Og þá er bara að borða ruslið.

Ég er atvinnulaus frá og með 15. mars næstkomandi, þegar ég skila af mér þýðingu. Síðastliðin tvö ár fékk ég hálfs mánaðar ritlaun – mér þótti ég reyndar hafa mátt bíða lengi eftir þeim þegar ég loksins fékk eitthvað, en það er svo sem önnur saga.

Í dag fékk ég  bréf frá ritlaunasjóði þar sem mér var tjáð að því miður o.s.frv. Ekki þrjá mánuði, ekki hálft ár, ekki krónu. Mér þykir þetta auðvitað andskoti skítt – ég er einhvers staðar mitt á milli þess að vera raunverulega mjög reiður og alveg gersamlega miður mín. Ég hafði hálft í hvoru vonast til að fá jafnvel heilt ár, svona í dagdraumum sem maður nefnir ekki upphátt. Og að fá ekki neitt er helvíti skítt. Helvíti erfitt. Ég er atvinnurithöfundur og án launasjóðsins er ég eiginlega bara í ruglinu.

Það sem gerir þetta ennþá erfiðara er að ég sé ekki fram á að vera með bók í ár, sem aftur dregur mjög úr líkunum á að ég fái nokkuð næst – en ég stefni á langa skáldsögu fyrir jólin 2011.

Því er haldið fram í öllum umsóknartextum að valið byggi á greinargerð um fyrirliggjandi verkefni – sem þýðir að launin eru veitt fyrir óunnið starf, í orði. Á borði er þessu hins vegar öðruvísi háttað, einsog allir vita sem fylgjast með  úthlutunum sjóðsins – ritlaun eru veitt fyrir unnin verk í þeirri trú að von sé á álíka (góðum) verkum í framtíðinni.

Það er óopinbert leyndarmál að greinargerðin í ritlaunaumsókn er tómt bull – þær bækur sem þar er lýst verði sárasjaldan til, nema þegar um er að ræða hafin verk, sem er auðvitað alls ekki alltaf. Yfirleitt er þetta hrein og tær framtíðarmúsík. Á haustin, á umsóknartímabilinu, eru margir rithöfundar einmitt að skila af sér bók í jólaflóðið og varla nema með eitt tvö fræ að nýrri sögu í höfðinu. Ég skal alveg viðurkenna að ég hef, það ég man, ekki skrifað neitt af því sem ég hef sagst ætla að skrifa í þessum umsóknum – þó vel megi vera að mig misminni. En ég sest ekki niður með það skema og læt það stýra því hvert ég fer. Það er ómögulegt að segja frá skáldsögu fyrirfram – að skrifa skáldsögu er að komast að því um hvað hún fjallar og hvert hún fer. Það gerir maður ekki fyrirfram.

Og því er alveg eðlilegt að nefndin leggi áherslu á það sem þegar hefur verið skrifað og gefið út.  Á síðasta ári kom út þriðja skáldsagan mín, Gæska, sem hlaut einróma lof – sé fráskilið idiótískt rausið í Kollu og Páli – og Af Steypu, sem ég ritstýrði ásamt Kára Páli Óskarssyni, og er sýnisrit sem á sér engan sinn líka í íslenskri bókmenntasögu. Eins kaldhæðnislegt og það nú var, þá barst ritlaunaumslagið í póstinum með nýjasta TMM, þar sem er langur, kátur og naskur ritdómur um Gæsku eftir Björn Þór Vilhjálmsson, sem kallar hana fjallræðu um samtímann og eina áhugaverðustu skáldsögu síðasta árs. Auk þessa birti ég ljóð í tímaritum innanlands og utan, las upp á ótal ljóðahátíðum, þýddi bækur og ljóð, skrifaði um bókmenntir og vann almennt að framgangi bókmennta hér og þar, hingað og þangað, út um allt og alls staðar. Og samt var ég í fæðingarorlofi í 3 mánuði af tólf.

Ég er byrjaður á nýrri bók. Hef unnið í sirka mánuð. Hún hefur ekkert með þá bók að gera, sem ég sótti um ritlaun fyrir. En þessi bók verður varla skrifuð í ár. Þegar ég var bara aðeins yngri hefði ég líklega hrist þetta af mér með meira kæruleysi – rekið fingurinn út í loftið og hangið á yfirdrætti, skuldum og bótum á meðan ég skrifaði þessa bók. En ég á sex mánaða gamalt barn sem lifir ekki á hrísgrjónum og sojasósu þó pabbi hans geti það. Og því verð ég að finna mér vinnu. Ég hangi kannski á þýðingarpeningunum fram á vor en eftir það er ég einfaldlega ekki í góðum málum. Og ég kann ekki annað en að skrifa. Hef ekki gert annað en að skrifa í rúman áratug – öll mín fullorðinsár. Þegar ekki er annað í boði vaki ég á nóttunni og sef minna – sem ég veit ekki alveg hvort er leggjandi á fjölskylduna mína. Maður er ekki alveg mönnum sinnandi, þannig – ekki alveg með réttu ráði.

Það er líklega dónaskapur að telja sig eiga eitthvað skilið. Það er líklega óforskammað og hálfbrjálæðislegt. Ég nenni ekki að breytast í bitran rithöfund sem skrifar langar greinar í Morgunblaðið um hvað hann sé misskilinn – eða hvað hann sé fyrirlitinn – til að hnýta síðan við lofsamlegum umfjöllunum um sjálfan sig úr ritdómum. En það er aldrei að vita nema að ég geri það ef þetta pakk fer ekki að koma fram við mig af þeirri virðingu sem ég á skilið! (Djók! – nei, annars, ekki-djók. Jú, Djók! Nei, fjandinn hafi það – mér er fúlasta alvara, ég er atvinnulaus! Fokk. Nei, djók!)

Á morgun kemur svo í ljós hverjir fengu. Og þá einnig hverjir fengu ekki. Að ekki sé minnst á, hverjir sátu í nefndinni.

Þegar ég fékk ritlaun í fyrra skrifaði ég dálítinn þakkarpistil. Þessi pistill er dálítið takk fyrir ekki neitt. Ég er þannig stemmdur. Og ef ég má vera dálítið tilfinningasamur, þá langar mig líka að koma því að, að nefndarmenn, sem ég veit raunar ekki hverjir eru, eru menningarsnauðir bavíanar. Þetta segi ég hvorutveggja af reiði og sannfæringu. Nefndarmönnum er velkomið að vorkenna sjálfum sér, að verða fyrir beiskju minni í dag, en líklega hef ég þó gert þeim minna en þeir mér og það þó ég héldi áfram að uppnefna þá langt fram á sumar.

Auðvitað reddast þetta. Einhvern veginn skrifa ég bókina mína þótt ég fái ekki til þess ritlaun. Gæska seldist reyndar ekki nóg til þess að ég geti átt von á neinum launum frá Forlaginu (ég er enn að reyna að brjóta 400 bóka múrinn – kannski miðar nefndin við það?) en ég næ yfirleitt að skrapa einhverju saman hér og þar með upplestrum, til dæmis, og kannski greinaskrifum fyrir Grapevine og eitthvað. Eitthvað og eitthvað. Ekki fær maður greitt fyrir ljóðin sjálf. Eða varla. Þetta hefst á endanum. Helvítis. Draga andann. Upp. Upp. Upp.

Draga andann. Upp.

Viljið þið gjöra svo vel að fara úr þessum óskapnaði.

Menn eru aftur farnir að tala um að banna blæjur. Níkab og búrka. Menn í Danmörku og menn í Frakklandi. Til að bjarga konum frá kúgun. En líkt og þegar gerð var innrás í Afganistan er væntumþykja þeirra í garð kvenna líklega fyrst og síðast (ó)þægilegt yfirvarp. Ég veit ekki hvort þetta er, þegar allt kemur til alls, einhvers konar ákall á hjálp, einhvers konar hræðsla, uggur, ótti við strangtrúaða múslima (sem er ekki það sama og að vera hryðjuverkamaður, þó það fari stundum saman) eða einfaldlega krafa um að allir verði steyptir í sama mót. Ég spegla blæjubönn stundum í reykingabönnum. Maður á að virðast sakleysislegur. Maður á ekki að ganga um með krabbameinið utan á sér. Með lágstéttina utan á sér. Í hryðjuverkabúning. Maður á ekki að minna saklausa borgara á þriðja heiminn, fátækt og stríð. Götur Parísar eru óminni utan við myndir fréttatímans. Ómenguð paradís. Það stríðir gegn frönskum gildum að sjá fólk í búrkum úti á götu. Fólk í búrkum lætur hýða sig í Íran. Fólk í búrkum vill hýða þig. Skera af þér hendurnar fyrir þjófnað og fljúga flugvélum á húsið þitt.

Frakkar eru afar uppteknir af því að vera sekúlar – veraldlega þenkjandi, guðleysingjar einsog ég. Og því banna þeir trúartákn á opinberum starfsmönnum á þeirri forsendu að það sé í andstöðu við frönsk gildi að opinberir starfsmenn gangi með trúartákn. Byggi á frönsku byltingunni og það alltsaman, lýðveldunum I-V.

En einhvern veginn var þetta ekki vandamál fyrren trúartáknin urðu íslömsk. Það sagði enginn hassídum á sjöunda áratugnum að þeir yrðu að klippa af sér lokkana eða hætta að vinna í bankanum. Það sagði enginn kennslukonunni að taka af sér róðukrossinn, sleppa talnabandinu.

Einhvers staðar hefur þetta með fleira að gera en múslima og samband þeirra við undirmeðvitund okkar sem erum forrituð á hræðslu, eins örugglega og hundar Pavlovs. Hulið andlit er ekki góðviljað tákn í vestrænum kúltúr. Við þekkjum hulin andlit bara af illmennum. Stríðsmönnum, bankaræningjum. Alþýðufólk eða aðalbornir, vestrænuleysingjar hafa aldrei hulið andlit sitt nema af tveimur ástæðum: 1) Til að verjast veðri 2) Til að fremja illvirki.

Við sjáum hulið andlit og slefum. Til og með froðufellum.

Kannski situr þetta í einhverjum.

Eitthvað hlýtur þetta að vera. Því séu blæjurnar í raun og veru það vandamál sem þær eru sagðar vera meikar lausnin ekkert sens. Þá er ekkert vit í banninu einsog það er framkvæmt.

Ef við gefum okkur að búrka og níkab séu kúgunartæki karlmanna gegn konum – aðferð miðausturlenskra feðravelda til að halda í völd sín – þá er út í hött að ætla að banna konunum að ganga með blæjurnar í skólum, strætisvögnum, bönkum o.s.frv. vegna þess að það kemur ekki í veg fyrir glæpinn, stöðvar ekki kúgunina. Það eina sem það gerir að verkum er að strangtrúaðar íslamskar konur, giftar strangtrúuðum íslömskum körlum, hætta að fara í skóla, strætisvagna og banka. Og sitja eftir minna menntaðar, með skert ferðafrelsi og engan aðgang að eigin fé (eigi þær nokkurt).

Ef að níkab og búrka eru hins vegar raunverulegt kúgunartæki – ef konur eru læstar inni í búrkum sínum af bókstafstrúareiginmönnum sínum (því allir vita jú að konur eru ekki færar um bókstafstrú) – þá þarf að bjarga konunum af heimilum sínum, koma þeim í kvennaathvarf, vernda þær og hjálpa þeim að koma undir sig fótunum. Já og leysa af þeim búrkurnar auðvitað.

Í nýjasta tölublaði enskumælandi útgáfunnar af Le Monde Diplomatique er vitnað til rannsóknar sem sýnir, þvert á yfirlýsingar óttasleginna, fóbískra stjórnmálamanna, að hið pólitískt róttæka Íslam er á undanhaldi í Evrópu. Þriðja kynslóð innflytjenda fúlsar við pólitísku Íslam.

It’s easy to mistake the high visibility of Islam in the West for a massive return to piety in Muslim communities. But for the last 20 years religious observance has stagnated, even slightly waned. Its reappearance is at an individual level, not as part of a shared project, even if it stems from a desire for communal solidarity, and corresponds most of all to the need to rediscover identity and roots.

.

Two wide currents are found in the present religious revival. First, marketplace Islam: religiosity freed from the Islamist obsession with politics, and distinguished by a search for cultural normalisation of the Muslim identity. Fashionable Islamic streetwear (combining jeans, trainers and the hijab), halal pop and Muslim Up (a French soft drink like cola) all express an affirmation of Islam rooted in mass culture.

.

- Patrick Haenni og Sami Amghar í LMD, janúar 2010, í þýðingu Roberts Waterhouse.

Fólk sem flytur langt að heiman sækir oft í tengingu við heimaslóðirnar. Ljóðskáld í útlegð yrkja um heimaslóðirnar. Íslendingar í útlöndum láta senda sér ópal, harðfisk og bækur úr jólabókaflóðinu. Ég borðaði ekki svona mikinn harðfisk þegar ég bjó á Íslandi. Íslendingafélög erlendis eru (í heildina tekið, þó á því séu undantekningar) þjóðernissinnaðri en nokkur samtök Íslendinga á Íslandi.

Sá sem upplifir sig utanveltu í nýju samfélagi, þó það sé ekki nema að litlu leyti (einsog Íslendingur í Danmörku), þarf að takast á við ídentítet sitt upp á nýtt. Maður verður aldrei fyllilega hluti af nýju samfélagi. Maður kann ekki sömu vögguvísur og nágrannarnir, vill borða annan mat á jólunum, talar með hreim og svo framvegis. Vestur-íslenskar fjölskyldur halda enn í sína íslensku arfleið, þó meira en öld sé liðinn frá því þeir settust að. Það sama gildir um aðrar innflytjendaþjóðir í Ameríku – í Toronto í Kanada getur maður sjálfsagt keypt allan hugsanlegan mat í heiminum (nema kannski íslenskan), enda er Toronto mesta fjölmenningarborg heimsins þar sem meira en helmingur íbúanna er fæddur utan Kanada. Og þarf að þjónusta margar sjálfsmyndir.

Það sem ég er að segja er þetta: Fólk þarf á einhvers konar sambandi við eigið kúltúral ídentítet að halda – því þarf að vera frjálst að skapa eigin sjálfsmynd. Það má vel vera að hákarl sé ógeðslegur matur og þorramaturinn sé ekki heilsusamlegur eða í samræmi við gildi annarra þjóða, en við viljum samt fá þorramat þó við búum í útlöndum og við viljum það enn frekar ef okkur er bannað það. Þjóðir sem upplifa sig undirokaðar, einsog þjóðir múslima hljóta að gera í Evrópu (ég myndi gera það), eru enn líklegri til að bregðast heiftúðlega og með þrjósku við hugmyndum um menningarbönn, jafnvel þó einstaklingarnir sem slíkir aðhyllist ekki þessa tilteknu siði. Þannig myndi ég sjálfur töluvert æstari í kæstan hákarl ef hann væri bannaður í Svíþjóð á þeirri forsendu að hann væri í andstöðu við sænsk gildi. Og væri ég nítján ára múslimsk kona í Frakklandi myndi ég vilja ganga í níkab, þó ekki væri nema bara til að senda Sarkozy fingurinn.

Þeir sem líta á blæjurnar sem kúgunartæki verða auðvitað ekki sáttir við hákarlslíkinguna. Né heldur hinir sem líta á þ´r sem tákn um skaðsama ofsatrú sem verði að kæfa með öllum ráðum. Ykkur minni ég á enska málsháttinn um hunangið og edikið – maður veiðir ekki býflugur með ediki. Framsetning Jótlandspóstsins á múhameðsteikningunum um árið (frekar en myndbirtingar á Múhameð sem slíkum, sem voru daglegt brauð fram að þeim tíma) varð ekki til að skapa neina sátt – líkt og innrásirnar í Írak og Afganistan var sú heift bara olía á eld öfgasinna. Hið sama gildir um bönn Svisslendinga á mínarettum og bönn Dana og Frakka á blæjum. Heift er aldrei mætt með öðru en heift.

Og svo er hitt. Það furðulegasta í þessu öllu saman. Stærð vandamálsins, talið í hausum. Í Danmörku er farið að tala um blæjufarsann. Þetta mál hefur verið allsráðandi í danskri pólitík frá því að stungið var upp á banninu síðasta sumar. Í heila meðgöngu hafa Danir rifist og slegist um níköb og búrkur á meðan annað hefur setið á hakanum.

Og hvað skyldu vera margar konur í níkab í Danmörku?

Þær eru um 200.

Um helmingur þeirra eru danskir trúskiptingar.

Það fannst ekki ein einasta kona í búrku í Danmörku.

Konur í búrkum eða níköbum í Frakklandi eru 1.900. Altso, tæplega 0,003% af hinni 65 milljón manna þjóð. Auðvitað getur þetta verið prinsippmál – mörg mikilvæg prinsippmál snerta ekki nema fáa einstaklinga. En ég kaupi ekki heldur að það komi öðru fólki við – í prinsippinu – í hvað ég klæði mig þegar ég fer úr húsi, eða að það komi mér við í hvað annað fólk klæðir sig. Mér þykir bann við búrkum og níköbum alveg jafn óréttlát hugmynd og sú að skylda konur til að ganga í búrku eða níkab. Maður getur látið ýmislegt fara í taugarnar á sér án þess að maður þurfi ævinlega að krefjast þess að það sé bannað eða bundið í lög. Mér finnst það óréttlát hugmynd að konur sjái um 90 prósent allrar eldamennsku, en ég vil ekki að það verði bundið í lög að karlar eigi að elda annan hvern dag.

Maður leysir einfaldlega ekki öll vandamál með lagasetningu.

Amazon-fyrirtækið virðist hafa nokkuð ótakmarkaðan aðgang að seldum Kindle-vélum og innihaldi þeirra. Bækur sem keyptar eru á Amazon eru enda ekki „keyptar“ heldur fá notendur einungis rétt til að lesa þær. Það þýðir meðal annars að öll endursala á verkinu er óheimil. Maður getur ekki farið með e-bókina sína í fornbókaverslunina til Braga og selt hana, né heldur getur maður lánað mömmu sinni bókina, skilið hana eftir á farfuglaheimili eða látið hana ganga á bookcrossing. Maður fer ekki með hana á skiptibókamarkað eða gefur hana til skóla í þriðja heiminum, öðrum heiminum eða fyrsta heiminum. Vegna þess að maður „á“ hana strangt til tekið ekki. Maður hefur einungis keypt „leyfi“ til að lesa hana, samkvæmt skilmálum Amazon. Annars staðar en í skilmálum – t.d. í auglýsingum og fréttatilkynningum – er þó talað um bókakaup.

Í einræðisríkjum nú og fyrr hafa stjórnvöld haft fyrir vana að vilja ráða því hvað alþýða manna les. Upplýsingar eru enda máttur og ríkið vill hafa stjórn á mætti manna. Skemmst er að minnast nýrofins samstarfs kínverskra yfirvalda og Google-samsteypunnar, sem hjálpaði yfirvöldum í Kína að fela slóðir Falun Gong og atburðanna á Torgi hins himneska friðar fyrir kínverskum tölvunotendum. Neðanjarðarhreyfingar í Austur-Evrópu smygluðu inn miklu magni af ólöglegum bókmenntum – ekki bara játningabókum brottflúinna og hættulegri heimspeki, heldur einnig fagurbókmenntum. Þegar Allen Ginsberg var krýndur maíkonungur í Prag á sínum tíma voru bækur hans ólöglegar í Tékkóslóvakíu. En þær voru alls staðar fáanlegar þeim sem þekktu mann sem þekkti mann. Þá má einnig nefna áhyggjur ekki minni manna en nóbelsverðlaunahafans JM Coetzees á áströlskum lögum sem banna mönnum að tala um hryðjuverk á jákvæðum nótum.

Með tilkomu Kindle þurfa yfirvöld ekki að hafa áhyggjur af því að þegnarnir lesi ólöglegar bækur. Amazon leyfir ekki ólöglegar bækur og fjarlægir þær einfaldlega ef svo illa vill til að þær lendi á Kindle-vélum sakleysingjanna.

Raunar er þetta ofureinföldun. Það er auðvitað ekkert sem segir að harðspjaldabókin eða kiljan gufi upp þó til komi nýtt format – að minnsta kosti ekki á fáeinum augnablikum. Ég veit reyndar ekkert hvað varð um allar segulbandsspólurnar mínar og átti þó mikið safn á tíunda áratugnum (í bílinn minn, heitinn) og hef ekki séð beta-myndbandsspólu í ríflega tvo áratugi. Hef ekki einu sinni séð VHS-spólu í nokkur misseri. En hvað um það. Það verður án nokkurs vafa hægt að dreifa pappír með bókstöfum í áratugi og aldir – sem breytir því ekki að Kindle-lesendur geta ekki búist við því að fá að lesa hvað sem er.

Amazon baðst afsökunar á því að hafa eytt bókunum af Kindle-vélum viðskiptavina sinna og sagðist hafa breytt reglunum svo þetta gæti ekki gerst aftur. Samkvæmt nýju reglunum eyðir Amazon ekki bókum af Kindle nema eitthvað af eftirfarandi eigi við:

a) Notandinn samþykki eyðingu bókar eða breytingu á henni (já, Amazon getur líka breytt bókunum sem þú kaupir – lagfært dagsetningar í sögubókum og eytt orðrómum um Stóra bróður)

.

b) Notandinn fer fram á endurgreiðslu eða greiðir ekki fyrir verkið (t.d. ef kreditkort klikkar).

.

c) Dómsúrskurður eða ríkistilskipun krefst þess að verki verði eytt eða því breytt.

.

d) Eyðing eða breyting verks reynist nauðsynleg til að vernda neytandann eða virkni tækis eða samskiptanets (t.d. ef skaðlegur kóði berst inn í tækið með verki).

Eitt af því sem truflar mig mest við þetta er að Amazon virðist, það best ég get séð, setja sér þessar reglur sjálft. Einkafyrirtækið er altso enn sem komið er eigin löggjafi, að því er varðar aðgang fyrirtækisins að rými einstaklingsins – og já, bókahillan mín er heimili mitt, mín innstu vé og ég kæri mig eiginlega ekki um að Amazon geti bara vaðið í bæinn og farið að skoða. Já og tekið með sér mislöglegar eigur mínar. Í bókaskápnum mínum er til dæmis ljósrit af sjaldgæfu dada-ljóði eftir Gunnar Björling, sem fæst hvergi keypt en er kannski ólöglegt (ég veit það ekki, satt best að segja). Þar eru klippiverk úr öðrum bókmenntaverkum, ljósmyndum og svo framvegis, sem öll lúta reglum um höfundarrétt og eru eiginlega alveg áreiðanlega ekki lögleg. Í ofanálag treysti ég ekki yfirvöldum til að ákveða hvað ég les og hef ekki nema takmarkaða trú á hollustu þeirra við tjáningarfrelsið. Og ég hef enn minni trú á einkafyrirtækjum. Einkafyrirtæki mæla með myntkörfulánum og stunda ólöglegt verðsamráð, þau reka þrælabúðir í þriðja heiminum og eyðileggja allt fyrir öllum ef það er nokkuð á því að græða.

Þessu hefur meðal annars verið líkt við netið – rétt einsog hægt er að eyða efni af netinu er hægt að eyða efni úr Kindle. En munurinn er auðvitað sá að allt það efni sem ég vista á tölvunni minni „á“ ég – ég hef aðgang að því og ég get deilt því og það þarf lögreglurannsókn og læti til að svipta mig því. Það er ekkert einkafyrirtæki úti í bæ sem getur gluggað í tölvuna mína án þess að brjóta lög um friðhelgi.

Aukinheldur er það ekki, að mínu mati, bara kostur að netið skuli vera jafn auðbreytanlegt og raun ber vitni. Það getur líka verið hindrun. Ég skal taka dæmi um tvö ljóðverk.

Fyrir fáeinum árum notaði Brian Kim Stefans útlit heimasíðunnar nytimes.com og dældi inn á hana texta eftir Raoul Vaneigem svo úr varð verk sem er ekki svo ósvipað mbfr eftir okkur Jón Örn Loðmfjörð. New York Times setti lögfræðinga sína í málið og síðan var fjarlægð af netinu. Hún er ekki lengur til. Um svipað leyti tók Kenneth Goldsmith sig til og skrifaði upp heilt tölublað af New York Times, frá orði til orðs, og gaf út á bókarformi. Bókin heitir Day. Þegar búið er að gefa út bók, prenta hana og dreifa henni, er nokkuð strit að kalla hana inn. Það er auk þess líklegra en ekki að höfundurinn streitist á móti (vegna þess að hann eða forlagið þyrfti að bera kostnaðinn af innköllun), sem aftur kallar á réttarhöld, jafnvel umfjöllun í fjölmiðlum og svo framvegis. Hasar og læti, sem er ekki endilega rétthafanum fyrir bestu. Skemmst er frá því að segja að Kenneth Goldsmith var alveg látinn í friði og bókin er ennþá til. Ef Goldsmith hefði dælt textanum inná heimasíðu hefði hann verið stoppaður af og „bókin“ látin hverfa.

Ef Day hefði komið út á Kindle frekar en á pappír hefði hún verið kölluð inn. Það er einfaldlega mun léttari prósess.

—

Sem stendur eru tæplega 400 þúsund verk fáanleg fyrir Kindle, en þar af eru um 30-40 þúsund ókeypis, þökk sé Project Gutenberg. Ókeypis verkin eru aðallega gamlir klassíkerar sem eru fallnir úr höfundarrétti. Höfundarréttur er reyndar að verða meira og meira vandræðavesen, sökum taumlítillar græðgi eigendanna. Fólk sem hefur árum saman notið góðs af höfundarrétti sem það fékk í arf er nefnilega ekkert á þeim buxunum að sleppa takinu þegar höfundarrétturinn rennur úr. Nýlega var fjallað um þetta vandamál á boingboing. Þar kom meðal annars fram að bókin Fahrenheit 451 eftir Ray Bradbury, sem hefði átt að falla úr höfundarrétti nú á áramótum, samkvæmt þeim lögum sem voru í gildi þegar hún var skrifuð, gerir það ekki fyrren árið 2049. Þá verð ég 71 árs. Hér má lesa meira um málið og sjá lista yfir fleiri verk frá árinu 1953 sem lúta sömu reglum.

Annað sem kemur fram í greininni á boingboing er að upphaflega var höfundarréttur bara í gildi í 28 ár og eftir það þurfti að sækja um endurnýjun. Raunar þurfti að sækja um höfundarrétt strax í upphafi – maður valdi að vilja vernda verk sín á þennan hátt, en nú velur maður að gera það ekki (maður sækir um að losna við höfundarrétt). Þá eru ónefnd hin munaðarlausu verk, sem samkvæmt greininni eru um 98% allra verka sem höfundarréttur nær til. Það er að segja, það er ekki hægt að gefa verkin út vegna þess að þau eru vernduð með höfundarréttarákvæðum, en það veit enginn hver á höfundarréttinn og því er ekki heldur hægt að semja um útgáfu.

Þetta hljómar kannski undarlega. Talan hljómar kannski óhóflega há. En líklega á þetta fyrst og síðast við víðan og djúpan hafsjó smáfiskanna, öll litlu forlögin sem fóru á hausinn og svo framvegis, litlu höfundana á stóru forlögunum sem sameinuðust, sundruðust, fóru á hausinn, sameinuðust aftur, sundruðust og þar fram eftir götunum. Áður en gögn voru tölvuvædd var erfiðara að fylgjast með eigum forlaganna, öllum samningunum, og líklega var öllum nokk sama um bækur sem skiluðu tapi, litlum hagnaði eða komu út á sléttu. Óhemja af bókum hefur einfaldlega týnst. Þetta eru bækurnar sem enginn kærir sig um, glataðar gersemar – en ekki 98% af bókum Stephen King.

Þessar bækur, sem enginn kærir sig um, ætti að vera hægt að gefa út ókeypis – eða fyrir sama og ekki neitt – en þær koma ekki út vegna þess ímyndaðir (frekar en raunverulegir) fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi. Þegar um er að ræða raunverulega fjárhagslega hagsmuni snýst þetta síðan yfirleitt annars vegar um tittlingaskít og hins vegar um fáránlegar upphæðir. Það er t.d. enginn útgefandi að fara að leggja fram stórar upphæðir til að endurútgefa Louis Zukofsky (líkt og sonur hans krefst) og úr þeim tilraunum mun aldrei neitt koma nema örlítill vasapeningur, í besta falli, en í versta falli mun það koma í veg fyrir að verk Zukofskys eigi sér framhaldslíf. Hins vegar er um að ræða ógurlegar lögfræðingastofnanir sem raka inn milljónatugum fyrir vinsælar bækur eftir löngu látna höfunda, svo börnin þeirra geti notið kvótagróðans í sólinni á Tortola. Eða þannig. Þú veist.

Það eru ekki margir sem lifa á svæðinu þarna á milli – ekki margir höfundar sem selja sæmilega mikið af bókum í árafjöld eftir andlát sitt. Hér er jafnan allt annað hvort í hæl eða hnakka, ökkla eða eyra. Það er ekki til nein miðstétt dauðra rithöfunda, til að tala um.

Ég er ekki mótfallinn því að listamenn fái greitt fyrir vinnu sína, en mér þykir undarlegt að börn listamanna eða barnabörn fái greitt fyrir vinnu foreldra sinna og forfeðra. Sá auður sem listamennirnir öngluðu saman við vinnu sína, líkt og annað verkafólk – altso, bókasöfn, hús, íbúð, bíll, jafnvel hlutabréf og guðveithvað listamenn eyða peningunum sínum í – ætti bara að vera nógur arfur.  Ónýtt lífeyrisréttindi skúringatækna gufa upp við andlát, það best ég veit. (Ég er ekki viss um að ég átti mig á því sjálfur hvernig þetta tengist, ónýtt lífeyrisréttindi og höfundarréttur, en ég leyfi setningunni samt að standa – hér er, einsog áður hefur verið bent á, nóg pláss fyrir misviðeigandi hugsanir).

Einhvern tíma þótti mönnum 28 ár feykinógur tími fyrir höfundarrétt á bók. Ef miklir fjárhagslegir hagsmunir voru í húfi var hægt að sækja um framlengingu – en samkvæmt boingboing var það ekki gert í 92% tilvika og þær bækur fóru því beint til samfélagsins (sem nota bene heldur uppi nokkrum fjölda lifandi, strögglandi listamanna, í sumum löndum). En svo þóttu 28 ár ekki lengur ásættanlegur tími vegna þess að það var hægt að halda áfram að græða á bókunum. Fyrst varð framlengingin sjálfkrafa og loks var höfundarréttur teygður upp í allt að 95 ár eftir útgáfu. Ef einhver bjáni hefði ekki sleppt hendinni af útgáfuréttinum á Shakespeare væri líklega enn verið að díla með hann. Og áhugaleikhús hefðu ekki efni á að setja á svið Rómeó og Júlíu.

Nú er sjálfsagt að halda því til haga að Ray Bradbury er enn á lífi. Og kannski réttlætanlegt að hann ráði örlögum bókar sinnar á meðan hann er á lífi. En ef við bökkum nokkur ár aftur í tímann, aftur fyrir útgáfu Fahrenheit 451, og nokkrar málsgreinar upp þessa færslu, rekumst við aftur á George Orwell.

1984 kom út árið 1949 og Animal Farm árið 1945. Höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi árið 2044 og höfundarrétturinn á Animal Farm árið 2040. George Orwell lést árið 1950. Ættleiddur sonur Orwells, Richard Horatio Blair, á réttinn á bókum hans og þénar á þeim sex stafa tölu árlega – í pundum, takk fyrir. Dánarbú Orwells er í umsjá PFD, einnar stærstu réttindaskrifstofu Bretlands, og þykja lögfræðingarnir á þeim bænum einstaklega harðir í horn að taka. Þegar höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi verður Richard Horatio Blair 99 ára gamall. Og það verða liðin 94 ár frá andláti Orwells sjálfs, 95 ár frá því að bókin kom út. Það er að segja ef ekki verður enn frekar búið að teygja á höfundarréttinum þegar það loksins verður.

Ég veit ekki hvort ég er mótfallinn höfundarrétti sem slíkum. Líklega ekki. Hann kemur líka í veg fyrir að listaverk séu notuð til að selja drasl, sem mér finnst ágætt. En hann er ægilegt vesen – einsog óáþreifanlegar eignir eru jafnan. Og það er löngu kominn tími til að stokka upp í reglum um höfundarrétt.

Ég er hins vegar fullur bullandi þrár í Kindle, eða sams konar bókamaskínu. Mér finnst þetta ægilega töff. En samtímis grunar mig að Kindle verði skammlíft aflestrartæki – að fyrr eða síðar hljóti að koma fram ný vél frá fyrirtæki sem ekki beitir jafn harðskeyttri nálgun á stafræna réttindastjórnun (DRM), og hún jarði Amazon Kindle einsog hvern annan steingerving.

Háttvirtur 1. þingmaður Hina sönnu Finna, Tony Halme.

Finnski fyrrverandi þingmaðurinn Tony Halme var á góðri leið með að setja nýtt heimsmet í hvíthyskinni lágkúru þegar hann skaut sig á dögunum. Þegar ég heyrði fyrst af honum var mér sagt að hann talaði aldrei um forsetann, Törju Halonen, öðruvísi en sem lesbíuna. Tony Halme varð frægur sem boxari og glímukappi og náði inn á þing fyrir Hina sönnu Finna, popúlískan stjórnmálaflokk sem gerir út á útlendingahatur. Hann var þekktur fyrir að misnota áfengi, eiturlyf og eiginkonu sína allt hvað hann gat.

Eitt sinn gerði hann allt í senn og skaut á eiginkonu sína útúrdópaður og dauðadrukkinn. Þegar lögreglan afréð að síðustu að óhult væri að fara inn í íbúðina, sem var víst ekki fyrren Halme var svo örendur af eiturlyfjaneyslu að hann þurfti að liggja sofandi á spítala í mánuð á eftir, sökum alvarlegs súrefnisskorts, fannst hjá honum töluvert magn fíkni-, stera- og hormónalyfja. Byssan sem fannst, líkt og sú sem hann skaut sig með að lokum, var óskráð.

Þetta var þegar Tony Halme var enn á þingi. Og hann hætti ekki á þingi fyrir þetta. En hann var að vísu dæmdur í skilorðsbundið fangelsi.

Það þarf kannski ekki að taka það fram, en Tony Halme var auðvitað alinn upp af ofbeldisfullum fyllibyttum.

Hann sagði meðal annars að rasismi væri það að berjast fyrir réttindum eigin kynþáttar og að útlendingar mættu koma og fara svo fremi sem þeir ynnu fyrir sér, en hann hataði það þegar aðrir lifðu á peningunum hans. Þá var hann mótfallinn því að fólk fengi atvinnuleysisbætur, barnabætur eða aðrar bætur með þeim rökum að fólk drykki bara út peningana. Þegar hann var eitt sinn spurður hvort hækka ætti fjármagnstekjuskatt svaraði hann af dæmigerðri yfirvegun og hógværð: „Hvað í andskotanum er það?“

Eftir að hann framdi sjálfsmorð skrifaði pistlahöfundur Iltalehti, Kaarina Hazard, pistil um kappann þar sem sagði meðal annars:

Maðurinn var brandari, meinlaust, klumplaga húsdýr með „exit only“ tattúverað á rassinn á sér og kom manni fyrst og fremst fyrir sjónir sem svínshnakki sem skjögraði um með alvæpni á fylleríum. Hann þekkti þó sinn vitjunartíma. Einsog Elvis með æluna eða Marilyn með læknadópið.

Hazard var í pistlinum að bregðast við því að Halme væri gerður að dýrlingi eftir andlátið, að henni þótti, og vildi minna á hvað hann stóð fyrir og hvaða merkingu það hefði að heiðra minningu hans. Hitt er svo alveg ljóst, að ég tel, að Halme hefði ekki gefið femínistanum Hazard mikið fegurri eftirmæli. Sjálf segir Hazard að hún hafi verið að gagnrýna umfjöllun fjölmiðla og ræða ímynd Halmes frekar en manninn sjálfan – og að fjölmiðlar hefðu ekki sýnt honum mikinn áhuga þegar hann var að taka sig á og hélt sér edrú, heldur allt að því hvatt hann til þess að dópa, drekka og skandalísera.

Ég vona að Íslendingum sé einhver þægð í því að vita að þeir eru ekki einir um það í heiminum að kjósa yfir sig vanvita.

Drullusokkur.

Jólin eru búin og ég er kominn aftur til Svíþjóðar. Búinn að þramma í gegnum íslenska jólabókaflóðið, graðga í mig jólamat á Ísafirði, þeytast milli ættingja með frumburðinn og koma mér aftur út. Vinn einsog skepna en nú fer að róast um, að minnsta kosti tímabundið – ýmislegt fyrirliggjandi en ekkert aðkallandi akkúrat næstu daga. Ég sé fram á að taka mér frí um kvöld og helgar á næstunni, oftar en síðastliðin misseri.

Maður þarf ekki að fylgjast vel með þessu bloggi til að átta sig á því að ég hef lítið sem ekkert sinnt því um nokkurt skeið. Hér hafa birst tilkynningar og fréttir en lítið blogg. Kannski hef ég einfaldlega haft nóg að gera og kannski hef ég ekki verið nógu duglegur við hversdagslegar pælingar út í loftið – já eða ósjálfráð pirringsköst, bókmenntaleg eða pólitísk eða bókmenntapólitísk.

Leiðarinn í menningardálki Dagens Nyheter í morgun fjallaði um menningarskrif á netinu og hvernig þau væru óhjákvæmilega alltaf verri en menningarskrif dagblaðanna. Að áhugamenn væru góðir til síns brúks en ættu ekkert í atvinnumenn í faginu. Dagblaðið stendur auðvitað vörð um sjálft sig, að minnsta kosti í orði ef ekki á borði. En það er ýmislegt ágætt um dagblöð að segja – í umræðu um dægurmál og pólitík eru þau jafnan eina uppspretta samfelldrar hugsunar, þó pólitísk blogg séu sneggri til og skúbbglaðari, þá setja langhundar dagblaða upplýsingarnar oft í samhengi. En stærsti galli pólitískra skrifa í dagblöðum er einmitt óáreiðanleiki þeirra. Það hefur sem dæmi margt verið skrifað um íslensk stjórnmál upp á síðkastið í Dagens Nyheter og það bregst varla að hið minnsta ein aulaleg smávilla slæðist með – þjóðhátíðardagur Íslendingar var sagður 17. júlí, Jóhanna Sigurðar sögð tilheyra Vinstri-grænum, íslensk nöfn eru ekki stafsett villulaust nema í öðru hvoru tilfelli og þar fram eftir götunum. Sænskir fjölmiðlar fjalla auk þess jafnan afar lítið um hlut skandinavana í vandræðunum sem stendur – þ.e.a.s. kröfuna um að Icesave verði frágengið áður en frekari lán verða veitt (og þau lán eru, hafi ég skilið rétt, forsenda þess að IMF reiði fram sín lán).

En hvað um það. Maður fyrirgefur bloggurum að rugla saman staðreyndum – auk þess sem þeir geta augljóslega leiðrétt allt jafnóðum og glöggir lesendur koma auga á mistökin. En maður vill geta treyst dagblöðum og minniháttar mistök draga úr því trausti. Hvernig á ég að geta treyst því að leiðarahöfundur DN hafi yfirsýn yfir íslensk stjórnmál (næga til að segja fyrir verkum, jafnvel) þegar hann getur ekki farið rétt með það hvaða flokki forsætisráðherra tilheyrir?

En auðvitað eru engir sérfræðingar í íslenskri pólitík á ritstjórn DN. Tyvärr.

—

Ég afvegaleiðist. Það er raunar stærsti kosturinn við að skrifa eitthvað hér, að maður getur leyft sér að afvegaleiðast og þræða fjallabaksleiðir.

Ég ætlaði að tala um menningarumfjöllun dagblaða annars vegar og á netinu hins vegar. Altso, kulturkritik – menningarkrítík.

Dómar í dagblöðum eru af mjög afmarkaðri lengd, þeir eru stuttir enda þarf að koma fyrir auglýsingum. Þeir eru stuttir því það má ekki þræða fjallabaksleiðir heldur á krítíkerinn að koma sér beint að efninu. Dómar á borð við þá sem birtast í litlive birtast hvergi í dagblöðum. Margir dómanna á Kistunni gætu birst í dagblöðum, en langt í frá allir, kannski minnihluti – ef ekki bara fyrir sakir lengdar sinnar þá einnig fyrir sakir þess sem hinir sínísku nefna gjarnan „flipp“, altso hugsun um bókmenntir sem liggur utan ramma hins þekkta og viðurkennda.

Hið niðursoðna krítíkurform getur fyrst og síðast af sér klisjur. Klisjur eru oft sannar – við skulum hafa það í huga og ekki dæma þær algerlega úr leik, þó við skömmumst aðeins yfir þeim.

1) Jafnan er talað um höfund frekar en bók. Hann eða hún er svona og hinsegin. Líkt og bókin sé lykill að sálarlífi höfundar – frekar en sjálfstætt bókmenntaverk.

.

2) Þegar talað er um bók frekar en höfund er meiri áhersla lögð á að segja aðeins það sem er skothelt. Altso bókin segir frá litlu gulu hænunni sem er dugleg og við sögu koma ýmis önnur dýr, þó heldur latari. Ef bókin er ekki þeim mun auðtúlkanlegri dæmisaga (einsog litla gula hænan) varast dagblaðarýnirinn að leggja eigið lóð á vogarskálarnar. Þetta er kannski bara vegna þess að slíkt krefst þess að a) rýnirinn hafi tíma til að spökulera í því (og megnið af íslenskri rýni birtist á sex vikum frá byrjun nóvembermánaðar ár hvert, og hver rýnir les (og rýnir) á bilinu 5-50 bækur) og b) rýnirinn hafi pláss fyrir alla sína bókstafi.

.

3) Höfundur er mikill stílisti. Bókin er hundrað síðum of löng. Höfundur hefði mátt bíða í ár. Höfundur er gæddur mikilli sagnagáfu. Sögupersónurnar eru (ó)trúverðugar. Maður nær (ekki) góðum tengslum við verkið. Verkið er vel/illa unnið. Þéttur texti. Gotnesk stemning. Margt gerist undir yfirborðinu. Höfundur hefur frá engu að segja.

Hér væri sjálfsagt hægt að halda áfram í allan dag en þar sem ég er að hugsa upphátt frekar en að skrifa lokaritgerð í bókmenntafræði lét ég hér staðar numið í upptalningunni.

Bókadómar dagblaðanna eru fyrst og síðast einsog gæðaprufa. Þeir eru einmitt dómar en ekki krítík. Sem bókmenntir eru þeir svo keimlíkir hvor öðrum að það mætti allt eins sleppa þeim og birta bara stjörnurnar – og kannski einsog eina „hnotskurn“ ef einhverjum þykir þess gerast þörf.

Bókadómar í útvarpi (Víðsjá) eru einhver millivegur, þó túlkunin verði stundum dálítið broguð enda líka mikið álag á gagnrýnendum þar. Bókadómar í sjónvarpi lúta síðan nær einvörðungu lögmálum raunveruleikasjónvarps, og eiga meira skylt við Idol og WipeOut – þeir eru dálítið einsog þolpróf, hversu margar bækur geta Kolla og Páll lesið áður en þau missa vitið?

Á netinu er ekki óalgengt að hermt sé eftir prentmiðlum. Þannig var dómi sem ég skrifaði eitt sinn fyrir netmiðil hafnað á þeirri forsendu að hann væri of langur (hann var að mig minnir fjórar síður í Word). Og fólk sker stundum niður hugsanir sínar niður að því allra nauðsynlegasta, líkt og það sé að skrifa fyrir prentmiðil – en einn stærsti kostur netsins er auðvitað þessi möguleiki til að láta hugsanir sínar blása út, loksins, loksins er maður undir berum himni og þarf ekki að takmarka stökk sín við lofthæðina innanhúss. Maður getur hvorutveggja leyft sér hversdagslegri hugsanir sem og látið eftir sér í ídíosynkratísku rúnki um allt og ekkert – lagt heilu paragröfin undir það hvað frænku manns fannst um bókina eða það hvernig höfundurinn kom manni fyrir sjónir, borið saman epli og appelsínur, ananas og banana – og þarf hvorki að vera bundinn við tíma í útvarpi og sjónvarpi eða lengd í dagblöðum, maður getur komið aðalatriðunum að án þess að þurfa að fórna aukaatriðunum. Maður hefur aukinheldur engar skyldur gagnvart ritstjóranum – þarf ekki einu sinni að tiltaka hvort manni þótti bókin skemmtileg eða leiðinleg, einsog er frumskyldan í neytendavernd establíseraðri fjölmiðla. Og að því leytinu til ber netkrítík höfuð og herðar yfir krítík „fagmanna“ – sem er auðvitað vafasamt að kalla fagmenn, í ljósi þess annars vegar hversu illa er greitt fyrir verkin og hins vegar hversu lágur standard er á skrifunum (sem eru auðvitað ekki aðskildar staðreyndir, heldur orsök og afleiðing). En lágur standard ritstjórnar þýðir auðvitað ekki að margir geri ekki meiri kröfur til sjálfs sín.

Ég hugsa að dagblöðin hafni afar sjaldan krítík sem búið er að skrifa, eða fetti fingur út í klisjur, rangfærslur eða lesi hana einu sinni. Ég var sem dæmi ítrekað kallaður Eiríkur Örn Norðfjörð í bókadómi í Morgunblaðinu fyrir nokkrum árum, án þess að neinn tæki eftir því fyrir prentun.

En auðvitað fer gæði krítíkur (eða bókadóma) ekki bara eftir tegund miðilsins, heldur liggja gæðin (líktog í bókunum sjálfum) í hugsun þess sem skrifar. Það er erfiðara en flestir ímynda sér að segja eitthvað af viti um bókmenntir. Og flestir forðast það einsog heitan eldinn – íslenskir rithöfundar blanda sér sem dæmi ekki mjög oft í umræðuna, rýna ekki í bækur nema þá á bakvið luktar dyr í reykfylltum bakherbergjum (leyndarhyggja!). Fyrir þessu eru ýmsar ástæður, það er til dæmis erfitt að segja að manni hafi mislíkað bók – það hvílir tvöföld sönnunarbyrði á þeim sem ætlar að rífa í sig bók, þó bókaböðlar séu ekki oft meðvitaðir um það og starfi meira eftir löngun í að vera einhvers konar enfants terribles eða boðberar hins grimma sannleika.

Sönnunarbyrðin er tvöföld vegna þess að maður ber virðingu fyrir vinnunni, fyrir tilrauninni – sá sem hefur reynt að skrifa bók getur ekki annað, sá sem á annað borð ber virðingu fyrir bókmenntum getur ekki annað. Og ætli maður að tæta bókina í sig hlýtur maður að vilja útskýra þá afstöðu sína skilmerkilega. Ekki bara höfundarins vegna, heldur einnig lesendanna vegna – mjög neikvæður dómur getur gert lesendur mjög skeptíska, sem annars vegar getur orðið þess valdandi að þeir lesi ekki bók sem þeir hefðu annars lesið og hins vegar að þeir lesi hana af meiri vantrú en þeir hefðu gert. Og flest bókmenntaverk sem ætla sér eitthvað annað en hið fyrirsjáanlega, þola ekki stóra skammta af vantrú – og það hvort maður nýtur bókar eða ekki fer ekki síst eftir því hvernig maður er sjálfur stemmdur gagnvart henni. Þetta er auðvitað ekki algilt, en bækur sem eru dæmdar í ruslið í upphafi og verða síðar heimsbókmenntir, verða það oft ekki nema fyrir sakir þrjósku höfundarins – James Joyce eyddi til dæmis álíka tíma í að verja Ulysses og hann eyddi í að skrifa hana. Í dag yrði hann sjálfsagt bara kallaður hörundsár.

Ég hef lesið margar bækur sem fóru í taugarnar á mér við fyrsta lestur, til þess eins að taka þær upp aftur síðar og hrynja ofan í þær af áfergju. Yfirleitt tekur maður hins vegar ekki bækurnar upp aftur nema um sé að ræða „almennt viðurkennd“ stórvirki – í fyrsta sinn sem ég las Don Kíkóta fóru endurtekningarnar í taugarnar á mér, mér fannst þetta sami fimmaurabrandarinn aftur og aftur. Sem er alveg satt. Þetta er sami fimmaurabrandarinn aftur og aftur. En það breytir því ekki að þegar ég las hana í annað sinn hló ég mig máttlausan frá byrjun til enda.

Ég þrælaði mér í gegnum Moby Dick fyrir mörgum árum síðan og þótti ekki gaman – ég hef ekki lesið hana aftur, en ég hef lesið um hana, hún hefur gerjast í mér og ég áttaði mig á því fyrir fáeinum misserum að mér var farið að þykja afar vænt um hana og ætla svo sannarlega að lesa hana aftur.

En fæstar bækur hafa til að bera sama kúltúrkapitalíska þunga og Don Kíkóti og Moby Dick – ef þetta hefðu verið nýjar bækur eftir lítt þekkta höfunda hefði ég áreiðanlega bara skipt þeim í næstu fornbókaverslun og aldrei kynnst þeim í raun.

En nú er ég aftur afvegaleiddur.

Sá sem hefur lesið mikið veit að skoðun hans á tiltekinni bók er ekki algild, og gildir ekki fyrir aðra lesendur, né einu sinni hann sjálfan um alla framtíð – afstaða gagnrýnandans er jafnan til eins tiltekins lestrar. Allir geta skipt um skoðun og því nánar sem maður rýnir í bók, þeim mun betur sem maður kynnist henni, þeim mun nánari verður maður henni – þeim mun betur sér maður bæði gallana og kostina, en líka strúkturinn, hugsunina o.s.frv. Ég held, nærri því af fullri alvöru, að mér gætu þótt allar bækur góðar og allar slæmar. En það er auðvitað ótæk afstaða ætli maður að gæðaprófa fyrir neytendur og maður hefur auk þess ekki tíma til að lesa allar bækur ofan í kjölinn, maður getur í besta falli reynt að stýra væntingum sínum og sýna sjálfum sér sem lesanda þolinmæði. Maður velur það sem maður annað hvort hefur gaman að eða vill komast til botns í.

Því er stundum haldið fram að starf gagnrýnandans sé vanþakklátt. Ég er ekki viss um að það sé rétt – það er að minnsta kosti ekki réttara en að starf rithöfundarins sé vanþakklátt. Hvorutveggja á kannski við einhver rök að styðjast, mismunandi mikil eftir tilfellum, en í grunninn eru bæði poppstjörnur, heiðursdoktorar og útnefndir lúðar beggja vegna borðsins.

Gæðaprufur dagblaðanna (og netmiðlanna)* eru sjálfsagt ágætar til síns brúks, en það er líka hollt að gjalda varhug við þeim. Bókmenntir eru ekki keppnisíþrótt og engin bók er fyrst og síðast góð eða vond og þaðan af síður bara góð eða vond.

Forsenda góðrar bókmenntaumræðu er frjó hugsun sem getur opnast í alla enda og virðing fyrir krítíkurforminu, gredda í bækur og sál sem getur hvorutveggja uppljómast og pirrast án þess að hrifningin eða fyrirlitningin stjórni öllu sem sagt er.

* Það er ágætt að hafa í huga að ekkert af því sem ég hef sagt um netmiðla eða dagblöð er algilt og margar undantekningar finnast í báðum miðlum. Hér á ég við um tilhneigingar, fyrst og síðast, og ekki bara um Ísland heldur ekki síður Svíþjóð – þó enn hafi milljónaþjóðin vinningin hvað varðar metnað, ef ekki annað.

Þetta er ekki viðtalið. Þetta er mynd af mér í viðtalinu. Viðtalið er í myndbandinu.

Ég fór og spjallaði við Loga Bergmann um bókina Gæsku, hljóðaljóð og ýmislegt fleira. Auk mín voru þarna Eivör Pálsdóttir og Karl Ágúst Úlfsson.

Á sunnudaginn fer ég til Austurríkis og kem fram á viðburði á vegum austurríska ljóðatímaritsins Lichtungen. Þar verða líka Kristín Eiríksdóttir, Steinar Bragi og Ólöf Arnalds. Upplestur á mánudag, heimferð á þriðjudag. Eða aðfararnótt miðvikudags. Á föstudag flýg ég síðan til Íslands og verð í Reykjavík til 11. des og síðan á Ísafirði fram yfir jól, og einhverja daga í Reykjavík aftur fyrir 7. janúar. En þá fer ég aftur út. Það er sem sagt útlit fyrir meira aksjón, afar bráðlega, en akkúrat núna gerist ekki neitt. Ekki bofs. Ég bara sit og bíð og hangsa.

Frekari upplýsingar um viðburðinn í Graz í Austurríki (á þýsku) má finna hér.

Vikuna sem ég verð í Reykjavík – 4.-11. desember – ætla ég að nota til að kynna Gæsku. Ef einhver vill bóka mig í upplestur eða annað er netfangið kolbrunarskald@gmail.com.

Esjan logar!

Farsakennd ólíkindalæti kitla hláturtaugarnar í stórskemmtilegri skáldsögu Eiríks Arnar Norðdahl um ástandið á Íslandi sem enginn sér fyrir endann á, hvorki í raunveruleikanum né skáldskapnum. Höfundur Gæsku er feikna stílisti sem þrátt fyrir látlausan flaum orða hefur hárbeittan, írónískan tón og gott vald á framvindunni og persónum sínum. […] Í bók Eiríks fá eiginlega allir ,,á kjaftinn«. Bókmenntirnar og allir Íslendingar en þó sérstaklega þingmenn og ríkisstjórn og aðrir sem með valdið fara. […] Trúlegt er að með Gæsku greini höfundur ástandið best af þeim sem hafa skrifað bækur um það sem er að gerast hjá okkar ringluðu þjóð; að minnsta kosti er hann fyndinn og beittur í gegn. Vert er að geta útlits bókarinnar en kápan er hugvitsamlega hönnuð af Jóni Ásgeiri. Ringlaðir lesendur eiga skemmtilegt skammdegi í vændum með þessa fallegu bók í hönd.

Fjórar stjörnur – Hrund Ólafsdóttir – Morgunblaðinu.

Uppfært – smellið á myndina til að lesa dóminn allan.

Taktu þátt í byltingunni! Vertu með! Ný tilboð á hverjum degi!

Staddur í miðju bókaflóði með ólgu í maganum af óþolinmæði. Með ólgu í höfðinu, útlimunum og þrútin augu af lúslestri dagblaða í leit að einhverju um eitthvað sem viðkemur sjálfum mér. Jólabókaflóðið veldur óþolandi sjálfhverfu. Það er líka öðruvísi að vera með skáldsögu en ljóðabók. Maður er löngu hættur að gera ráð fyrir að einhver kippi sér upp við að út komi ljóðabók. En því er á annan veg farið með skáldsögur. Maður telur ósjálfrátt að veröldin hljóti að hætta að snúast um möndul sinn rétt á meðan allir skjótast út í bókabúð og liggja síðan andvaka við lestur þar til þeir uppljómast og taka til við að lofa mann og prísa á öllum heimsins bloggum. Maður situr og nagar á sér neglurnar og bíður bergmálsins, bíður sönnunar á lögmálinu um að öllum krafti fylgi mótsvarandi svarkraftur – að klukkustundirnar, vikurnar og mánuðirnir sem fóru í skriftir, titrandi vandvirknin og raftaríðandi innblásturinn, skili sér í upphrópunarmerkjum lesenda.

Og maður sýnir því ekki hinn minnsta skilning að hlutir taka tíma. Róm var brennd á einum degi og hví ekki Reykjavík, spyr maður sig og pírir augun út um gluggann og getur að fáu öðru einbeitt sér – það vill reyndar til að ég á glænýjan son sem fær allt annað til að blikna, að minnsta kosti meðan hann nennir að vaka og leika við pabba sinn, en endorfín-fyllerí með syninum skila sér auðvitað í endorfín-timburmönnum þess á milli, þegar hann sefur og ég hef áhyggjur af bókinni minni.

Þar sem ég hef ekki fengið neina dóma um eigin bók til að pirra mig á nota ég tækifærið og pirra mig á umsögnum um bækur vina minna og kunningja. Í dag gat ég svo blessunarlega pirrað mig á því að Fréttablaðið hefði bætt við undirtitli (!) á bókina mína. Það er þó eitthvað handfast til að andskotast út í.

—-

Gæska fellur líklega í þann flokk bóka sem Ásgeir H. Ingólfsson hefur flokkað sem sci-fi kreppubókmenntir í pistlum sínum í Kistunni. Bókin var engu að síður mikið til skrifuð fyrir kreppu. Ég lagði hana frá mér í maí í fyrra til að klára Ú á fasismann, því ég sá ekki fram á að geta klárað hana vel fyrir jólin 2008 líkt og hafði staðið til.

Þegar kreppan skall á var þegar kreppa í bókinni. Ég fékk andlegt aðsvif og hafði ekki minnstar áhyggjur af því hvernig þetta færi með bókina mína (svona er maður sjálfhverfur, sorrí). Ég henti í snarhasti einum kafla inn á bloggið, þar sem krónan fellur og allir verða fátækir, til að sanna eigin skyggnigáfu (sem var auðvitað engin skyggnigáfa, varla einu sinni almenn skynsemi). En fína symbólíska hugmyndin mín var orðin að einhvers konar hallærislegum tíðarandaveiðum og við því þurfti að bregðast. Og það hafði ég svo sannarlega ekki séð fyrir. Þó mér hefði ekki þótt ólíklegt að krónan myndi fyrr eða síðar veikjast átti ég kannski ekki beinlínis von á að hún færi eins illa og hún fór – að fantasían um skyndilega fátækt Íslendinga myndi rætast. Mér sýndist í október í fyrra sem hún hefði ræst – en eins og til að undirstrika hversu lítið ég skil peninga þá hef ég ekki orðið var við að Íslendingar séu raunverulega orðnir fátækir, að Ísland sé í hópi fátæku þjóðanna í heiminum. Því fer auðvitað fjarri, þó allt hafi samt í einhverjum skilningi farið til andskotans.

Ég byrjaði að skrifa bókina rétt um það leyti sem ég var að flytja til Helsinki og láta af störfum sem blaðamaður á Bæjarins besta – í því starfi hafði ég líklega þúsund sinnum rætt við útgerðarmenn sem gerðu fátt annað en að kvarta yfir því að krónan væri of hátt skráð. Það var því ekki sérlega mikil forspárgáfa af minni hálfu að sjá fyrir að fyrr eða síðar myndi hún sökkva aftur í hafið. Skömmu eftir að ég flutti til Helsinki ræddi ég svo við stærðfræðing sem hafði verið ráðinn til vinnu við Háskólann í Reykjavík, þetta var um svipað leyti og einhverjir Íslendingar keyptu finnska fyrirtækið Sampo. Hann spurði mig ítrekað hvernig stæði á ríkidæmi Íslendinga, án þess ég gæti svarað honum öðruvísi en svo að ég héldi að þetta væri ekki ríkidæmi heldur lán. Að þetta væri enn ein loftbóla kapítalismans. Enn eitt dot.com ævintýrið, enn eitt Enronið sem ekkert væri á bakvið. Eins og ég hef marg tekið fram skil ég ekki peninga – en mér sýnist sömuleiðis að það geri eiginlega enginn annar heldur. Og ég held að þetta sé allt einn óskiljanlegur loftkastali byggður á trúgirni og trúðslátum.

Ég held ég hafi ekki verið einn um að líta svo á að þetta væri allt saman innihaldslaust, ég held ekki að þessi hugmynd hafi átt uppruna sinn í mínum ranni, ég hef ekkert vit á viðskiptum og var áreiðanlega að hafa þetta eftir einhverjum öðrum. Ég kannast einfaldlega ekki við þá hugmynd, sem ég hef séð haldið fram, að engum hafi nokkru sinni þótt neitt bogið við útrásina, og skrifa ekki undir þá söguskoðun að Íslendingar hafi allir verið blindaðir af glýju, þó sýnin hafi kannski verið að einhverju leyti broguð – enda skilur enginn neitt í peningum. Það veit enginn einu sinni hversu mikið neinn á eða hversu mikið hann skuldar.

Búsáhaldabyltingin var hins vegar ekki í bókinni og er það varla enn, nema í mýflugumynd. En það átti sér stað bæði kreppa og bylting og við því þurfti ég að bregðast. Og því sér auðvitað stað í bókinni, hjá því varð ekki komist né var nokkur ástæða til að reyna það.

Sjálfum þótti mér meira til þess koma að ég hefði séð fyrir Esjuna í ljósum logum. Kreppur eru eitt helsta einkenni kapítalískra þjóðfélaga, það er auðvelt að gera ráð fyrir þeim og þarf enga dulda hæfileika til. En það er ekki öllum gefið að geta spáð því að það kvikni í Esjunni.

Númer tólf - það er ég!

Gæska er í tólfta sæti metsölulista Eymundssonar. Ég er ekki vanur að sjást mikið á þessum listum og kannski eru ekki mörg eintök á bak við þetta – ég veit ekki hvort bóksalan er almennilega komin í gang – en þetta gleður mig nú samt. Svona þarf nú lítið til.

Hér á vinstri hönd má horfa á upplestur úr bókinni – og það er von á fleirum. Það er hægt að kaupa bókina í vefverslun Forlagsins, en auk þess á Eymundsson.is – á Bóksölu stúdenta og auðvitað í öllum almennilegum bókaverslunum.

Síðast en ekki síst rakst ég á Twitter-færslu Árna Matt, bókmenntagagnrýnanda á Morgunblaðinu: „Eiríkur Örn Norðdahl er séní“.

Nú er ég sem sagt smekkfullur af sjálfum mér, grobbinn og sjálfbirgingslegur, sjálfshælinn, rogginn og áreiðanlega hundleiðinlegur fyrir vikið.