Já, söguhetjan rekur sig illilega á að eftir 11. september er allt breytt. Nú leyfist engum að sofa hjá hugmyndum og hugsjónum á víxl nema hann vilji fá á sig druslustimpilinn. Hér ræður hispursleysið ríkjum, jafnt í ríki hugmyndanna sem kynferðisins.

Umsagnir

„[H]ver fjandinn, hér er svo sannarlega innistæða fyrir mannalátum í efsta stigi. […] Þótt bókin sé stundum klámfengin og groddaleg þá er hún fyrst og fremst falleg æskumynd af sakleysingjanum Þrándi og ástarævintýrum hans. Því þrátt fyrir alla hugsjónaorgíuna og keleríið þá er aðalpersónan Þrándur merkilega saklaus og bláeygur – í jákvæðri merkingu.“
Ásgeir H. Ingólfsson – Kistan.is

„Eins og nafn sögunnar ber með sér veltir aðalpersónan sér upp úr alls konar hugmyndafræði, allt frá kommúnisma til kynjafræði, allt frá hippahugsjónum ’68 kynslóðarinnar, pönksins til dekonstrukivisma. Allt er þetta þó gert með hálfkæringi því að við lifum alls konar póst tíma, póst 9/ll veruleika, post sexual-evolution feminisma, póst hitt og póst þetta. Og slíkur veruleiki einkennist af því að sannleikurinn er ekki til. Lygin er valdið, sannleikurinn óttaleg vandræði. Kvennabókmenntir eru rugl. Klám og spjallsíður það sem lifir. Fyrst blöskraði mér þó nihilisminn þegar aðalpersónan ræðst gegn andlegum leiðtoga sínum í póstmódernisma með orðunum: „Allt var ekki lengur texti, allt var stríð.““
Skafti Þ. Halldórsson – Morgunblaðið

„Eiríkur leikur sér að því að skapa söguheim sem stenst á eigin forsendum með margvíslegum vísunum í samtíma og sögu. Býsna gott en merkilegur má heita sá þroski hjá jafn ungum höfundi að vera samhliða með fléttu sem heldur lesandanaum vel við efnið. Hugsjónadruslan gefur sannarlega fyrirheit um glæstan feril.“
Jakob Bjarnar Grétarsson – DV

„Þetta er ein af þeim skáldsögum sem er ætlað að grípa tíðarandann, hneyksla og ögra. En þetta er líka mjög hefðbundin saga af ungum manni sem er að leita að sjálfum sér og ástinni. […] Hann er í raun og veru vænsta skinn og góður strákur sem trúir á ástina. Þótt hann segist sjálfur trúa á kaldhæðni þá trúir lesandinn honum aldrei alveg og kaldhæðni Þrándar sem sögumanns er kannski þegar öllu er á botninn hvolft hans einlægasti tjáningarmáti.“
Jón Yngvi Jóhannsson – Tímarit Máls og menningar

„[A]ðalpersónan er á endanum ópólitískur pólitíker, órómantískur rómantíker, antíintelektúal intelektúal, sannleiksleitandi sem trúir ekki á sannleikann, firrtur nútímamaður sem fróar sér með ókunnugri konu á netinu en trúir samt á hreina og óspjallaða náttúrufegurð í líki Anní, stendur fyrir botnlausa einstaklingshyggju í hegðun og hugsun en viðurkennir síðan að það leiðir til tilfinningadoða og leiða gagnvart sjálfum sér en þó sérstaklega gagnvart öðru fólki. Persóna sem er svona mikið eitt en um leið andstæða þess verður fyrst og fremst mótsagnakennd og lost, og að hún skuli vera það í því samhengi sem bókin býður uppá verður vitanlega staðhæfing um nútímann af hálfu höfundar.“
Bjarni Bjarnason – Tímarit Máls og menningar

„Það er eitthvað hreinskiptið og aktúellt við hana. Stundum finnst manni sannleikur best höndlaður í skáldskap af því að þar leyfist fólki að kafa dýpra og vera gagnorðara í skjóli skáldskapar. Það finnst mér þessari bók líka takast. […] Þannig að Hugsjónadruslan er á einhvern hátt afar kærkomið og langþráð framlag til íslenskra bókmennta – svei mér þá ef ekki bara lífsnauðsynleg.“
Sigurður Ólafsson – bókablogginu

„Það er gaman að hinni svolítið Þórbergsku sjálfshæðni sem sögumaður beitir sjálfan sig, paranoju og hrakförum í kvennamálum. […] Maður gæti hæglega skipt út einu kvöldi á Sirkus fyrir sófalegu með Hugsjónadruslunni, en það hljóta að teljast mikil meðmæli með bókinni hjá mörgu ungu fólki.“
Sölvi Björn Sigurðsson, rithöfundur

Eiríkur Örn Norðdahl: Hugsjónadruslan. Mál og menning 2004.

Nú var mál að standa sig. Stunda daður, gott og hollt daður. Kveikja í kvensu með brennandi augum, heilum bálkesti af augasteinum, snilldarlegum kommentum um tímana, kommentum sem gætu breytt heimsskilningi hennar um alla eilífð.
“Eruði færeyskar?” spurði ég svo eins og asni. (bls. 35)

Mér þykja þessar línur úr Hugsjónadruslunni eftir Eirík Örn Norðdal lýsa bókinni vel. Sögumaðurinn leggur upp með að skilgreina tímana með því að ætla að skilgreina sjálfan sig. Honum er í mun að standa sig, daðra við lesandann og tæla hann til fylgilags við sig. Hann brennur af metnaði til að afhjúpa sannleikann um tímana þannig að heimssýn lesandans breytist, og lesandinn er alveg til í tuskið. En svo, þegar lesandinn hallar bókinni aftur finnst honum hann ekki hafa verið spurður að öðru en einhverju í ætt við: “Eruð þér Færeyingur?” Það er óneitanlega óvæntur vinkill á tilvistarspurninguna fyrir íslenskan lesanda.
Form þessarar íslensku tilvistarkönnunar er þrískipt. Sögumaðurinn segir frá með hefðbundnum hætti í þátíð eins og hann sé að rifja upp nýliðna atburði, en við fáum líka að komast að stjórntækjunum í hugskoti hans í gegnum dagbókina sem er í nútíð. Ofan á þetta koma tölvupóstar bæði frá sögumanninum Þrándi og til hans frá öðrum persónum bókarinnar. Tilvistarspurningarnar hverfast um sígild fyrirbæri eins og ástina og sannleikann. En einnig er spáð í hversvegna maður sé ekki meira til.

II.

Þrándur er ungur maður frá Ísafirði sem hefur slitið sér út í tveimur vinnum til að geta átt náðuga daga í Danmörku með hugsjónadruslunni Maggie, bandarískri stúlku sem hann kynntist á netinu. Hann siglir af stað með Norrænu og á leiðinni kynnist hann færeyskri stúlku, Anní, sem hann sefur hjá og ætlar svo að hitta á kaffi Natur í Þórshöfn, en ekki vill betur til en svo að hann sefur yfir sig um borð og missir af Færeyjum. Sagan leiðist nokkuð út í að bera saman hina Pólíamorísku Maggie (drusla af hugsjón) og hina náttúrlegu Anní, og sigrar Anní í þeirri samkeppni með miklum yfirburðum, þó Maggie sé áhugaverðasta persónan í bókinni. Í Kaupmannahöfn hittir Þrándur sukkaðan vin sinn Billa Duggfrisk sem býr í rússajeppa og hann fer með Þránd í partý hjá hústökukommúnu á Nørrebro. Sagan er ferðasaga án þess að vera það, ástarsaga án þess að vera það, slarkrómantík án þess að vera það. Hún minnir helst á bækur tilvistarsinna sem ganga út á að finna grunnkennd þess að vera og tilganginn með lífinu, eins og Flökurleikinn eftir J.P. Sartre. Sú revíukennda staða kemur upp að báðar stelpurnar sem eru kærustuefni Þrándar koma til Kaupmannahafnar á sama tíma, og þó að það eigi að koma í veg fyrir að þær hittist, þá hittast þær, eins og í sönnum revíum. Söguþráðurinn þróast sem sagt út í íróníurómantíkurrevíu í lokin.

III.

Það stendur til að skilgreina tímana út frá sjálfum sér, en þá þarf að finna stað þar sem hægt er að standa og skoða sig og tímana utan frá. Leiðin er að skoða sjálfan sig jafnóðum í dagbók í nútíð og síðan aftur sömu stundir eftirá í þátíð, til að skoða tímana rækilega úr tveimur áttum út frá sjálfinu sem maður svo aftur er alveg heiðarlegur um. En heiðarleikinn reynist vandmeðfarnari en nítroglusserín því ekki er hægt að segja allt og felst lygin þá ekki í því sem maður velur að sleppa? Hér vill höfundur allavega ekki sleppa banalítetum eins og rassgatinu sem hann er að athuga hvort fylgi manni um allan heim eða ekki, typpinu (sem minnst er á af svo stakri reglufestu í gegnum textann að það mætti vel skrifa um það ritgerð sem mjög sérstaka aukapersónu í sögunni), klósettferðum og slíku. En jafnvel það að muna rækilega eftir typpinu og taka fram hvernig getur gengið á klósettinu, alveg heiðarlega, virðist ekki skilgreina tímana að ráði, breytir engu um heimsmynd fjöldans. Rétt eins og aðrar slíkar ferðir verður klósettferðin í Hugsjónadruslunni nokkuð tíðindalaus og heimurinn þýtur skeytingarlaus hjá í manísku æði sínu. Höfundurinn gerir sér ljóst að þó hann reyni við heiðarleika og raunveruleika varðandi sig til að skilgreina tímana gengur það illa upp. Í kafla 17, sem heitir Næsti kafli (eins og fleiri kaflar) og er í miðri bókinni segir:

Ég/hann er aftur farinn að tala út um rassgatið á mér/sér. Tilgangslausir leikir. Leiknir til að maður skilji sjálfan sig betur. Sjái sig úr fjarlægð. Utanfrá. En það er lygi. Sé ekki sjálfan mig utanfrá. Get það ekki. Öðlast enga fjarlægð í 3. persónu. Kemst ekki út fyrir sjálfan mig. (Bls. 123)

Bókin breytir nokkuð um tón eftir þetta, formið leysist dálítið upp, án þess þó að hætta að hvíla á sömu grunnstoðum. Aðferð bókarinnar hefur verið vísað á bug, samt er önnur leið ekki prufuð. Það er orðið ljóst að sannleikurinn um mig er ekki sannleikurinn um tímana, svo sjálfmiðaður útgangspunktur leiðir bara í óefni. En það óefni er ákveðið að rata í með því þó að klára sögu einstaklingsins og afhjúpa hann í það minnsta eftir fremsta megni. En þetta reynist þrautin þyngri því aðalpersónan er á endanum ópólitískur pólitíker, órómantískur rómantíker, antíintelektúal intelektúal, sannleiksleitandi sem trúir ekki á sannleikann, firrtur nútímamaður sem fróar sér með ókunnugri konu á netinu en trúir samt á hreina og óspjallaða náttúrufegurð í líki Anní, stendur fyrir botnlausa einstaklingshyggju í hegðun og hugsun en viðurkennir síðan að það leiðir til tilfinningadoða og leiða gagnvart sjálfum sér en þó sérstaklega gagnvart öðru fólki. Persóna sem er svona mikið eitt en um leið andstæða þess verður fyrst og fremst mótsagnakennd og lost, og að hún skuli vera það í því samhengi sem bókin býður uppá verður vitanlega staðhæfing um nútímann af hálfu höfundar.

IV

Niðurstöður bókarinnar eru fyrst og fremst þrjár. Í fyrsta lagi má nefna að tilvistarspurningarstefið endar í hefðbundnum trúlausum exístensíalisma.

… ég trúi því, að maður sé meistari sinnar tilvistar. Ekki þannig að hann geti ráðið öllu sem gerist í kringum hann, en hann ræður því hvernig hann bregst við heiminum. Við finnum vísvitandi til. Það er gott og blessað, en við neyðumst til að viðurkenna að við berum ábyrgð á eigin tilfinningum, og hætta svo að beita þeim gegn öðru fólki, eða til að skjóta okkur undan ábyrgð.

Líkt og Hugsjónadruslan í heild kallast helst á við verk eins og Flökurleikann eftir Sartre, þá er þessi heimspekijátning í lok bókarinnar í fullkomnum samhljómi við verkið Tilvistarstefnan er mannúðarstefna, eftir sama höfund.

Í öðru lagi er niðurstaða bókarinnar íhaldssemi. Það sem er best skrifað í Hugsjónadruslunni er þátíðarfrásögn sögumanns, þar sem nýliðnir atburðir eru rifjaðir upp og sagt er frá með sem allra hefðbundnustum hætti. Þar eru lýsingarnar bestar, hvort sem um er að ræða fólk, umhverfi eða hluti. Gildin sem verða ofaná í sögunni eru líka hefðbundin: maður á að halda sig við einn aðila í ástarmálum, og maður á að velja konu sem er jákvæð, hlý, móðurleg, náttúruleg, á góða foreldra og er dugleg og metnaðargjörn í hefðbundnu námi. Þessi sigur hins íhaldssama og hefðbundna bakvið fjaðrafok sögunnar er það sem kemur lesandanum mest á óvart.

Í þriðja lagi er niðurstaðan sú að við erum lost eins og andhemmingwaysleg myndin af aðalsöguhetjunni í lokin gefur til kynna. Þrándur liggur í útlensku sjúkrarúmi, haldinn svo að segja útdauðum sjúkdómi með færeyskri kærustu sem hann þekkir svotil ekki neitt og er fyrirfram leiður á. Þessi aumkunarverða lokamynd af nútímamanninum er í fullkomnu samræmi við heildarhugsun bókarinnar.

Við þessar aðstæður verður spurningin “Eruð þér Færeyingur,” kannski dýpri en ætla mætti. Færeyska náttúrugyðjan Anní stendur fyrir forna visku, óspillta náttúru. Inntak spurningarinnar verður því: Erum við Íslendingar náttúrumanngerðir fremur en stórborgarmanngerðir eins og Maggie sem hefur verið hafnað eftir blóðiblandna skammarræðu. Svar Hugsjónadruslunnar við tilvistarspurningu nútímaíslendingsins er klárlega:

“Já, við erum Færeyingar!”

Bjarni Bjarnason

Tímariti Máls og menningar, 2005

Ungum skáldum er það allra best að lenda í lífsháska. Þetta benti skáld eitt mikið á fyrir margt löngu, og þótti spaklega mælt.

Æ fokkit. Byrjum aftur.

Þrándur er ungur maður í leit að lífi. Eftir margra mánaða sleitulaust strit, sextán tíma á dag, í smábæ úti á landi, þá leggur hann land, æ fyrirgefiði, sjó undir fót og heldur með Norrænu til Danmerkur, með fyrirhuguðu stoppi í Færeyjum. Förinni er heitið á fund Maggie, lífsreyndrar konu frá Texas sem er ekki aðeins tvíkynhneigð, heldur ofaní kaupið pólíamorísk. Fjölásta.

Pólíamoría. Hold that thought.

Nema. Nema hvað. Um borð í Norrænu kynnist Þrándur englastúlkunni Anní, færeyskri yngismær með stór blá augu (eða græn) og hár eins ljóst og sólin í essinu sínu. Hippastelpu í dökkbláum gallabuxum (31-32). Þau ná vel saman, eina töfrum slegna næturstund, og sammælast um að hittast á kaffihúsi í Þórshöfn um kvöldið. Fyrir kaldhæðni örlaganna (les: klaufsku Þrándar sjálfs) fara mál þó á annan veg: Þeim var eigi skapað nema að skilja.

Í Danmörku hittir Þrándur hina bandarísku Maggie loks augliti til auglitis, eins og efni stóðu til. Hann reynir sig við lífstíl hins fjölásta bóhems, pólíamoríuna:

Heilt heimspekikerfi. Heilir heimar hugsana sem við í norðrinu hvorki könnumst við né góðkennum. Í Bandaríkjunum hefur lauslátt fólk rottað sig saman til að bæta ímynd druslna hvarvetna, til að benda dæmandi fingri á óeðli samfélags sem neitar þem sem vill elska um ást sína. [...] Þau vilja víkka út trúnaðarsambandið, teygja á hugtakinu þar til sambandið inniheldur eins marga og hægt er að koma fyrir með góðu móti. (48)

Druslur allra landa sameinist. Hinn íslenski Þrándur og hin bandaríska Maggie eru bæði hugsjónadruslur: Hann hórast á hugsjónum. Hún drýgir hór af hugsjón. En hvað með þá færeysku, hana Anní? Hver er hennar hugsjónahórdómur?

Andskotinn að ég viti það. Byrjum aftur.

Hugsjónadruslan opnar á eftirfarandi formála:

Ég vil byrja á að taka fram, vegna þeirra sem kannski eiga erfitt með að þola mikla spennu, eða óvissu, að þessari sögu lýkur. Hvort sem það verður vel eða illa, þá lýkur henni. Það kemur oft til með að standa tæpt, og ég geri ráð fyrir að á einhverjum stundum eigi lesandinn eftir að spyrja sig hvort þræðir sögunnar nái nokkurs staðar saman – jafnvel mörgum vikum eftir að lestri bókarinnar lýkur… (5)

Undirritaður játar að nokkrar spurningar dvöldu með honum um sinn eftir lestur bókarinnar. En engin þeirra hafði að gera með það hvort þræðir sögunnar næðu saman. Um það stóð mér á sama. Kannski finnst einhverjum að ég hefði átt að byrja þessa rýni á því að hrópa VARÚÐ! SPILLIEFNI! en þess er engin þörf. Söguþráðurinn er ekki það sem skiptir máli. Hann ætti ekki að vera nokkrum manni ástæða til að lesa bókina. Auk þess að þeir sem vilja lesa Hugsjónadrusluna ættu að vera löngu búnir að því og geta því sjálfum sér um kennt, helvískir.

Á Hugsjónadruslunni eru margir athyglisverðir fletir. Framan af er frásögnin brotin upp með dagbókarbrotum sem sögumaður færir inn meðan skipið siglir/beðið er eftir lest/leigubíl. Sum þeirra veita athyglisverða innsýn í hugarheim sögumanns. Svo gufa þau upp er frásögnin berst til Kaupinhafnar í seinni hlutanum.

Það má finna ágætar pælingar um kynlíf á internetinu: Hvernig á að taka því að tvær manneskjur geta kynnst, klæmst og notið ásta án þess að hittast í eigin persónu? Hvað er hægt að kalla líkamlega nánd þegar líkamleg nánd er ekki einu sinni til staðar?

Og talandi um líkamlega nánd: líkaminn er sínálægur, með öllum sínum skakkaföllum. Niðurgangi á kvennaklósetti á Bar-Café í Kaupinhöfn. Uppköstum í kjölfar forleiks í skúmaskoti á McDonalds. Og hasspípa með atvinnuþjófnum og berklasjúklingnum Mikhaíl dregur dilk á eftir sér.

Um miðbikið er sjónarhornið mölvað: frásögnin skiptir skyndilega úr fyrstu yfir í þriðju persónu. Fjórði veggurinn er rofinn. Lesandanum er rekið nett kjaftshögg: Vaknaðu fíflið þitt! Byrjum aftur.

Ég vil lýsa frati á hvern þann sem segir að Hugsjónadruslan sé ekkert merkileg vegna þess að hún reyni að hneyksla til þess eins að hneyksla (þessháttar lagað lætur ekki nokkur maður útúr sér annar en sá sem hneykslast, en er of raunaleg sál til að viðurkenna það). Berorðustu lýsingarnar í þessari bók eru með því besta við hana, ekki vegna þess að þær hneyksla, heldur einmitt vegna þess að þær gera það ekki. Samfaralýsingarnar eru með fegurri köflunum í bókinni, hvort sem um er að ræða ferhenta sjálfsfróun sitthvoru megin við tölvuskjáinn, þreifandi og fálmkennd atlot í veltingnum um borð í Norrænu, eða munngælur á klósettinu á McDonald’s. Það er ekki auðvelt að lýsa samförum án þess að gera þær klúrar. Það er töff djobb að láta hreinskilnina í atlotunum skila sér í gegnum textann. En Eiríkur Örn Norðdahl gerir það vel í fyrrgreindum dæmum. Og dagbókarjátning sögumanns á gömlum samskiptum við óþolandi kvensnift í höfuðborginni er óborganlega fyndin í kaldranalegum hryssingsleik (hryssingssleik?) sínum.

En svo er eins og botninn detti úr þessu. Eftir stefnulaust ráf og misáhugavert fyllerí í Köben fréttir Þrándur að báðar dísir drauma hans eru á leið til móts við hann, á sama stað og sama tíma. Hinn meinti þráðahnykill nær dramatískum hápunkti. En það er einhver smáborgarabragur í því hvernig greiðist úr flækjunni – hún leysist upp í plebbaskap og afskaplega óinteressant búksorgir ómerkilegra smásálna. Botninn er suður í Bar-Café.

Ungum skáldum er hollt að lenda í lífsháska. En hvernig eiga þau að geta það, þegar ekki er einusinni hægt að deyja úr berklum lengur, svo vel sé? Hvernig á þá eiginlega að vera hægt að bæta ódauðlegum verkum við bókmennaarfinn?

Sölumaður deyr.
Stjórnleysingi ferst af slysförum.
Ístöðuleysingi læknast af berklum.

Eitthvað hér er illt viðfangs.

Það má vel vera að Eiríkur Örn Norðdahl hafi reynt sitthvað það sem af er því lífi sem hann á vonandi fullt eftir af ólifað. Hann er eflaust búinn að sitja að sumbli með heimilislausum dópistum í Ósló. Reykja hass í drungalegum kjallara í Brno. Vinna sjálboðavinnu handa hungruðum heimi í svissnesku ölpunum. En það er einhvernveginn eins og sannleikurinn skili sér ekki í lygina – það vantar einhverslags lífsháska í skáldskapinn, eitthvað sem grípur lesandann hálstaki og dregur hann inn í bókina. Það er eins og Eiríkur Örn Norðdahl hafi aldrei lent í bílslysi. Eða tékkað sjálfan sig inn á geðdeild Landspítalans. Eða farið í krabbameinsmeðferð. Ég skynja ekki hjá honum ástríðuna; það má vel vera að hún ólgi í brjósti höfundar, en hún skilar sér bara ekki. Ekki við lestur Hugsjónadruslunnar.

Ég er ógeðslega ósanngjarn við strákinn, ég veit það vel. Það þarf ekki að segja mér það. En drengurinn er bara þannig vaxinn niður úr pennanum að það verður að gera til hans þá ósanngjörnu kröfu að hann blæði pöpulnum ódauðlegt bókmenntaverk úr sínum eigin æðum. Ég get ekki réttlætt þessi höstugu orð mín með neinu öðru en því að mér finnst vel líklegt að hann hafi hárrétta attitúdið til að geta og gera það sem ég kref hann um. Ég hef ekki lesið öll hans fyrri verk. En þó einhver. Og sá sem fylgist með daglegum internetpistlum hans (www.blog.central.is/amen/) sér að þetta er óvitlaus strákur. Honum liggur margt þarft á hjarta.

Hugsjónadruslan er langt frá því að vera slæm bók. Það er margt mjög gott við hana. Og hún er, þrátt fyrir nokkra hnökra, skemmtileg lesning.

Ekki slæm. Kannski ekki neitt afspyrnugóð heldur. En alltaf skemmtileg.

Skáld sem ég kann að meta skrifaði eitt sinn: „Misheppnuð bókmenntatilraun er oft mun skárri en vel heppnuð bók sem reynir ekki. Hún flýgur kannski á hausinn, en hún kemst þó upp af rassgatinu.“ Það má deila um hvort sé nær lagi að kalla Hugsjónadrusluna misheppnaða bókmenntatilraun eða misheppnaða tilraun til bókmennta. En hún flýgur á hausinn. Samt er það allt í lagi, ef höfundurinn rífur sig nú upp á rassgatinu og skrifar bók sem rekur lesandanum bókmenntafræðilegt spark í punginn. Hvenær mun Eiríkur Örn Norðdahl skrifa þá bók sem nær að nauðga mér í augntóftirnar? Hvenær rífur hann úr mér tunguna og mígur niður um kokið á mér?

Byrjum aftur Eiríkur. Rektu mér vogskorinn hnúa í andlitið. Ég mana þig strákur. Mana þig og bíð.

Hjörvar Pétursson

Rithringur.is – júli, 2005

Hvað skal segja um Hugsjónadrusluna hans Eiríks? Það er alltaf dálítið pínlegt að tjá sig um verk fólks sem maður þekkir dálítið, sérstaklega ef maður ætlar sér að reyna að segja eins og er í stað þess að smjaðra bara. Þá er alla vega gott að hafa fyrir framan sig bók sem virkilega er fín án þess að maður þurfi að hvítljúga því.

Það eina sem ég hafði lesið eftir Eirík fram að þessu (fyrir utan bloggið hans) voru stílæfingar sem hann seldi manni fyrir bjór fyrir nokkrum árum síðan og svo einhverja svona kerouacska upplestra á háskólakvöldum í Hlaðvarpanum og á viðlíka stöðum. Margt af því var allt í lagi svona en síðan þá hefur greinilega mikið vatn runnið út í Skutulsfjörð (haha!) því að Hugsjónadruslan, frumsmíð hans meðal establiseraðra skáldverka, er stórgóð bók.

Ekki það að ég skilji beint tenginguna við þau vatnaskil sem 11. september á að hafa valdið í þankagangi og heimssýn sögupersóna – mér hefur alltaf þótt sá viðburður vera mjög svo ofmetinn sem orsakavaldur nýrra tíma. Ég held með öðrum orðum að fátt í heimsmynd sögunnar hefði verið öðruvísi þó að flugvélarnar hefðu haldið sig á fyrirframákveðinni flugleið þarna um árið. Mér þætti alveg eins viðeigandi, og jafnvel miklu frekar, að nefna til sögunnar félagsfræðilegar pælingar undanfarinna ára, eins og Bowling Alone-stúdíu Putnams þar sem einangrun og firring nútímasamfélags er til umræðu. Eða þá bækur Houellebeqs og fleiri slíkra þar sem umfjöllunarefnið er flótti frá raunheimum yfir í einhvers konar sæberheima og hversu óhöndlanlegur og óhentugur raunveruleikinn getur verið og hversu hæfileikar okkar til mannlegra samskipta virðast um margt hafa hnignað.

Þannig mætti alla vega kannski túlka örlög Þrándar sem höndlar samrúnk á netinu mun betur en allsgáð samskipti í raunveruleikanum. En nú er ég algjörlega kominn fram úr sjálfum mér í fræðilegu besservissi.

En það er samt ýmislegt í þessa veru sem gerir bókina góða. Það er eitthvað hreinskiptið og aktúellt við hana. Stundum finnst manni sannleikur best höndlaður í skáldskap af því að þar leyfist fólki að kafa dýpra og vera gagnorðara í skjóli skáldskapar. Það finnst mér þessari bók líka takast.

Hugsjónadruslan fær ekki alls ekki fullt hús. Hún er auðvitað mistæk. En það er á einhvern hátt ágætt því samkvæmt minni heimasmíðuðu kenningu þýðir það að Eiríkur er enn þá með horn sem hann hefur ekki enn hlaupið af sér. Megi það bíða sem lengst að Eiríkur verði miðaldra og hornin verði orðin að vel rúnnuðum brjósknöbbum og hann fari að skrifa sögulegar skáldsögur um galdrakarla á miðöldum fyrir vestan í þremur bindum – eins og allir hinir.

Þannig að Hugsjónadruslan er á einhvern hátt afar kærkomið og langþráð framlag til íslenskra bókmennta – svei mér þá ef ekki bara lífsnauðsynleg. Meira af svo góðu – og frá fleirum.

Sigurður Ólafsson

Bókablogginu – maí, 2005

Maðurinn með hattinn. Þar sem jólabókaflóðið fer mestpart fram í Kastljósi, kjaftasögum og netsíðum núorðið (enda hafa fæstir nema atvinnugagnrýnendur tíma til þess að lesa nokkurn skapaðan hlut fyrr en eftir flóð) er rétt að gera fyrst grein fyrir fyrirframfordómum mínum um höfundinn, fordómum sem ég veit að ég er ekki einn um: Hellingur af attitjúdi og dónaskap, minna af hæfileikum. Dónaskapur einn og sér verður þreytandi ef það vantar hjartað. Attitjúd er fínt ef það er innistæða fyrir því.

En hver fjandinn, hér er svo sannarlega innistæða fyrir mannalátum í efsta stigi. Hugsjónadruslan virðist þó mestmegnis hafa verið misskilin. DV líkir bókinni við Falskan fugl annars ritsjórans en þó sumt sé líkt eru líkindin villandi. Fuglinn var hrollvekja login upp á úthverfi Reykjavíkur, full af ofbeldi og látum. Hér gerast lætin mest í hausnum á aðalpersónunni, hann beitir aðallega sjálfan sig ofbeldi. Ekki að það gerist ekki neitt, berklar, nauðgun (sem er óvenju vel farið með hér), ástarævintýri, fyllerí og allsherjar uppgjör í lokin – en þó er helsti kostur bókarinnar hversu fundvís Eiríkur er á þessa kjánalegu litlu hluti sem maður segir ekki öðrum, sem og þá hluti sem maður áttar sig ekki á að eru stórmerkilegir fyrr en einhver annar segir þá.

Þótt bókin sé stundum klámfengin og groddaleg þá er hún fyrst og fremst falleg æskumynd af sakleysingjanum Þrándi og ástarævintýrum hans. Því þrátt fyrir alla hugsjónaorgíuna og keleríið þá er aðalpersónan Þrándur merkilega saklaus og bláeygur – í jákvæðri merkingu. Valið stendur á milli tveggja stúlkna, hinnar færeysku Anní, sem hann kynnist í Norrænu, á leið sinni til þess að hitta hina bandarísku Maggie í Danmörku.

Ástarsagan eru óvenju sannferðug, klípan er kunnugleg úr raunveruleikanum en merkilega sjaldgæf í bókum: Báðir kostir virðast góðir, grey Þrándur veit bara ekki nóg um hvoruga stúlkuna. Það er erfitt að gera upp á milli tveggja manneskja þegar þær eru stundum sín hvor hliðin á sama peningnum, tvær draumsýnir Þrándar enda er hann afsprengi tíma þar sem ekki er lengur hægt að reiða sig á tálsýnir rómantíkurinnar, frjálsra ásta né nokkurs annars, efast er um allt en um leið trúað á allt. Enginn hefur hugmynd um hvað er mjúkt og hvað er hart, hvað á við og hvað ekki, upplýst nútímafólk sem burðast með kreddur og drauma aldanna. Og hvora skal velja? Það er erfitt að fylgja innsæi sem þú ert vanur að hunsa. Það er ekki einu sinni hægt að vera sanngjarn, Maggie kom á undan í orðum en Anní snerti hann fyrst.

Svona til að koma því að: Eini galli bókarinnar er hve stirðir sumir kaflarnir um netsamskipti eru, ekki tölvupóstarnir sjálfir heldur það sem textinn í kringum þá stundum óþörf upptalning.

Hins vegar er einhver besti hluti bókarinnar lýsingar á doðanum áður en hann fór. Doðanum sem fylgir hinu séríslenska böli of mikillar vinnu, hversdagsins, kunnugleikans og endurtekningarinnar. Um leið og hann kemur í Norrænu fer aftur að koma líf í dauðar æðar, volkið vekur hann til lífsins, lífið er komið í nýjan takt. Því eins og öll almennileg ferðalög er ferð Þrándar hér um leið inn í sig, inn í sig og út úr sér. Inn í bernskuna og út í heiminn. Inn í kjarnann og út til endimarkanna. En alheimurinn er enn að þenjast út, miðjan er allstaðar og hvergi. Því líkur þesari sögu sjálfsagt aldrei og því ekkert að gera annað en að bíða eftir framhaldinu.

Ásgeir H Ingólfsson

Vegaskáldsagan er alltaf einhvers konar leit höfundar að sjálfum sér. Í nýrri bók sinni Hugsjónadruslunni sendir Eiríkur Örn Norðdahl höfuðpersónu sína í slíka leit fyrir sig með Norrænu í átt til Kaupmannahafnar. Aðalpersónan, Ísfirðingurinn Þrándur, ætlar að vísu að koma við í Færeyjum en sefur yfir sig. Ferðalag hans allt er í þeim anda. Mikið búsað, mikið sofið hjá, víman og jaðar samfélagsins.

Spennuveröld sögunnar er raunar einföld, einhvers konar ástarþríhyrningur sem þó er einhvern veginn ekki átakasvæði því að aðalpersónan lifir í hálfgerðu tilfinningalegu tómarúmi og sama gildir um flestar persónurnar. Sjálfur kallar hann sig \’59 persónu og vísar þá væntanlega í beat-kynslóðina amerísku en þaðan sækir höfundurinn sýnist mér áferð sögunnar. Jaðarkenndan og kultkenndan, nihilískan heim.

Eins og nafn sögunnar ber með sér veltir aðalpersónan sér upp úr alls konar hugmyndafræði, allt frá kommúnisma til kynjafræði, allt frá hippahugsjónum \’68 kynslóðarinnar, pönksins til dekonstrukivisma. Allt er þetta þó gert með hálfkæringi því að við lifum alls konar póst tíma, póst 9/ll veruleika, post sexual-evolution feminisma, póst hitt og póst þetta. Og slíkur veruleiki einkennist af því að sannleikurinn er ekki til. Lygin er valdið, sannleikurinn óttaleg vandræði. Kvennabókmenntir eru rugl. Klám og spjallsíður það sem lifir. Fyrst blöskraði mér þó nihilisminn þegar aðalpersónan ræðst gegn andlegum leiðtoga sínum í póstmódernisma með orðunum: ,,Allt var ekki lengur texti, allt var stríð.\” Segja má því að helstu persónur sögunnar séu í senn kynferðislegar og hugmyndafræðilegar druslur eins og nafn skáldsögunnar gefur í skyn án þess að slík niðurstaða þyki sérstaklega slæm innan veraldar bókarinnar.

Bygging bókarinnar er nokkuð sundurlaus líkt og hún sé æfingasvæði höfundarins. Lengst af heldur hann sig við 1. persónu frásögn. En hann brýtur hana gjarnan upp með alræði annars sögumanns, kannski höfundar, sem segir frá aðalpersónunni í 3. persónu. Ekki fann ég neitt skipulag út úr þeirri aðferð.

Hugsjónadruslan minnir um margt á margar aðrar fyrstu skáldsögur höfundar. Hún er sjálfsspeglun höfundar, leit hans að formi og hugmyndum, viðleitni hans til að finna sér stað í veröld skáldskaparins. Ég man eftir þónokkrum skáldsögum sem líkjast þessari. Skáldsögum höfunda sem síðar urðu úrvalshöfundar. Þær eru vitaskuld gallaðar og engin ástæða til að kalla upp: Loksins, loksins…! við útkomu þeirra. En þær bera þó með sér einhvern neista, einhverja tilraun til að taka heiminn hugartökum á þann hátt að vert er að festa nafn höfundar í minni.

Skafti Þ. Halldórsson

Morgunblaðið – 3.12.2004

Hugsjónadruslan er glæsileg fyrsta skáldsaga höfundar. Einhver glæsilegasta fyrsta skáldsaga höfundar sem ég hef lesið lengi. Það er kannski óviðeigandi að nefna það hér á þessum vettvangi en ég læt bara vaða. Þarna er sami krafturinn og í hinum Falska fugli Mikaels Torfasonar sem kom 1997. Sama flæðið, sama ákefðin, sama hispursleysið, sama greddan. Þarna í felst kostur sem er hraði í frásögn, hugmyndaauðgi og frumleiki.

Vottur af vanmetakennd

En galli líka. Þessi ákefð getur reynst þreytandi. Og Hugsjónadruslan er á köflum of klámfengin:

“Ég held að tussan á henni sé pestarbæli. Ég meinti það þegar ég sagði að hún væri lauslát. Ég man varla eftir henni öðruvísi en með typpi milli fótanna eða oní koki, nema hvort tveggja væri.” (bls. 186)

Ég er síður en svo að fara fram á tepruskap, síður en svo. En við svona segir maður bara: Æjiii Þetta er svona eins og höfundur sé að rembast við að sannfæra lesandann um að bókin sé heiðarleg. Allt látið vaða. En Eiríkur Örn þarf ekki á þessu að halda. Hann hefur aðdáunarverð tök á stíl og bókin er heiðarleg þrátt fyrir en ekki vegna þessara bersöglismála. En ég “… væri ekki fyrsti maðurinn til að skilja heiminn og hafa rangt fyrir mér.” (bls. 16). Slíkar hugleiðingar mega þá heita vel þróuð lygi. Eiríkur er einmitt bestur þegar hann veltir fyrir sér lífslygi, lífsháska og innbyggðum mótsögnum í ýmsum ismum sem sögupersónurnar flækja sig fúsar í.

Pósthippismi og frjálsar ástir

Bókin er bítnikkabók, fjallar um Þránd sem er á ferð með Norrænu á leið til Færeyja. Hann sefur yfir sig í ferjunni og fer beint til Danmerkur þangað sem ferðinni var reyndar heitið til fundar við Maggie, stúlku sem hann hafði kynnst á netinu. Á leiðinni hittir Þrándur Anní, færeyska stúlku sem hann fellur fyrir, og þar með er grunnurinn lagður fyrir spennandi ástarþríhyrning. Það sem verður til að flækja enn þau mál er að Maggie aðhyllist pólíamoríu sem er einhvers konar pósthippismi sem snýst um frjálsar ástir. Að menn megi sænga hjá hverjum sem er, bjóði þeim svo við að horfa. Þegar Þrándur er kominn til Kaupmannahafnar hittir hann vin sinn samkynhneigðan Billa sem er í óða önn við að sukka í borginni við sundin. Þrándur slæst glaður í leikinn.

Svikinn sögumaður

Á ferðalagi sínu heldur söguhetjan dagbók og ritar þar í eitt og annað. Þannig eru innbyggðar í söguna pælingar um frásagnarhátt og sjónarhorn án þess að það sé á nokkurn hátt truflandi. Þykir mér Eiríki takast þarna afar vel upp. Sögumaður er svikinn um hlut sinn og verkið færist nær höfundi. Þar með gefur Eiríkur undir fótinn með það að sagan byggi að verulegu leyti á sannsögulegum atburðum sem verður til þess að auka á trúverðugleika. Auk þess er notast við tölvupóst milli persóna til að varpa auknu ljósi á þær.

Eiríkur leikur sér að því að skapa söguheim sem stenst á eigin forsendum með margvíslegum vísunum í samtíma og sögu. Býsna gott en merkilegur má heita sá þroski hjá jafn ungum höfundi að vera samhliða með fléttu sem heldur lesandanaum vel við efnið. Hugsjónadruslan gefur sannarlega fyrirheit um glæstan feril.

Jakob Bjarnar Grétarsson

DV 9. desember, 2004