Sarah Palin & bönnuðu bækurnar

Bækur sem Sarah Palin lét banna á héraðsbókasafninu sínu í Alaska.

A Clockwork Orange by Anthony Burgess
A Wrinkle in Time by Madeleine L’Engle
Annie on My Mind by Nancy Garden
As I Lay Dying by William Faulkner
Blubber by Judy Blume
Brave New World by Aldous Huxley
Bridge to Terabithia by Katherine Paterson
Canterbury Tales by Chaucer
Carrie by Stephen King
Catch-22 by Joseph Heller
Christine by Stephen King
Confessions by Jean-Jacques Rousseau
Cujo by Stephen King
Curses, Hexes, and Spells by Daniel Cohen
Daddy’s Roommate by Michael Willhoite
Day No Pigs Would Die by Robert Peck
Death of a Salesman by Arthur Miller
Decameron by Boccaccio
East of Eden by John Steinbeck
Fallen Angels by Walter Myers
Fanny Hill (Memoirs of a Woman of Pleasure) by John Cleland
Flowers For Algernon by Daniel Keyes
Forever by Judy Blume
Grendel by John Champlin Gardner
Halloween ABC by Eve Merriam
Harry Potter and the Sorcerer’s Stone by J.K. Rowling
Harry Potter and the Chamber of Secrets by J.K. Rowling
Harry Potter and the Prizoner of Azkaban by J.K. Rowling
Harry Potter and the Goblet of Fire by J.K. Rowling
Have to Go by Robert Munsch
Heather Has Two Mommies by Leslea Newman
How to Eat Fried Worms by Thomas Rockwell
Huckleberry Finn by Mark Twain
I Know Why the Caged Bird Sings by Maya Angelou
Impressions edited by Jack Booth
In the Night Kitchen by Maurice Sendak
It’s Okay if You Don’t Love Me by Norma Klein
James and the Giant Peach by Roald Dahl
Lady Chatterley’s Lover by D.H. Lawrence
Leaves of Grass by Walt Whitman
Little Red Riding Hood by Jacob and Wilhelm Grimm
Lord of the Flies by William Golding
Love is One of the Choices by Norma Klein
Lysistrata by Aristophanes
More Scary Stories in the Dark by Alvin Schwartz
My Brother Sam Is Dead by James Lincoln Collier and Christopher Collier
My House by Nikki Giovanni
My Friend Flicka by Mary O’Hara
Night Chills by Dean Koontz
Of Mice and Men by John Steinbeck
On My Honor by Marion Dane Bauer
One Day in The Life of Ivan Denisovich by Alexander Solzhenitsyn
One Flew Over The Cuckoo’s Nest by Ken Kesey
One Hundred Years of Solitude by Gabriel Garcia Marquez
Ordinary People by Judith Guest
Our Bodies, Ourselves by Boston Women’s Health Collective
Prince of Tides by Pat Conroy
Revolting Rhymes by Roald Dahl
Scary Stories 3: More Tales to Chill Your Bones by Alvin Schwartz
Scary Stories in the Dark by Alvin Schwartz
Separate Peace by John Knowles
Silas Marner by George Eliot
Slaughterhouse-Five by Kurt Vonnegut, Jr.
Tarzan of the Apes by Edgar Rice Burroughs
The Adventures of Huckleberry Finn by Mark Twain
The Adventures of Tom Sawyer by Mark Twain
The Bastard by John Jakes
The Catcher in the Rye by J.D. Salinger
The Chocolate War by Robert Cormier
The Color Purple by Alice Walker
The Devil’s Alternative by Frederick Forsyth
The Figure in the Shadows by John Bellairs
The Grapes of Wrath by John Steinbeck
The Great Gilly Hopkins by Katherine Paterson
The Handmaid’s Tale by Margaret Atwood
The Headless Cupid by Zilpha Snyder
The Learning Tree by Gordon Parks
The Living Bible by William C. Bower
The Merchant of Venice by William Shakespeare
The New Teenage Body Book by Kathy McCoy and Charles Wibbelsman
The Pigman by Paul Zindel
The Seduction of Peter S. by Lawrence Sanders
The Shining by Stephen King
The Witches by Roald Dahl
The Witches of Worm by Zilpha Snyder
Then Again, Maybe I Won’t by Judy Blume
To Kill A Mockingbird by Harper Lee
Twelfth Night by William Shakespeare
Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary by the Merriam-Webster Editorial Staff
Witches, Pumpkins, and Grinning Ghosts: The Story of the Halloween Symbols by Edna Barth

Hið flókna

„Auðvitað hlýt ég að vera sammála því, segi ég í trúnaði við verðlaunaskáldið, allt þetta rugl með ljóðskáldahópa og hreyfingar er kynningarbrella fyrir skáld sem ekki búa yfir hugmyndaríki til að staðfesta fágætt einstaklingseðli sitt í formum og röddum sem ómögulegt er að þekkja í sundur frá öðrum verðlaunaskáldum sem veita hvert öðru verðlaun í panelum og dómnefndum sem kerfisbundið útiloka hverja einustu örðu hins einstaklingsbundna sem tjáð er með sérstæðum tóni, orðfæri, setningarbyggingu eða formi. Svo sannarlega neyðist ég til að viðurkenna, segi ég við pólitískt skuldbundna akademóninn, þessi ljóðlist skilur út undan flest fólk í heiminum (sem hefur ekki enn lært ensku!); hún hefur snúið baki við hinum venjulega lesanda með því að gera enga tilraun til þess að ná til hans eða hennar. Og já, vissulega, herra prófessor, verð ég einnig að viðurkenna, þó það virðist vera í andstöðu við síðasta punkt yðar, að öll þessi skáldskaparfræði er bara tilraun til að krækja í lesendur, sem umbreytir verkunum í enn eina söluvöruna. Auðvitað er það rétt hjá ykkur, segi ég við þá fáu vini sem ég á eftir, að nú þar sem ég er orðinn ljóðskáld-prófessor við Háskólann í Buffalo hef ég hörfað upp í Fílabeinsturn, fjarri þeim daglegu samskiptum sem ég eitt sinn átti, þegar ég var ljóðskáld-kontóristi á Manhattan, við hina fjölbreyttu alþýðu Bandaríkjamanna … þá sem ég hitti á ljóðakvöldum og myndlistaropnunum niðri í bæ.

Og auðvitað er það hneyksli, segi ég við nemendur mína, að Bandaríkjamenn skuli þjást af athyglisbresti, eins og sagt hefur verið frá í Time Magazine, sem ætti jú að vera með þessi mál á hreinu, þar sem tímaritið er einn helsti smitberi sjúkdómsins sem það harmar, með þessari „þú getur aldrei einfaldað nóg” nálgun á prósa og óstöðvandi kynningu ritsins á formeltum menningarafurðum. Og þar sem við vitum öll að nemendur geta ekki haldið þræði í symbólisma hinna línulegu, hefðbundnu ljóða, hvernig getum við þá mögulega búist við að þeir lesi þessi enn flóknari ljóð sem þú virðist staðráðinn í að koma inn á nemendur, grípur einn yngri kennaranna fram í, sem í sínum eigin tímum reynir ákaft að sýna fram á hugmyndafræðilegar sprungurnar í poppmenningu samtímans? Þú vilt taka hluti sem virðast aðgengilegir og línulegir, svara ég, og sýna fram á hvernig þeir séu flóknir og ólínulegir; ég vil taka hluti sem virðast flóknir og ólínulegir og sýna hvernig margslungin gerð þeirra gerir þá aðgengilega í merkingunni heyranlega (endurskoðanlega). Og, held ég áfram, bandandi út höndunum og hraða á máli mínu á meðan augu kollega minna byrja að snúast á sporbaug, er ekki ólínuleiki hinnar svonefndu sundurlausu ljóðlistar einmitt snertipunktur við hversdagslegar menningarupplifanir flestra Norður-Ameríkana, þar sem lagskipting ólíkra diskúrsa er óhjákvæmileg afleiðing útvarpshnappa, kapalsjónvarps, símans, auglýsinga, eða einmitt, í öðrum rúmfræðilegum skilningi, borga? En eru ekki auglýsingar og söluvöruvæðing menningarinnar til marks um neikvæða þróun, sem truflar hinn opinbera intellektúal framtíðarinnar, ætti ekki ljóðlistin að standa gegn þessari þróun; og er ekki sú tegund ljóðlistar sem þú talar fyrir bara uppgjöf gagnvart firrtum, brotakenndum diskúrs póstmódernísks kapítalisma? Ef þú vilt svo vera að láta, svara ég eins og Eyrnaslapi, eins og ég hafi komið auga á sjálfan mig í Gap-auglýsingu (Robert Frost klæddist Khaki: „the gaps I mean”). En það getur ekki verið bæði og: form nýjungagröðustu ljóðlistar módernista og eftirstríðsskálda er kannski ekki sú hindrun sem þú heldur að það sé, og notaðu það ekki sem afsökun til að vísa verkunum á bug sem esóterískum. Hvorki hliðskipun né undirskipun á í eðlislægu sambandi við ljóðlist, menningarlega andspyrnu, eða aðgengileika: mistökin eru að djöfulgera róttækar hliðskipanir sem hvorutveggja vanhugsaða afurð þess versta sem á sér stað í menningunni og á sama tíma sem esóterík, en ég vil benda á að þessi tiltekna mótsögn er sérlega áhrifaríkt tól til þess að styrkja menningarlegt forræði í fjölmenningarlegu umhverfi. Og varast skaltu hlutverk hins opinbera intellektúals, vinur minn góður, því þegar The New York Times byrjar að tala um annað hvort dauða eða endurfæðingu opinberra intellektúala, þá hlýtur það að minna okkur á að intellektúalisminn, sem tegund málvísindalegrar rannsóknar, hefur um langt skeið verið bönnuð á síðum þess og að opinberir intellektúalar sem ekki voru tilbúnir til þess að láta deyfa í sér tungurnar til að geta betur valdið lesendum sínum hugsunarbresti og -röskun, voru settir út af sakramentinu fyrir löngu síðan og brottrækir gerðir af þessum vettvangi og öðrum þeim sem setja menningunni standardinn.“

Charles Bernstein - úr ritgerðinni Revenge of the Poet-Critic. Þýðingin er mín.

Pólitískar táknmyndir

Ég hef verið upptekinn af því síðustu misseri að fylla ljóð mínum af pólitísk hlöðnum táknmyndum - t.d. í einræðisherraseríunni. Ég er ekki alltaf viss hvað þær eiga að fyrirstilla, hver eiginleg merking þeirra er. Það er vandasamt að yrkja pólitískt og engu að síður óhjákvæmilegt, ætli maður að fást við ljóðlistina af einhverjum heiðarleik. Í fyrsta lagi er öll afbökun tungumálsins - eða afbygging - pólitískur verknaður sem nýtist til að gata merkingarvefnað samfélagsins. Ljóðlistin er tungumálahryðjuverk.

Hins vegar eru ákveðnar félagslegar hefðir fyrir pólitísku starfi í rithöfundakreðsum, og innviklun þess starfs í verkin - þ.e. höfundar predika eigin skoðanir. Þetta er próblematískt. Í fyrsta lagi verður listaverkið þar að farartæki fyrir eitthvað annað - rétt eins og auglýsingar eru, hversu listrænar sem þær annars eru, bara farartæki fyrir ímynd fyrirtækis, eru pólitísk listaverk af þessum toga bara farartæki fyrir doktrínu höfundar, sem þjónar þá ekki listaverkinu sem skyldi. Í öðru lagi verður allur lestur verksins erfiður fyrir þær sakir að túlkunin þarf alltaf fyrst að fara í gegnum pólitísku skilvinduna áður en að listrænu skilvindunni er komið.

Engu að síður hafa pólitísk hugtök - eins og nöfn einræðisherra, fasismi, keisari, og jafnvel samtímaflugur á borð við eiturlyf, útlendinga, negrastráka, daggæslu, Stígamót, kvótakerfið o.s.frv. - gríðarlega áhugavert verkunarsvið fyrir sakir þeirrar hleðslu sem þau bera með sér. Þau vekja ekki öll kröftug viðbrögð í öllum kreðsum - fæst orð innihalda slíkt alefli - en þau eiga það samt sameiginlegt að séu þau nefnd á réttum stöðum kallar það á samræður, kallar á heilu kvöldin af samræðum, athugasemdahalarnir lengjast með veldisvexti og sumir verða andsetnir: Ég þekki fólk sem kann ekki að tala um annað en kvótakerfið, og aðra sem eiga sitt horn þar sem þeir marínera anda sinn. Víða í heiminum á maður á hættu að vera skotinn fyrir að nefna ákveðin orð.

Síðan er líka merkilegt hvernig eitt orð hleðst á meðan annað gerir það ekki - það kannast allir við Önnu Politkovskaju, en Magomed Jevlojev komst varla í fréttirnar, þó morðið á honum hefði verið töluvert brútalla en á Önnu.

Af einhverjum orsökum virðast þessar pólitísku táknmyndir fyrst og síðast koma fyrir hjá mér í eins konar glaðlyndi - einræðisherrarnir voru náttúrulega valdir til leiks fyrir sakir hljóms nafns síns - en mér finnst rétt að undirstrika að ég er ekki bara að fíflast eða gera grín, þó ég leggist ekki á lesendur og hlustendur af móralískum þunga.

Á beini Teits

„Ég hef notað þá aðferð til að vinsa út lélega líst frá almennilegri list að ef ég skil ekki verkið á 5 sekúndum þá fer verkið í tunnuna. Þetta er heiðarleg aðferð og afar gagnleg.“

Teiti Atlasyni finnst ég ekki skemmtilegur. Hann er í fullum rétti með það.

Ekki veit ég samt, hvernig maður bregst við gagnrýni, sem gerir ráð fyrir að list eigi að vera einföld og auðskilin. Mig grætir menntakerfið. Mig grætir heimskan, and- og metnaðarleysið. Það er ekki viðbúið að Teitur muni nokkurn tíma skilja nokkuð flóknara en ferskeytlur Hallgríms Helgasonar - ekki viðbúið að listin muni nokkurn tíma gera annað fyrir hann en að strjúka honum ljúflega um kollinn, hún mun ekki stækka hann og ekki gera hann meiri, mun ekki segja honum neitt sem hann ekki vissi fyrir (því hann vill ekkert vita sem hann veit ekki fyrir) - sé hann ekki reiðubúinn til að leggja sig eftir henni. Ljóðlistin er ekki best til þess fallinn að veita mönnum innantóma stundarfróun sem innbyrða má einbeitingar- og metnaðarlaust - til þess höfum við SkjáEinn, Teitur, þú þarft ekki einu sinni að kaupa þér áskrift - hann er ókeypis fyrir budduna & andann.

Um ljóðavélar og ábyrgð skálda

Á Nýhilmálþingi í Norræna húsinu fyrir skemmstu var ég spurður eitthvað á þá leið hvort það væri ekki svindl að láta vélar skrifa fyrir sig, og hver ætti þá textann sem vélin skrifaði. Ég verð að viðurkenna að ég man spurninguna ekki almennilega, en hún snerist fyrst og síðast - eins og ég skildi hana - um ábyrgð skáldsins gagnvart véluðum texta.

Kannski er best að byrja á að útskýra hvað vélaður texti er - eða hverjir möguleikarnir eru innan þess heims. Vélaðir textar geta verið generatífir, það er sjálfsprettandi, líkt og ljóðavélar á borð við Google Poem Generator Leevi’s Lehto eða Apostrophe Engine frá Darren Wershler-Henry og Bill Kennedy. Fyrrnefnda vélin virkar þannig að maður setur inn leitarorð og velur nokkra valmöguleika (t.d. form - sonnettu, ferskeytlu o.s.frv.) og fær út úr því tilbúið ljóð. Í þeirri síðarnefndu (sem reyndar virkar sjaldnast) smellir maður á setningar sem byrja á „you are“, þeim setningum er matað í leitarvél sem finnur nýjar setningar sem byrja á sömu orðum. Í þessum tilvikum er óljóst hvort er ljóðið - vélin sjálf eða afurðirnar sem hún framleiðir.

Ég var hins vegar ekki að ræða generatífa ljóðlist, enda stunda ég hana ekki nema periferalt. Ég tók spurningunni - og held hún hafi verið meint þannig - sem svo hún ætti við þær aðferðir sem ég hef sjálfur beitt, eins og til dæmis misbeitingu sjálfvirkra ritvinnslufítusa & skapandi nálgun á leitarvélar og þýðingamaskínur.

Mig minnir að ég hafi verið að ræða köttöpp áður en þetta kom til tals. S.s. þá ljóðlist að klippa sundur texta til að raða honum saman aftur upp á nýtt. Ég nefndi að köttöppið væri allt annar heimur á tækniöld, internetið gerði það hreinlega að öðrum hlut. (Ég biðst velvirðingar, ég er hálfvegis að rifja þetta upp með sjálfum mér líka). Í fyrsta lagi er aðgangur að texta allt annar með kópípeist-möguleikum - það er hægt að taka upp ógrynni af texta og færa hann til á örskotsstundu. Þetta var ekki hægt fyrir fimmtíu árum. Í öðru lagi eru til forrit sem geta unnið með gríðarlegt magn af texta og framleitt nýjar samsetningar miklu hraðar en við gætum einu sinni lesið. Þessi forrit vinna á ólíkan hátt - sum raða einfaldlega saman orðum af handahófi, önnur gera það eftir fyrirfram ákveðnum reglum (eins og t.d. Goggi, skilji ég hann rétt - sem er reyndar generatífur), og enn önnur stytta texta (t.d. windows word autosummarize), lengja texta (t.d. leitarvélar) eða afmynda hann á annan hátt (t.d. þýðingavélar).

Eins og áður segir er ýmist hægt að líta svo á að ljóðavélin sé verk í sjálfri sér, eða að hún sé verkfæri. Allar generatífar vélar má nota sem verkfæri, það er hægt að pikka út setningar og „skapa“ nýtt ljóð samkvæmt svipuðum forskriftum og maður notar til að skrifa önnur ljóð - í stað þess að velja orð úr orðabók velur maður setningar úr ljóðavél. Maður velur einfaldlega stærri búta, og býr til hugsun sem jafnan hefur það sér til málsbóta fram yfir ljóð af tagi „skapandi skrifkúrsa“ að vera ekki „tjáning sameiginlegrar mennsku“ (s.s. konformísk hugsun sem staðfestir eitthvað sem við viljum halda um okkur sjálf) heldur uppbrot í merkingu, rót í tungumál og hugsun.

Ég svaraði spurningunni þannig að maður gæti ekki látið sem vélin væri að skrifa ljóðin - þ.e. í seinna dæminu, enda taldi ég okkur vera að ræða um vélaköttöpp, það að vinna úr niðurstöðum vélarinnar - vegna þess að skáldið væri alltaf til staðar. Ég notaði hugtakið „góður smekkur“ - sagði skáldið þurfa að hafa slíkan til að velja og hafna því sem ætti að fara í ljóðið, vinna úr því - og fékk bágt fyrir á eftir, enda erfitt að henda frá sér slíkum hugtökum án þess að verja þau frekar. Í raun hefði ég alls ekki notað þetta hugtak, hefði mér gefist lengra færi á að hugsa - því það er um flest loðið og vonlaust.

Hins vegar er alveg ljóst að einhver er að velja, vélin skrifar ekki sjálf - ekki frekar en ritvélin skrifar sjálf vegna þess að við drögum ekki stafina sjálf með fjaðurpenna. Meira að segja generatífu vélarnar eru skrifaðar, þær eiga sér forskriftir - skrifaðar á forritunarmáli (sem við gætum kallað konsept ljóðsins) og gefa frá sér niðurstöður. Á báðum endum er ljóð. Það er ekki eðlismunur á 100.000.000.000.000 sonnettum Raymonds Queneau og Google-ljóðavél Leevis Lehto - það er bara stærðarmunur. Googlevélin getur skrifað nær óteljandi sonnettur, á meðan Queneau varð að notast við takmarkaðan grunn til að gera sínar. Hjá Queneau er gagnagrunnurinn lítill og reglan einföld - hjá Lehto er gagnagrunnurinn ómælanlega stór og sístækkandi, og reglan nokkuð flóknari en hjá Queneau (og niðurstöðurnar ekki alltaf jafn tígulegar).

Hvort heldur sem maður skrifar ljóðavél eða notar forrit eða vél til að skrifa ljóð, kemur valið alltaf inn í - vél sem býr bara til einhvern texta, algerlega random ómötuð á parametrum, er dálítið eins og vélritunaraparnir sem á endanum skrifa Shakespeare (internetið er þessir apar), eða opnar og óritstýrðar ljóðasíður. Hið geypilega magn af óáhugaverðu drasli drekkir öllu sem væri áhugavert að komast í - það hefur enginn tíma eða áhuga á að grafa í þessum ruslahögum til að finna Shakespeare. Þess í stað hefur maður möguleika á tvennu - 1) að misnota vélarnar sem eru til fyrir (t.d. google) og höggva sér ljóð úr þeim bergrisum 2) að hanna sínar eigin vélar sem gubba ljóðum samkvæmt parametrum.

Það er síðan ágætt að athuga að það er ekki jafn mikill munur á þessu starfi og ljóðlistum fortíðar og maður gæti haldið við fyrstu sýn - form hefur alltaf spilað stóra rullu í ljóðlist, að undanskildum síðustu 30 árum kannski (módernistar skrifuðu flestir í einhvers konar form - afbyggingar avant-gardista eru form, o.s.frv.) þar sem alþjóðlega fríljóðið hefur kæft allar hugmyndir um möguleika ljóðsins til að vera eitthvað annað en „hver er ég“-leikur fyrir börn og fullorðna.

Hafi orðið eðlisbreyting á ljóðlist með nýrri tækni er það vegna þess að uppá hana hefur verið boðið - eða vegna þess að stærðarmunurinn er svo gríðarlegur að vart er hægt að tala um sama eðli og áður. Hugmyndin - að rannsaka, afbaka og endurbyggja tungumálið - er enn sú sama.

Ginsberg IV: Hippi

„Allen Ginsberg - er hann ekki bara einhver hippi?“ spurði mig virðulegt heldra skáld fyrir eins og einu misseri. Orðunum fylgdi hljómur sem gaf til kynna að hippisminn væri ekki helsta stefna andleg á 20. öldinni, heldur frekar nokkurs konar skammarleg einfeldni og þar að auki laus við alla dramatíska dýpt agressjónar og freyðandi eimyrju þjáðrar tjáningar.

Auðvitað má það til sanns vegar færa - bæði að Ginsberg hafi verið hippi og hippisminn sé dálítið einfeldnislegur. En þá verður maður að athuga að rugla ekki reytum hins almenna og hins sértæka - hugleiðslu- og friðarhugsjónir Allens Ginsberg áttu ekki endilega neitt skylt með einfeldnislegri heimspeki þeirra sem ólu manninn með vitin í hassfötu, jafnvel innblásnir af Ginsberg.

Ginsberg experímenteraði með eiturlyf á fimmta og sjötta áratug 20. aldar, en þegar sá sjöundi reið í hlað hafði hann að miklu leyti dregið úr þessu, og á þeim áttunda átti hann hreinlega til að tala gegn þeim. Eiturlyfin notaði hann til að víkka hugsun sína og til að marka sér félagslegt svæði utan hins normala - eftir því sem hið normala mótaði sig að Ginsberg breyttist hann sjálfur.

Ginsberg var ekki hobbí-búddisti eins og margir aðdáendur hans. Hann var praktíserandi búddisti. Á því er stórmunur.

Ginsberg átti til meiri transgressjón - bæði í mýkt sinni og reiði - en nokkur pönkari hefur höndlað. Það má enn ekki lesa Ýlfur í útvarp í Bandaríkjunum. Ginsberg hefur enn ekki verið fyrirgefið að hafa gengið í NAMBLA - The North-American Man-Boy Love-Association - til stuðnings málfrelsinu, þó hann hafi raunar sagt sig úr félaginu aftur síðar, þegar honum þótti punkturinn kominn til skila.

Ginsberg var ekki bara opinskár um kynhneigð sína - hann lýsti löngunum sínum oft í smáatriðum ef hann var spurður, hann háttaði sig á upplestrum og sagðist elska að vera riðið í rassinn. Árið 1956.

En auðvitað var hann samt hippi. Hann var kyrjandi kuklari í mussu - og það brann eldur í slóð hans, þó ekki væri hann til eyðileggingar.

Róttækir múslimar fá heilablóðfall

„Síðan er heilsufarsleg spurning um hollustu þess að beygja höfuðið niður að gólfi og setja þar með mikinn blóðþrýsting niður í höfuðið, sem gæti skaðað æðakerfið þar og orsakað heilablóðfall.“

Hermdarverkabloggarinn

Í gegnum súrt, sætt og svívirðilegt

Hve vel treystum við því sem við munum? Hefur einhver rétt á sannleika fortíðarinnar? Og af hverju, þegar við hugsum til baka, er alltaf rigning… eða snjór?

Þessara spurninga er spurt utan á leikskrá fyrir leikritið Vini, eftir Símon Birgisson, sem sýnt var í Edinborgarhúsinu fyrir skemmstu. Leikritið fjallar um vinina Sigurð, Viðar og Maríu, sem gengu saman í menntaskóla og sitja nú þrjú hlið við hlið á sófa og drekka sig full á meðan þau fjargviðrast ýmist yfir fortíðinni eða minnast hennar værðarfullt. Raunar eru rammarnir nokkrir, og stundum eins og þau þekkist vart ekki - stöku sinnum verða þau aðrir karakterar og skipta jafnvel um hlutverk. Rauði söguþráðurinn er þó þessi:

Sigurður og Viðar eru æskuvinir - þeir smíðuðu sér sverð sem börn og léku lokaorrustuna í Útlaganum („Gísla Súrssyni”). Sigurður meig einu sinni í sig heima hjá Viðari og mamma Viðars þurfti að þrífa það upp eftir hann. Og Viðar þagði yfir því langt fram á unglingsár. Sigurður átti lengst af enga vini, en skömmu eftir að pabbi hans fær taugaáfall eftir að hafa „misst” sjúkling á skurðarborðinu, og stingur af frá fjölskyldunni, kynnist hann Viðari. Og Viðar verður vinur hans.

Kynlíf á kantinum

Löngu síðar lenda þeir í bekk með Maríu. Sigurður verður strax svo skotinn í Maríu að hann á bágt með mál, og er mátulega stráð um leikritið stuttum senum þar sem hann verður væminn og lýsir sínu menntaskólaskoti starandi viðkvæmnislega út í loftið. Viðar skilur ekki væmni vinar síns og finnst hann einfaldlega lúðalegur fyrir að þora ekki að bjóða Maríu út fyrr en hann hefur eytt ári í að manna sig til verksins. Maríu þykir fjarska vænt um Sigurð og þiggur boð hans í bíó, en geldur honum ekki ástarhuginn. Að kvikmyndasýningunni lokinni stingur Sigurður upp á því að þau fari saman heim - í þeirri von að hann fái nú að skaka af sér sveindóminn - en María tekur ekki vel í það. Þá stingur hann upp á því að þau fari til Viðars að horfa á vídeó og verður það úr. Í sem stystu máli sofnar Sigurður á sófanum á meðan María og Viðar dragast saman. Þegar Sigurður vaknar hefur hann migið í sófann og getur ekki staðið upp án þess að eftir því verði tekið. María og Viðar halda að Sigurður sé sofandi - eða vita ekki hvort hann er vakandi eða sofandi og láta sér það í léttu rúmi liggja þegar hinar erótísku þrár hafa gagntekið þau - og stunda kynlíf á sófanum. Með Sigurð við hliðina á sér, hlustandi.

Frá öllu þessu - og raunar miklu fleiru - er sagt í þriggja manna sófapartíi einhverjum árum seinna, þegar þau eru öll orðin handónýt. Sigurður er heltekinn af fortíðinni; sambandi sínu við mömmu sína og pabba, Maríu og Viðar - Viðar er einhvers konar misheppnaður kaupsýslualki - og María virðist fyrst og síðast vera gift manni sem sefur ekki hjá henni lengur og veit kannski ekki „hvað hún vill”, eins og heitir. Flakkað er um í óræðum tíma og óræðu rúmi, sem þjónar þeim tilgangi ágætlega að tjá óreiðu minninganna og endurteknar senur sýna hvernig fólk túlkar sömu atburðina á ólíkan hátt, auk þess sem persónur takast á um smáatriði fortíðarinnar á sviðinu sjálfu.

Hin óþægilega nánd

Þetta er leikhús brútalítetsins og minnir um margt á rússíbanareið, eða þegar börn eru „tekin í þyrlu” - þeim lyft upp og sveiflað í hringi á handleggjunum. Það er ekki sérlega flókið trix, en það slær mann og skilur mann eftir ringlaðan. Það er jafnan mikil nálægð í leikhúsi - persónurnar eru af holdi og blóði og þar liggur einhver mesti styrkur þess. Í Vinum er nálægðin óvenju mikil - á einum stað treður Viðar sér í sæti á milli áhorfenda, á öðrum þrífur Sigurður leikskrá af áhorfanda á fyrsta bekk (þegar hann rífst við Viðar um hvor er hvor), og skömmu eftir miðja sýningu er sófinn sem ber þau megnið af leikritinu færður alveg fram að fyrsta bekk svo leikararnir eru komnir langleiðina inn á það rými sem yfirleitt tilheyrir áhorfendum. Söguefnið og framsetning þess eru síðan einkaleg - einhver myndi segja „tilfinningaklám” án þess að vera alveg úti á þekju þó það sé um margt ónákvæmt og klisjukennt hugtak - og nálægðinni var sjálfsagt ekki ætlað annað en að vera óþægileg. Annars vegar var það taugaveikluð væmni ókunnugs fólks sem skyndilega var komið ofan í andlitið á manni - án þess maður hefði eðlilega sviðsfjarlægð sér til verndar, og hvað þá heilan sjónvarpsskjá - og hins vegar brútal senur þar sem fólk slæst og misþyrmir hvert öðru. Óþægilegust verður nálægðin í nauðgunarsenu sem á sér stað svo nærri áhorfendum á fremsta bekk, að undirritaður hefði getað teygt sig í bæði fórnarlamb og geranda án þess einu sinni að halla sér fram.

Vinir er um margt ágætlega skrifað leikrit - og sem fyrsta verk höfundar er það góðs vísir - þó það gjaldi fyrir dálítið stefnuleysi sem smurt er yfir með skipulögðu kaosi. Það var undirrituðum alls ekki ljóst hvað leikritið átti að fyrirstilla, hver meiningin með allri þessari hysteríu væri. Engu að síður var þar varpað fram hugsunum sem áhorfendur gátu sem best spunnið úr sjálfir síðar. Og er þá a.m.k. nokkru marki náð. Ég er ekki endilega viss um að besta leiðin til að rækta samúð áhorfenda og samlíðan með hörmum annarra sé að drekkja þeim í móðursýki og fleygja hinum ónýtu í fang þeirra - en það segir okkur kannski eitthvað um samtímann að þess þurfi. Leikskáldið, Símon Birgisson, er fyrrverandi blaðamaður á DV og því vel kunnugur stílbrögðum hins ofsafengda og ýkta - þó Vinir sé fyrsta verk hans á sviði er hann þrautreyndur í þeirri list sem kennd er við „sensationalisma”, og kann hana vel. Helst má finna að því að æsingurinn hafi ekki alveg verið í samflútti við tiltölulega lítilvægt umfjöllunarefni - og í versta falli mætti segja að úr hafi orðið full mikið melódrama, en það er auðvitað smekksatriði.

Kraftmikill leikhópur

Gildishlaðinn texti eins og sá sem Símon skrifar hvílir hins vegar að miklu leyti á leikhópnum - verri leikhópur hefði augljóslega getað gert úr þessu hreina katastrófu.

Leikstjórn Þorleifs Arnar Arnarssonar er firna sterk. Þorleifur hefur leikstýrt mörgum góðum sýningum á síðustu árum, auk þess sem hann hefur verið óragur við að tjá sig um list sína og hvaða markmiðum hann telur að hún eigi að þjóna. Hann veit einfaldlega upp á hár hvað hann er að gera, og líklega óþarfi að hafa um það fleiri orð í þetta sinnið.

Leikararnir þrír - Þórunn Arna Kristjánsdóttir, Walter Geir Grímsson og Vignir Rafn Valþórsson - voru átakanleg í öllum sínum hysteríuköstum og innilegheitum, og eiga allt hól mitt skilið fyrir fyrirtaks frammistöðu. Búningar Judithar Amalíu Jóhannsdóttur, og sviðsmynd Hlyns Páls Pálssonar voru sömuleiðis öllum til sóma - lýsing þess síðarnefnda hefði mátt vera hnitmiðaðri, en þar sem sýningin var á ferðalagi og nauðsynlegt að bregðast við nýju húsi á hverju kvöldi er að fullu skiljanlegt að hún hafi ekki verið upp á tíu.
Í það heila tekið var verkið vel áhorfsins virði - sem er ekki endilega jafn sjálfsagt og það hljómar - og þau í leikhópnum sem hafa ekki þegar sannað sig að fullu eiga tiltölulega vafalítið eftir að gera það á næstu árum.

Birtist áður í Bæjarins besta.

Berklaveikur í Reykjavík: Uppgjör

Það snörlar í vitum mér svo undir tekur í himna sölum og ég hef gengið Reykjavík á enda blautur í fæturna, því hér rignir stöðugt og alltaf nema á sjónvarpsmyndum sem sýndar eru á Ísafirði, hóstandi hef ég skriðið um á gólfum helstu forlaga með berklaglampann í augunum og svitann perlandi á enninu - þessi maður er geðveikur hef ég hugsað ítrekað og vitað að ég hef haft rangt fyrir mér. Ég man ekki hvernig það var, en það hefur eitthvað með Ágúst Borgþór og Salvador Dali að gera.

Á dögunum rétti ég manni bók eftir mig og hann spurði: „Er þetta flipp eða alvara?“

Tvíhyggjan lætur ekki að sér … nei, hún hæðist að manni sjálf, dýrsleikjandi ódrepandi. Við þessu er ekkert að gera.

Annar sagði við mig að heilarnir í skáldum væru öðruvísi en í venjulegu fólki. Sá var sjálfur skáld. Mér finnst ég raunar alveg svolítið spes, þó ekki sé nema bara til að væna móður mína ekki um lygar, en þetta er kannski æi eilítið oggudjúpt í árinni tekið. Ykkur hæfileikalausu börnum segi ég: Leggið ekki árar í bát! Listina er hægt að læra!

Ég hef að minnsta kosti í tvígang orðið var við takmarkalausa plebbhræðslu ungdómsins síðustu daga. Það er - ungdómurinn virðist ekki hræðast neitt jafn mikið og að vera mögulega talinn til plebba. Úr þessu verður undarleg fyrirlitning á hugðarefnum alþýðu manna, sem eru jafnvel ótrúlega sakleysisleg - eins og Valgeiri Guðjónssyni, Bláa lóninu, landsliðinu í handbolta o.s.frv. Þetta er hluti af klíkuvæðingu samfélagsins. Fólki finnst það ekki vera neitt nema það geti fundið sér sitt horn til að rækta á meðan það hrækir í öll hin hornin, eða hvíslar kannski bara eitthvað níð um þessi áhugamál náungans. Mér finnst að fólk ætti að tileinka sér fegurð Jonasar Mekas. Í nýrri veröld baðar ungdómurinn sig blygðunarlaust í Bláa lóninu á meðan Egill Helgason setur Beastie boys á fóninn og hvílir sig í rúmi Tracy Emin fullur höfgi.

Loks fannst mér yndislegt á ljóðahátíð Nýhils - þó sálarlaus salurinn hafi verið þungur og leiðinlegur, náði hann ekki að sjúga úr gestum og upptroðendum („skáldum“ & „fólki“) lífskraftinn. Sumum fannst víst raunar ágætt að lesa fyrir kaptífa áhorfendur, sem sátu fastir ekki síst vegna þess að það væri svo vandræðalegt að ganga út á ískrandi gólfinu í þessari höfugu þögn. Og ekki fannst mér vont að lesa. En ég vona þessi salur verði aldrei notaður undir annað en leiklist í framtíðinni. Og ég vona að Nýhil auglýsi aldrei aftur ljóðakvöld af þessari tegund undir heitinu ljóðapartí - sem var upphaflega stefnt gegn þeirri hugmynd að maður vildi láta læsa sig inni í heilagleika ljóðrýmis þar sem varla mætti sussa á sjálfan sig án þess að móðga alla í salnum með látunum í sér. Rýmið var fasískt og borgaralegt.

(ég er kannski að taka djúpt í árinni - en samt, ég meina, frábær kvöld með frábæru fólki, en samt glataður salur)

En upplestrarnir voru fantastískt skemmtilegir - svo ég fari í manna mun sitja fastast í rásum míns slefandi sjúka hugar (ég er með flensu) í engri sérstakri röð: Haukur Már, Jón Örn, Ingó, Ida Börjel & Bryndís, Offi, Stína og Bataille-ljóð Kára Páls - sem talaði raunar alltof lágt, eða hljóðmaðurinn stillti hann of lágt, eða kannski er mitt viðmið rangt - ég sem öskra - fólki finnst það kannski ekkert sniðugt. Og auðvitað eru þetta bara vinir mínir sem mér finnst skemmtilegastir. Ég er ekki dýpri en svo.

Sumarbúðir listhneigðra sósíalista og Ljóðahátíð Nýhils

Ég er búinn að uppfæra upplestrarhluta síðunnar, svo nú er hægt að sjá upplesturinn frá ljóðahátíð Nýhils nú á helginni. Ég las upp nokkur ljóð sem ég hafði ekki lesið áður - þar á meðal Iceland Report on the Observance of Standards and Codes og Djúgasvíli. Já, og Strokleðurjakkaföt keisarans, sem birtist á blogginu á dögunum og kom út í lítilli bók í smáritaseríu SLIS (Sumarbúðir listhneigðra sósíalista), ásamt Handsprengju í hádeginu, eftir mig og Ingólf Gíslason, Algjörri krúttsprengju eftir Viðar Þorsteinsson og þriggja rita frá Hauki Má Helgasyni.

Smellið hér til að sjá upplestrana frá ljóðahátíð.