Ú á fasismann – og fleiri ljóð eftir Eirík Örn Norðdahl er einstök myndljóðabók. Hér gefur að líta safn myndljóða þar sem stjórnmál eru beruð fyrir börnum, framtíð bókmennta kortlögð á einfaldan en átakalegan hátt, hér eru myndrænar framburðaæfingar, ljóðræn mótmæli, hvatningaorð til alþýðu svo hvín í svitaholunum, perlur úr ljóðaperlum Jónasar og það sem hetjur Íslendingasagna gætu vel hafa sagt. Byltingin er vissulega ekkert teboð en við skulum samt úa saman á fasismann.

Með myndljóðunum fylgja hljóðaljóð á diski sem tekin voru upp í stúdíói Mugisons fyrir vestan – þar sem illt eðli fasismans er tvíundirstrikað og tíundað án afsláttar. Hlustaðu á hann líka ef þú þorir og sannaðu til: Þetta er magnaðri seiður en nokkur partýmúsík sem þú hefur áður prófað.

Eiríkur Örn hefur verið ótrúlega iðinn og ötull sem skáld, rithöfundur og þýðandi. Áður hefur hann gefið út ljóðabækurnar Heimsendapestir, Nihil Obstat, Blandarabrandarar, Handsprengja í morgunsárið (ásamt Ingólfi Gíslasyni) og Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum! Einnig skáldsögurnar Hugsjónadruslan og Eitur fyrir byrjendur.

Eiríkur hlaut Íslensku þýðingarverðlaunin 2007 fyrir þýðingu sína á skáldsögunni Móðurlaus Brooklyn. Nýlega kom út hjá Máli og menningu barnabókin Doktor Proktor og prumpuduftið í þýðingu Eiríks og á næstunni kemur út safnbók þýðinga hans á völdum ljóðum Allens Ginsberg, sem ber heitið Maíkonungurinn.

Mál og menning gefur út.

UMSAGNIR

„Eiríkur Örn Norðdahl er fegursta, viðundurlegasta blómstrið í aldingarði íslenskrar ljóðlistar. Hann er skáld ætingar og upplausnar, fyrirlitlegur geldingur, afkvæmi ristavélar og handbókar um smíði klasasprengja. Og hann er fyrsta og besta 21. aldar ljóðskáld Íslendinga.“

Steinar Bragi rithöfundur

„Nýjasta ljóðabók Eiríks Arnar, Ú á fasismann, er að sínu leyti framhald af ýmsu því sem sést hefur í fyrri bókum höfundar, en hér má segja að dirfskan sé færð upp um fjóra táknfræðilega gíra. [...]Að öllu samanlögðu er bókin Ú á fasismann því fjölþætt upplifun og órækur vitnisburður um að Eiríkur Örn Norðdahl er fullfær um að reisa kvæði úr rústum og rusli tímans.“

Hjalti Snær Ægisson / Víðsjá

„Þetta er skáldskapur sem hafnar lýrík, skáldskapur sem efast um sígilda hæfni ljóðsins til að tjá sannleik síns tíma […] hún er bráðfyndin, háðsk og orðheppin, líka ósvífin og örvandi, orð í tíma töluð. […] Skáldið okkar er hér í fylkingarbrjósti, baðar hetjur gærdagsins háði, býður þeim birginn og nauðgar þeim uppá nöturlegan (tilgangslausan) nútímann með framandi tungum. Aðför bókarinnar að viðteknum smekk og (meintri) úreltri óskhyggju smáborgarans/elítunnar felst líka í því að “lækna líkt með líku”, rifa saman slitinn skrokk með slitnum þræði, afhjúpa fordóma með fordómum, hirta gula pressu með því að mála heiminn hlandgulan og siga óhljóðum á hávaða, bregða fæti fyrir höfuðstaf með öðrum verri.“

Sigurður Hróarsson – Fréttablaðinu

Nýjasta ljóðabók Eiríks Arnar, Ú á fasismann, er að sínu leyti framhald af ýmsu því sem sést hefur í fyrri bókum höfundar, en hér má segja að dirfskan sé færð upp um fjóra táknfræðilega gíra. Eiríkur Örn sækir í vopnabúr skálda sem komu fram erlendis á 6. áratugnum og brugðust við hugmyndum um kreppu í tengslunum milli orðanna og veruleikans. Menn vildu ólmir útiloka alla hefðbundna ljóðrænu og stefna að skilyrðislausum tærleika. „Við viljum ekki afmynda, við viljum mynda,“ var slagorð þessar skálda. Framlag þeirra var viðleitni til að frelsa orðin úr fjötrum viðtekinnar merkingar, en afraksturinn er kallaður einu orði konkretlist. Í konkretljóðum eru tvö svið sameinuð: Orðið og myndin. Orð eru nefnilega ekki bara tákn sem vísa á hugmyndir og raunveruleika, heldur eru þau líka gagnleg sem byggingareiningar í myndrænu sköpunarstarfi. Eiríkur Örn er vitanlega ekki fyrsta íslenska ljóðskáldið sem gerir sér mat úr þessu efni; hægt er að nefna sem dæmi tvær eldri ljóðabækur sem snúast um þetta að meira eða minna leyti: Tvíbreitt (svig)rúm eftir Gyrði Elíasson og Veggfóðraður óendanleiki eftir Ísak Harðarson. Báðar eru þær frá miðjum níunda áratugnum, þegar tölvueign var að verða almenn og hvers konar föndur með texta varð auðveldara viðureignar en á gömlu ritvélunum. Á sama hátt er Ú á fasismann afrakstur nýrra miðla, netsíðna, tölvupósts og fullkominna myndvinnsluforrita, og í verkinu er jafnvel vísað til sumra miðla beint á stöku stað. En hér er engin sjálfstýring í gangi; Eiríki Erni tekst að sökkva sér ofan í klisjurnar og spinna úr þeim vafninga sem eru í senn nýstárlegir og ágengir. Upp í hugann koma línur úr ljóði eftir Kristján Karlsson:

Úr rústum og rusli tímans
reisum vér kvæði vor undir dögun

Eiríkur Örn Norðdahl er flinkasti fúskarinn í hópi íslenskra samtímaskálda. Ljóðin hans eru smíðisgripir úr byggingarefni sem er ætlað til einhverra allt annarra nota, svona eins og fleki úr plastbrúsum, fataleppar úr skinnhandritum eða Macintosh-dolla sem er notuð sem tromma. Og þótt Ú á fasismann sé bullandi tilraunastarfsemi, a.m.k. í íslensku samhengi, þá má samt finna í henni tengsl við ljóðahefðina. Þau tengsl eru vitaskuld óhefðbundin; hér er t.d. samsuða úr öllum skrýtnustu hendingunum sem fyrirfinnast í kveðskap Æra-Tobba. Þjóðskáldin fá líka sinn skerf, t.d. listaskáldið góða í ljóðinu „Perlur úr ljóðaperlum Jónasar Hallgrímssonar“. Þar eru nokkrar handahófskenndar línur fengnar að láni úr kvæðum Jónasar og þær látnar mynda hringi; semsagt „ljóðaperlur“ í nýrri merkingu þess orðs.

En líkt og önnur framúrstefnuskáld hlýtur Eiríkur Örn Norðdahl fyrr eða síðar að þurfa að svara spurningunni um þýðingu ljóða sinna, ef hún hefur þá ekki þegar verið borin upp. Hvað ertu að reyna að segja okkur, Eiríkur Örn Norðdahl? heyri ég spurt. Hvað hefur þetta nokkuð með raunverulegt líf okkar að gera? Titill bókarinnar gefur fyrirheit um pólitískar skírskotanir, og á einni opnunni hittum við fyrir tvo stafakarla sem ræðast við um öfgasinnaðar skoðanir. „Ú á fasismann. Já, barasta ú á hann.“ segir annar stafakarlinn. Hinn stafakarlinn (sem líklega er kona) svarar: „Já, hann er geðveikt glataður.“ Allt er þetta undir írónískum formerkjum, og í samhljómi við þær félagslegu vangaveltur sem víða skjóta upp kollinum í bókinni. Hér birtast frasar og hugmyndir úr samfélagsumræðu síðustu mánaða, og því má segja að konkretljóð Eiríks Arnar Norðdahl feli líka í sér hefðbundnari róttækni en þá mállegu; hér er m.a.s. að finna gagnrýni á raunverulega, nafngreinda einstaklinga að hætti satýruskálda.

Að lokum má nefna að bókinni fylgir hljómdiskur með hljóðaljóðum, og með honum bætist enn eitt lagið ofan á merkingarheim verksins. Á þessum diski er fátt annað en rödd skáldsins sjálfs, eins og til áminningar um að merking orða er líka háð hljóðrænni tjáningu. Flest höfum við upplifað að upplifa þá tilfinningu að finnast eitthvert orð hljóma framandi, alveg fyrirvaralaust, orð sem við höfum þó notað margoft áður. Áhrifin af því að hlusta á hljóðaljóð Eiríks Arnar Norðdahl eru svipuð – við getum fundið fyrir framandleikanum í því kunnuglega ef við hlustum nógu lengi. Að öllu samanlögðu er bókin Ú á fasismann því fjölþætt upplifun og órækur vitnisburður um að Eiríkur Örn Norðdahl er fullfær um að reisa kvæði úr rústum og rusli tímans.

Hjalti Snær Ægisson

Dómurinn var fluttur í Víðsjá á Rás 1.

Þetta er skáldskapur sem hafnar lýrík, skáldskapur sem efast um sígilda hæfni ljóðsins til að tjá sannleik síns tíma og leitar sér stuðnings í sjónáreiti, minnir (með öfugum formerkjum) á “konseptið” í myndlistinni sem þoldi ekki samanburðinn við ritlist og hugvit á sínum tíma og gekk í raðir óvinarins í stað þess að sigra hann á eigin klassísu bragði (fórnaði ímyndunarafli og skyni fyrir skilning, rök og sögn). Hér er það textinn sem lúffar fyrir myndinni og rennur inní hana sjálfviljugur, krefur hana frjóvgunar í fullvissu þess (væntanlega) að afkvæmið endurspegli brenglaða póst-x-móderníska heimsmynd neytandans, glötuð gildi hennar og fallin goð, tómið og tittlingaskítinn í blöðum og máli manna.

Þess vegna er tilgangslaust að “skrifa um” þessa bók – en sjálfsagt að lesa hana og skoða; hún er bráðfyndin, háðsk og orðheppin, líka ósvífin og örvandi, orð í tíma töluð. Texti hennar (og sambúð við mynd) er þeirrar náttúru að hann frábiður sér “gagnrýni”, biðst undan “túlkun og greiningu”, krefst þess að mæla aðeins eigin tungu, sem er sjálfgefið af því hann getur ekki annað. En sérkenni bókarinnar er skemmtileg þversögn (nema hvað): Ástæða þess hve “ljóðin” kveikja víðtækan og “fullvita” þanka er falin í takmörkun þeirra og “barnaskap”; krakkalegt tölvu-teiknimynda-yfirbragðið kveikir andstæðu sína í kolli lesandans (með aðstoð vísana og tákna) uns mannkynssagan sem og Íslandssagan opnast víða með nýjum (ó)kunnum (ó)hljóðum og (ó)rannsakanlegum (ó)vegum. Lúmskt “bragð” og virkar með vaxandi styrk.

Þekkt er sú hugmynd að helsti aflvaki skáldskaparþroska sé ó- og meðvitaður mislestur og vanskilningur á skáldskap fyrri (stór)skálda. Sjónarmið þetta gefur skotleyfi á afbakanir og útúrsnúninga, hvetur framtíðarskáldið til að gleypa strax alla veisluna í farangrinum og gera sér mat úr dritinu. Þetta er í tísku núna og ekki bara fyndið, hefur nokkuð hrífandi slagkraft í þessari bók. Það endurmat og sú afhjúpun sem þessu fylgir eru nefnilega bandingjar og tálbeita ljóðsins í byltingunni (sem ávallt býr í brjósti þess) og óumflýjanlegt vopn ungskáldsins gegn þjóðhollum ósigrandi skólaljóðum með óþolandi sönglúðrablæstri og alltof háum hólum. Skáldið okkar er hér í fylkingarbrjósti, baðar hetjur gærdagsins háði, býður þeim birginn og nauðgar þeim uppá nöturlegan (tilgangslausan) nútímann með framandi tungum.

Aðför bókarinnar að viðteknum smekk og (meintri)úreltri óskhyggju smáborgarans/elítunnar felst líka í því að “lækna líkt með líku”, rifa saman slitinn skrokk með slitnum þræði, afhjúpa fordóma með fordómum, hirta gula pressu með því að mála heiminn hlandgulan og siga óhljóðum á hávaða, bregða fæti fyrir höfuðstaf með öðrum verri. Þetta er tvíeggja aðför og svolítið pirrandi, reynir að stinga uppí þá eftirsóknarverðu málssókn (goðsögn?) að ljóðið sé auðmjúkt og leiti þess ávallt að sigra hið harða með mýkt, þaggar niður í sögulegu herópi þess gegn hávaða og stríðsfyrirsögnum sem fella þarf heilan skóg til að prenta á blað. En þá ber að hafa hugfast að bókin vantreystir ljóðum yfirhöfuð.

Á hljóðdisknum er “illt eðli fasismans tvíundirstrikað og tíundað án afsláttar” einsog segir á kápu. Kröftugur seiður að vestan.

Þrjár stjörnur.

Sigurður Hróarsson