural normalisation of the Muslim identity. Fashionable Islamic streetwear (combining jeans, trainers and the hijab), halal pop and Muslim Up (a French soft drink like cola) all express an affirmation of Islam rooted in mass culture.

.

- Patrick Haenni og Sami Amghar í LMD, janúar 2010, í þýðingu Roberts Waterhouse.

Fólk sem flytur langt að heiman sækir oft í tengingu við heimaslóðirnar. Ljóðskáld í útlegð yrkja um heimaslóðirnar. Íslendingar í útlöndum láta senda sér ópal, harðfisk og bækur úr jólabókaflóðinu. Ég borðaði ekki svona mikinn harðfisk þegar ég bjó á Íslandi. Íslendingafélög erlendis eru (í heildina tekið, þó á því séu undantekningar) þjóðernissinnaðri en nokkur samtök Íslendinga á Íslandi.

Sá sem upplifir sig utanveltu í nýju samfélagi, þó það sé ekki nema að litlu leyti (einsog Íslendingur í Danmörku), þarf að takast á við ídentítet sitt upp á nýtt. Maður verður aldrei fyllilega hluti af nýju samfélagi. Maður kann ekki sömu vögguvísur og nágrannarnir, vill borða annan mat á jólunum, talar með hreim og svo framvegis. Vestur-íslenskar fjölskyldur halda enn í sína íslensku arfleið, þó meira en öld sé liðinn frá því þeir settust að. Það sama gildir um aðrar innflytjendaþjóðir í Ameríku – í Toronto í Kanada getur maður sjálfsagt keypt allan hugsanlegan mat í heiminum (nema kannski íslenskan), enda er Toronto mesta fjölmenningarborg heimsins þar sem meira en helmingur íbúanna er fæddur utan Kanada. Og þarf að þjónusta margar sjálfsmyndir.

Það sem ég er að segja er þetta: Fólk þarf á einhvers konar sambandi við eigið kúltúral ídentítet að halda – því þarf að vera frjálst að skapa eigin sjálfsmynd. Það má vel vera að hákarl sé ógeðslegur matur og þorramaturinn sé ekki heilsusamlegur eða í samræmi við gildi annarra þjóða, en við viljum samt fá þorramat þó við búum í útlöndum og við viljum það enn frekar ef okkur er bannað það. Þjóðir sem upplifa sig undirokaðar, einsog þjóðir múslima hljóta að gera í Evrópu (ég myndi gera það), eru enn líklegri til að bregðast heiftúðlega og með þrjósku við hugmyndum um menningarbönn, jafnvel þó einstaklingarnir sem slíkir aðhyllist ekki þessa tilteknu siði. Þannig myndi ég sjálfur töluvert æstari í kæstan hákarl ef hann væri bannaður í Svíþjóð á þeirri forsendu að hann væri í andstöðu við sænsk gildi. Og væri ég nítján ára múslimsk kona í Frakklandi myndi ég vilja ganga í níkab, þó ekki væri nema bara til að senda Sarkozy fingurinn.

Þeir sem líta á blæjurnar sem kúgunartæki verða auðvitað ekki sáttir við hákarlslíkinguna. Né heldur hinir sem líta á þ´r sem tákn um skaðsama ofsatrú sem verði að kæfa með öllum ráðum. Ykkur minni ég á enska málsháttinn um hunangið og edikið – maður veiðir ekki býflugur með ediki. Framsetning Jótlandspóstsins á múhameðsteikningunum um árið (frekar en myndbirtingar á Múhameð sem slíkum, sem voru daglegt brauð fram að þeim tíma) varð ekki til að skapa neina sátt – líkt og innrásirnar í Írak og Afganistan var sú heift bara olía á eld öfgasinna. Hið sama gildir um bönn Svisslendinga á mínarettum og bönn Dana og Frakka á blæjum. Heift er aldrei mætt með öðru en heift.

Og svo er hitt. Það furðulegasta í þessu öllu saman. Stærð vandamálsins, talið í hausum. Í Danmörku er farið að tala um blæjufarsann. Þetta mál hefur verið allsráðandi í danskri pólitík frá því að stungið var upp á banninu síðasta sumar. Í heila meðgöngu hafa Danir rifist og slegist um níköb og búrkur á meðan annað hefur setið á hakanum.

Og hvað skyldu vera margar konur í níkab í Danmörku?

Þær eru um 200.

Um helmingur þeirra eru danskir trúskiptingar.

Það fannst ekki ein einasta kona í búrku í Danmörku.

Konur í búrkum eða níköbum í Frakklandi eru 1.900. Altso, tæplega 0,003% af hinni 65 milljón manna þjóð. Auðvitað getur þetta verið prinsippmál – mörg mikilvæg prinsippmál snerta ekki nema fáa einstaklinga. En ég kaupi ekki heldur að það komi öðru fólki við – í prinsippinu – í hvað ég klæði mig þegar ég fer úr húsi, eða að það komi mér við í hvað annað fólk klæðir sig. Mér þykir bann við búrkum og níköbum alveg jafn óréttlát hugmynd og sú að skylda konur til að ganga í búrku eða níkab. Maður getur látið ýmislegt fara í taugarnar á sér án þess að maður þurfi ævinlega að krefjast þess að það sé bannað eða bundið í lög. Mér finnst það óréttlát hugmynd að konur sjái um 90 prósent allrar eldamennsku, en ég vil ekki að það verði bundið í lög að karlar eigi að elda annan hvern dag.

Maður leysir einfaldlega ekki öll vandamál með lagasetningu.

Amazon-fyrirtækið virðist hafa nokkuð ótakmarkaðan aðgang að seldum Kindle-vélum og innihaldi þeirra. Bækur sem keyptar eru á Amazon eru enda ekki „keyptar“ heldur fá notendur einungis rétt til að lesa þær. Það þýðir meðal annars að öll endursala á verkinu er óheimil. Maður getur ekki farið með e-bókina sína í fornbókaverslunina til Braga og selt hana, né heldur getur maður lánað mömmu sinni bókina, skilið hana eftir á farfuglaheimili eða látið hana ganga á bookcrossing. Maður fer ekki með hana á skiptibókamarkað eða gefur hana til skóla í þriðja heiminum, öðrum heiminum eða fyrsta heiminum. Vegna þess að maður „á“ hana strangt til tekið ekki. Maður hefur einungis keypt „leyfi“ til að lesa hana, samkvæmt skilmálum Amazon. Annars staðar en í skilmálum – t.d. í auglýsingum og fréttatilkynningum – er þó talað um bókakaup.

Í einræðisríkjum nú og fyrr hafa stjórnvöld haft fyrir vana að vilja ráða því hvað alþýða manna les. Upplýsingar eru enda máttur og ríkið vill hafa stjórn á mætti manna. Skemmst er að minnast nýrofins samstarfs kínverskra yfirvalda og Google-samsteypunnar, sem hjálpaði yfirvöldum í Kína að fela slóðir Falun Gong og atburðanna á Torgi hins himneska friðar fyrir kínverskum tölvunotendum. Neðanjarðarhreyfingar í Austur-Evrópu smygluðu inn miklu magni af ólöglegum bókmenntum – ekki bara játningabókum brottflúinna og hættulegri heimspeki, heldur einnig fagurbókmenntum. Þegar Allen Ginsberg var krýndur maíkonungur í Prag á sínum tíma voru bækur hans ólöglegar í Tékkóslóvakíu. En þær voru alls staðar fáanlegar þeim sem þekktu mann sem þekkti mann. Þá má einnig nefna áhyggjur ekki minni manna en nóbelsverðlaunahafans JM Coetzees á áströlskum lögum sem banna mönnum að tala um hryðjuverk á jákvæðum nótum.

Með tilkomu Kindle þurfa yfirvöld ekki að hafa áhyggjur af því að þegnarnir lesi ólöglegar bækur. Amazon leyfir ekki ólöglegar bækur og fjarlægir þær einfaldlega ef svo illa vill til að þær lendi á Kindle-vélum sakleysingjanna.

Raunar er þetta ofureinföldun. Það er auðvitað ekkert sem segir að harðspjaldabókin eða kiljan gufi upp þó til komi nýtt format – að minnsta kosti ekki á fáeinum augnablikum. Ég veit reyndar ekkert hvað varð um allar segulbandsspólurnar mínar og átti þó mikið safn á tíunda áratugnum (í bílinn minn, heitinn) og hef ekki séð beta-myndbandsspólu í ríflega tvo áratugi. Hef ekki einu sinni séð VHS-spólu í nokkur misseri. En hvað um það. Það verður án nokkurs vafa hægt að dreifa pappír með bókstöfum í áratugi og aldir – sem breytir því ekki að Kindle-lesendur geta ekki búist við því að fá að lesa hvað sem er.

Amazon baðst afsökunar á því að hafa eytt bókunum af Kindle-vélum viðskiptavina sinna og sagðist hafa breytt reglunum svo þetta gæti ekki gerst aftur. Samkvæmt nýju reglunum eyðir Amazon ekki bókum af Kindle nema eitthvað af eftirfarandi eigi við:

a) Notandinn samþykki eyðingu bókar eða breytingu á henni (já, Amazon getur líka breytt bókunum sem þú kaupir – lagfært dagsetningar í sögubókum og eytt orðrómum um Stóra bróður)

.

b) Notandinn fer fram á endurgreiðslu eða greiðir ekki fyrir verkið (t.d. ef kreditkort klikkar).

.

c) Dómsúrskurður eða ríkistilskipun krefst þess að verki verði eytt eða því breytt.

.

d) Eyðing eða breyting verks reynist nauðsynleg til að vernda neytandann eða virkni tækis eða samskiptanets (t.d. ef skaðlegur kóði berst inn í tækið með verki).

Eitt af því sem truflar mig mest við þetta er að Amazon virðist, það best ég get séð, setja sér þessar reglur sjálft. Einkafyrirtækið er altso enn sem komið er eigin löggjafi, að því er varðar aðgang fyrirtækisins að rými einstaklingsins – og já, bókahillan mín er heimili mitt, mín innstu vé og ég kæri mig eiginlega ekki um að Amazon geti bara vaðið í bæinn og farið að skoða. Já og tekið með sér mislöglegar eigur mínar. Í bókaskápnum mínum er til dæmis ljósrit af sjaldgæfu dada-ljóði eftir Gunnar Björling, sem fæst hvergi keypt en er kannski ólöglegt (ég veit það ekki, satt best að segja). Þar eru klippiverk úr öðrum bókmenntaverkum, ljósmyndum og svo framvegis, sem öll lúta reglum um höfundarrétt og eru eiginlega alveg áreiðanlega ekki lögleg. Í ofanálag treysti ég ekki yfirvöldum til að ákveða hvað ég les og hef ekki nema takmarkaða trú á hollustu þeirra við tjáningarfrelsið. Og ég hef enn minni trú á einkafyrirtækjum. Einkafyrirtæki mæla með myntkörfulánum og stunda ólöglegt verðsamráð, þau reka þrælabúðir í þriðja heiminum og eyðileggja allt fyrir öllum ef það er nokkuð á því að græða.

Þessu hefur meðal annars verið líkt við netið – rétt einsog hægt er að eyða efni af netinu er hægt að eyða efni úr Kindle. En munurinn er auðvitað sá að allt það efni sem ég vista á tölvunni minni „á“ ég – ég hef aðgang að því og ég get deilt því og það þarf lögreglurannsókn og læti til að svipta mig því. Það er ekkert einkafyrirtæki úti í bæ sem getur gluggað í tölvuna mína án þess að brjóta lög um friðhelgi.

Aukinheldur er það ekki, að mínu mati, bara kostur að netið skuli vera jafn auðbreytanlegt og raun ber vitni. Það getur líka verið hindrun. Ég skal taka dæmi um tvö ljóðverk.

Fyrir fáeinum árum notaði Brian Kim Stefans útlit heimasíðunnar nytimes.com og dældi inn á hana texta eftir Raoul Vaneigem svo úr varð verk sem er ekki svo ósvipað mbfr eftir okkur Jón Örn Loðmfjörð. New York Times setti lögfræðinga sína í málið og síðan var fjarlægð af netinu. Hún er ekki lengur til. Um svipað leyti tók Kenneth Goldsmith sig til og skrifaði upp heilt tölublað af New York Times, frá orði til orðs, og gaf út á bókarformi. Bókin heitir Day. Þegar búið er að gefa út bók, prenta hana og dreifa henni, er nokkuð strit að kalla hana inn. Það er auk þess líklegra en ekki að höfundurinn streitist á móti (vegna þess að hann eða forlagið þyrfti að bera kostnaðinn af innköllun), sem aftur kallar á réttarhöld, jafnvel umfjöllun í fjölmiðlum og svo framvegis. Hasar og læti, sem er ekki endilega rétthafanum fyrir bestu. Skemmst er frá því að segja að Kenneth Goldsmith var alveg látinn í friði og bókin er ennþá til. Ef Goldsmith hefði dælt textanum inná heimasíðu hefði hann verið stoppaður af og „bókin“ látin hverfa.

Ef Day hefði komið út á Kindle frekar en á pappír hefði hún verið kölluð inn. Það er einfaldlega mun léttari prósess.

—

Sem stendur eru tæplega 400 þúsund verk fáanleg fyrir Kindle, en þar af eru um 30-40 þúsund ókeypis, þökk sé Project Gutenberg. Ókeypis verkin eru aðallega gamlir klassíkerar sem eru fallnir úr höfundarrétti. Höfundarréttur er reyndar að verða meira og meira vandræðavesen, sökum taumlítillar græðgi eigendanna. Fólk sem hefur árum saman notið góðs af höfundarrétti sem það fékk í arf er nefnilega ekkert á þeim buxunum að sleppa takinu þegar höfundarrétturinn rennur úr. Nýlega var fjallað um þetta vandamál á boingboing. Þar kom meðal annars fram að bókin Fahrenheit 451 eftir Ray Bradbury, sem hefði átt að falla úr höfundarrétti nú á áramótum, samkvæmt þeim lögum sem voru í gildi þegar hún var skrifuð, gerir það ekki fyrren árið 2049. Þá verð ég 71 árs. Hér má lesa meira um málið og sjá lista yfir fleiri verk frá árinu 1953 sem lúta sömu reglum.

Annað sem kemur fram í greininni á boingboing er að upphaflega var höfundarréttur bara í gildi í 28 ár og eftir það þurfti að sækja um endurnýjun. Raunar þurfti að sækja um höfundarrétt strax í upphafi – maður valdi að vilja vernda verk sín á þennan hátt, en nú velur maður að gera það ekki (maður sækir um að losna við höfundarrétt). Þá eru ónefnd hin munaðarlausu verk, sem samkvæmt greininni eru um 98% allra verka sem höfundarréttur nær til. Það er að segja, það er ekki hægt að gefa verkin út vegna þess að þau eru vernduð með höfundarréttarákvæðum, en það veit enginn hver á höfundarréttinn og því er ekki heldur hægt að semja um útgáfu.

Þetta hljómar kannski undarlega. Talan hljómar kannski óhóflega há. En líklega á þetta fyrst og síðast við víðan og djúpan hafsjó smáfiskanna, öll litlu forlögin sem fóru á hausinn og svo framvegis, litlu höfundana á stóru forlögunum sem sameinuðust, sundruðust, fóru á hausinn, sameinuðust aftur, sundruðust og þar fram eftir götunum. Áður en gögn voru tölvuvædd var erfiðara að fylgjast með eigum forlaganna, öllum samningunum, og líklega var öllum nokk sama um bækur sem skiluðu tapi, litlum hagnaði eða komu út á sléttu. Óhemja af bókum hefur einfaldlega týnst. Þetta eru bækurnar sem enginn kærir sig um, glataðar gersemar – en ekki 98% af bókum Stephen King.

Þessar bækur, sem enginn kærir sig um, ætti að vera hægt að gefa út ókeypis – eða fyrir sama og ekki neitt – en þær koma ekki út vegna þess ímyndaðir (frekar en raunverulegir) fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi. Þegar um er að ræða raunverulega fjárhagslega hagsmuni snýst þetta síðan yfirleitt annars vegar um tittlingaskít og hins vegar um fáránlegar upphæðir. Það er t.d. enginn útgefandi að fara að leggja fram stórar upphæðir til að endurútgefa Louis Zukofsky (líkt og sonur hans krefst) og úr þeim tilraunum mun aldrei neitt koma nema örlítill vasapeningur, í besta falli, en í versta falli mun það koma í veg fyrir að verk Zukofskys eigi sér framhaldslíf. Hins vegar er um að ræða ógurlegar lögfræðingastofnanir sem raka inn milljónatugum fyrir vinsælar bækur eftir löngu látna höfunda, svo börnin þeirra geti notið kvótagróðans í sólinni á Tortola. Eða þannig. Þú veist.

Það eru ekki margir sem lifa á svæðinu þarna á milli – ekki margir höfundar sem selja sæmilega mikið af bókum í árafjöld eftir andlát sitt. Hér er jafnan allt annað hvort í hæl eða hnakka, ökkla eða eyra. Það er ekki til nein miðstétt dauðra rithöfunda, til að tala um.

Ég er ekki mótfallinn því að listamenn fái greitt fyrir vinnu sína, en mér þykir undarlegt að börn listamanna eða barnabörn fái greitt fyrir vinnu foreldra sinna og forfeðra. Sá auður sem listamennirnir öngluðu saman við vinnu sína, líkt og annað verkafólk – altso, bókasöfn, hús, íbúð, bíll, jafnvel hlutabréf og guðveithvað listamenn eyða peningunum sínum í – ætti bara að vera nógur arfur.  Ónýtt lífeyrisréttindi skúringatækna gufa upp við andlát, það best ég veit. (Ég er ekki viss um að ég átti mig á því sjálfur hvernig þetta tengist, ónýtt lífeyrisréttindi og höfundarréttur, en ég leyfi setningunni samt að standa – hér er, einsog áður hefur verið bent á, nóg pláss fyrir misviðeigandi hugsanir).

Einhvern tíma þótti mönnum 28 ár feykinógur tími fyrir höfundarrétt á bók. Ef miklir fjárhagslegir hagsmunir voru í húfi var hægt að sækja um framlengingu – en samkvæmt boingboing var það ekki gert í 92% tilvika og þær bækur fóru því beint til samfélagsins (sem nota bene heldur uppi nokkrum fjölda lifandi, strögglandi listamanna, í sumum löndum). En svo þóttu 28 ár ekki lengur ásættanlegur tími vegna þess að það var hægt að halda áfram að græða á bókunum. Fyrst varð framlengingin sjálfkrafa og loks var höfundarréttur teygður upp í allt að 95 ár eftir útgáfu. Ef einhver bjáni hefði ekki sleppt hendinni af útgáfuréttinum á Shakespeare væri líklega enn verið að díla með hann. Og áhugaleikhús hefðu ekki efni á að setja á svið Rómeó og Júlíu.

Nú er sjálfsagt að halda því til haga að Ray Bradbury er enn á lífi. Og kannski réttlætanlegt að hann ráði örlögum bókar sinnar á meðan hann er á lífi. En ef við bökkum nokkur ár aftur í tímann, aftur fyrir útgáfu Fahrenheit 451, og nokkrar málsgreinar upp þessa færslu, rekumst við aftur á George Orwell.

1984 kom út árið 1949 og Animal Farm árið 1945. Höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi árið 2044 og höfundarrétturinn á Animal Farm árið 2040. George Orwell lést árið 1950. Ættleiddur sonur Orwells, Richard Horatio Blair, á réttinn á bókum hans og þénar á þeim sex stafa tölu árlega – í pundum, takk fyrir. Dánarbú Orwells er í umsjá PFD, einnar stærstu réttindaskrifstofu Bretlands, og þykja lögfræðingarnir á þeim bænum einstaklega harðir í horn að taka. Þegar höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi verður Richard Horatio Blair 99 ára gamall. Og það verða liðin 94 ár frá andláti Orwells sjálfs, 95 ár frá því að bókin kom út. Það er að segja ef ekki verður enn frekar búið að teygja á höfundarréttinum þegar það loksins verður.

Ég veit ekki hvort ég er mótfallinn höfundarrétti sem slíkum. Líklega ekki. Hann kemur líka í veg fyrir að listaverk séu notuð til að selja drasl, sem mér finnst ágætt. En hann er ægilegt vesen – einsog óáþreifanlegar eignir eru jafnan. Og það er löngu kominn tími til að stokka upp í reglum um höfundarrétt.

Ég er hins vegar fullur bullandi þrár í Kindle, eða sams konar bókamaskínu. Mér finnst þetta ægilega töff. En samtímis grunar mig að Kindle verði skammlíft aflestrartæki – að fyrr eða síðar hljóti að koma fram ný vél frá fyrirtæki sem ekki beitir jafn harðskeyttri nálgun á stafræna réttindastjórnun (DRM), og hún jarði Amazon Kindle einsog hvern annan steingerving.