Jólabókaflóðið: Tillaga um frakkari bókakaup

I

Steinar Bragi! Hó hó hó!

Mér þótti alltaf eitthvað heillandi við þennan karakter. Eitthvað æðislegt við tilhugsunina um mann sem fyllist slíkri ástríðu af lestri bókar að hann ýti henni upp á aðra þrátt fyrir að bókin sé viðbjóður og muni áreiðanlega ekki falla neinum í geð.

II

Ég kaupi orðið mikið af bókunum mínum á netinu og er orðinn vanur því að láta algóritmana raða ofan í mig viskunni á færibandi. Ef þú hefur gaman af Stephen King gætirðu viljað lesa Clive Barker. Þeir sem keyptu Slavoj Zizek keyptu líka Jacques Lacan. Ert þú búinn að lesa nýju bókina hans Stieg Larsson? Allir sem kunna stafrófið eru búnir að lesa hana.

Algóritminn er áreiðanlega fær í sínu fagi. En hann kemur mér ekki á óvart vegna þess að hann kann það ekki – hann hefur ekki eigið fagurfræðilega agenda, hefur ekki eigin smekk, ekkert til að berjast fyrir.

III

Íslenski bókamarkaðurinn er gjafabókamarkaður. Í seinni heimsstyrjöldinni voru sett innflutningshöft á svo til allt nema pappír, á sama tíma og útflutningur var í hámarki (það var víst ekki alls staðar óhætt að fiska) og allt vaðandi í seðlum á eyjunni. Þegar jólin gengu í garð áttu Íslendingar ekkert að gefa nema bækur. Síðan þá gefa allir bækur í jólagjöf – sá sem fær engan bókapakka gæti allt eins bara sleppt því að halda jól.

„Jólabókaflóðið“ heldur lífinu í hlutfallslega sterkum bókamarkaði hjá þjóð sem er í raun alltof lítil til þess að gera kröfu um lifandi bókmenntasamfélag. Flóðinu fylgja ýmis óþægindi – öll umfjöllun um íslenskar bókmenntir á Íslandi fer til dæmis fram á átta vikna krampakenndu bókafylleríi. Fjórir-fimm gagnrýnendur rusla í sig tugum skáldsagna á mettíma og verða prógressíft pirraðri eftir því sem nær dregur jólum, einsog matgæðingur sem byrjar að troða í sig jólamatnum í byrjun nóvember læðist burt frá kræsingunum á aðfangadag, fer inn á klósett og gubbar.

En maður ætti kannski að minna sig á það líka, mitt í öllum pirringnum, að án jólabókaflóðsins þyrftum við kannski bara aftur að fara að skrifa á dönsku. Og ég kann ekki dönsku.

IV

Það er önnur tegund bóka sem við kaupum fyrir okkur sjálf en fyrir aðra. Ef við sleppum framhjá algóritmanum, náum að troða okkur inn í smekkfulla bókabúð í miðju jólabókaflóði og náum þar að auki á tiltækan starfsmann og hann er ekki of úrvinda til að stinga upp á ævisögu West-hjónanna, sem okkur finnst æðislega áhugaverð, þá mun okkur samt þykja ólíklegt að þetta sé nokkuð fyrir ömmu. Nei, amma vill bara lesa Stieg Larsson – og það jafnt þótt þar sé kannski líka mikið af viðbjóðslegum smáatriðum.

Eðli málsins samkvæmt verður bókamarkaður sem byggir á gjöfum alltaf huglausari, meira meinstrím og áhættufælnari en bókamarkaður þar sem fólk kaupir bækur fyrir sjálft sig. Og höfundar sem vilja skrifa fyrir lesendur – og slíkir höfundar eru þrátt fyrir allt ennþá til, meira að segja meðal „alvarlega þenkjandi bókmenntafólks“ – munu taka mið af því hvers konar bækur seljast, hvers konar texti kemst alla leið til lesenda. Og þá munum við sitja uppi með stöðugt fátæklegra og fyrirsjáanlegra úrval af bókum.

V

Ég reikna ekki með því að þessar tilhneigingar séu einstakar fyrir Ísland. Hinn norski vísitölulesandi Klassekampen fer eflaust út í bókaverslun á næstu dögum og kaupir bók fyrir ömmu sína, barnabarnið sitt, karlinn sinn og besta vin. Og líkt og bókabúðarstarfsmaðurinn í Áhyggjudúkkum langar mig að biðja ykkur að kaupa eitthvað óvenjulegt, eitthvað hugað, eitthvað sem þeim hefði aldrei dottið í hug sjálfum að þeim gæti þótt skemmtilegt. En kannski samt ekki ævisögu West-hjónanna. Hún er a.m.k. ekki við hæfi ömmu.

—

Birtist fyrst í norskri þýðingu í Klassekampen síðastliðinn laugardag.

Hér má heyra nokkur ljóð af disknum, flutt „live“ á Dögum víns og ljóða í Slóveníu nýliðið haust.

Ljóðin á disknum:

Swing Ding (Deng Xiaoping) 0:43
Batista 0:53
Bólar á Bólívar 2:38
Maó! Maó! Maó! 1:28
Djúgasvíli 1:55
Li Peng! Li Bang Bang! 0:42
Nguyễn Sinh Cung frá Hoàng Trù 0:20
Pol Pot (pantún) 0:56Ra Che! Ra Che! 0:41
Mahathir Múhameð (pantún) 1:28
Eitt allsherjar ógurlega mikið 1:23
Naglasúpa I-VI 7:36
Heidi (fyrir Manga) 1:48
Vitnað í Ngin Tom 2:18
Helvetti (poem by Rita Dahl) 3:40
Ástir og ananas 3:54
Norrænar bókmenntir 1:12
Varir skáldsins 1:18
Til þess er það varðar 1:18
Hnoða blóm 5:47
Hvort sé rétt að leika Guð í þessu máli 4:38
Iceland Report on the Observance of Standards and Codes 3:37
Sjö sje á sjó-sjó 1:13
Kennara með köldu blóði 2:08
Besta orðið mitt 0:48
Ég á ekki orð 3:32
Höpöhöpö Böks 4:04
Lygi og regla 1:16
Kreppusonnettan 1:15
Úr órum Tobba 6:41

Hér er svo hægt að panta/borga slátrið:

CD and/or download

Download €3.00 CD and download €7.00

Kits, það er heimska viðtekinna hugmynda þýdd á tungumál fegurðar og tilfinningar.

Milan Kundera – List skáldsögunnar

Það sem stendur ekki í bókinni: Ríflega 30% íbúa Eistlands eru af rússnesku bergi brotnir. Þar af er um þriðjungur með rússneskt vegabréf, þriðjungur með eistneskt vegabréf og þriðjungur án vegabréfs – landlaus og er því ekki bara réttindalaus heima hjá sér heldur líka ómögulegt að fara burt. Rússneskumælandi Eistum er kerfisbundið mismunað í landinu. Þeim sem hefur tekist að fá ríkisborgararétt í landinu, eftir að hafa verið sviptir lýðréttindum við fall Sovétríkjanna, reynist umtalsvert erfiðara að fá vinnu, þeir fá ekki tungumál sitt viðurkennt nema að litlu leyti, þeir eru beittir ofbeldi af eistneskum þjóðernissinnum (og sjálfir oft handteknir af lögreglunni eftir átökin) og níðyrði á borð við „tibla“ (≈„rússamella“) og „homo sovieticus“ eru hluti af almennu málfari og birtast formálalaust í fjölmiðlum. Foreldrar þessa fólks, ömmur þeirra og afar og jafnvel langafar og langömmur voru flutt nauðungarflutningum til Eistlands. Líkt og í mörgum fyrrum Sovétlýðveldum er að finna djúpstæða fyrirlitningu á Rússum í Eistlandi, sem á sér sögulegar útskýringar en litla réttlætingu þegar Rússar eru sjálfir orðnir minnimáttar.

Og svo bókin: Hreinsun eftir Sofi Oksanen hefst á dálítilli táknsögu. Aliide nokkur, gömul kona, vaknar við flugu í svefnherberginu. Það er opið fram í eldhús þar sem finna má kjötstykki sem flugan má alls ekki verpa í og eyðileggja. Aliide stekkur á fætur og lokar dyrunum áður en flugan kemst fram. Ef maður sér Aliide sem tákngerving fyrir hina eistnesku móðurjörð (sem mér þykir ekki fráleit túlkun) þá er flugan Rússarnir – sem læddust inn án þess að nokkur vissi hvernig það gerðist (þetta var með sanni átakalítil innrás árið 1939; og rússneski minnihlutinn bara „birtist“ heimamönnum). Flugan ræðst síðan beint á lífæðina og hyggst þar fjölga sér og svelta þannig þá sem eiga réttmætt tilkall til heimilis á þessum stað. Þetta er hið svonefnda „demógrafíska þjóðarmorð“. Meindýrslíkingin er gömul og gróin í xenófóbískum áróðri – útlendingum er ýmist líkt við rottur, kakkalakka eða önnur nagdýr og pöddur, sagðir fjölga sér meira en nokkur getur skilið og mergsjúga velferðarkerfi (forðabúr) heimaþjóðanna.

Þessu er ekki beint að hugmyndum – þessi bók fæst einfaldlega ekki við hugmyndir – heldur að fólki. Og þótt það sé smekklegra sett í samhengi við innrás Rússa í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar þá er það strax ósmekklegra þegar horft er til Eistlands í dag, til þeirrar veraldar sem lesendur Hreinsunar tilheyra – og er heimskulegt hvort heldur sem er (einsog iðulega þegar fólki er líkt við meindýr).

Í Hreinsun eru Rússar aðskotadýr og eyðileggingarafl, nærvera þeirra boðar annars vegar ofbeldi og kúgun og hins vegar yfirgang í krafti fjöldans; þessa fólks sem fluttist til landsins: „Rússar sem komu hingað í leit að betra lífi, til að skemma, heimta og krefjast“ hugsar Aliide á síðu 296. Hvergi er nefnt að þeir hafi sjálfir verið fluttir nauðungarflutningum eða ýjað að því að þessi þriðjungur þjóðarinnar hafi verið landlaus og réttlaus árið 1992 – einu Rússarnir sem sjást það söguárið eru melludólgarnir frá Vladivostok. Í Hreinsun er bara pláss fyrir fórnarlömb af einu þjóðerni.

Zara er týnda dóttirin. Henni var rænt, hún svipt móðurjörðinni, flutt frá Eistlandi til Vladivostok, og villuráfandi endaði hún í fanginu á rússneskum melludólgum. Þegar henni tekst á endanum að flýja endar hún í garðinum hjá frænku sinni Aliide, lemstruð og særð, loksins komin aftur heim. Aliide er gömul og bitur, henni var sjálfri misþyrmt af Rússum og það gerði hana eigingjarna og grimma: Aliide er vond, en lesandinn fær að vita hvers vegna. Hún er manneskja. Melludólgarnir Pasha og Lavrenti, líkt og aðrir andlitslausari Rússar sögunnar, eru ekki manneskjur – þeir eru ekki vondir af neinni sérstakri ástæðu. Þeir bara eru það. Og þegar þeir birtast á dyraþrepinu spyrjandi eftir Zöru, með sín smeðjulegu bros og svikatal, lætur Aliide ekki lengur blekkjast. Áður en þeir komast leiðar sinnar hefur lemstraður fulltrúi hinnar eistnesku móðurjarðar, Aliide, hefnt fyrir glæpi Rússa – og hún hefnir ekki bara Zöru heldur einnig sjálfrar sín og þjóðarinnar, hefnir sín ekki bara á Pasha og Lavrenti, heldur öllum Rússum um alla tíð og öðlast þannig uppreisn æru fyrir eigin misgjörðir.

Sofi Oksanen hefur sjálf lýst Hreinsun sem pólitísku verkefni; talað um nauðsyn þess að segja sögu Eistlands í evrópsku samhengi frekar en rússnesku. Hreinsun er römmuð inn af höfundi sem sagnfræðilegt verkefni – þótt hún leggi áherslu á að hún sé ekki tæmandi úttekt – sem lýsing á veruleika sem við (hérna megin járntjaldsins) þekkjum ekki, en Sofi Oksanen þekkir, enda hafi hún verið ein af mjög fáum vesturlandabúum til að sækja heim og sjá hina raunverulegu og ófegruðu veröld kommúnismans, þegar hún fór til ömmu sinnar sem barn. Sofi Oksanen er finnsk í föðurætt en eistnesk í móðurætt, alin upp í Finnlandi og skrifar á finnsku. En Oksanen segir þó minnið brigðult, að hún hafi fyrst og fremst byggt á heimildum, og aðspurð hvort að Hreinsun sé saga fjölskyldu hennar, svaraði hún: „Alls ekki, þetta er saga allra eistneskra fjölskyldna.“ Hreinsun er þannig, samkvæmt ætlun höfundar, saga eistnesku þjóðarinnar (en einmitt ekki örlagasaga fáeinna einstaklinga í óvenjulegum aðstæðum).

Það er ekki bara túlkunarrammi höfundar sem kallar á að bókin fái þjóðernislestur – heldur er sagan sjálf afmörkuð af tveimur stórum þjóðernisviðburðum: Hún gerist annars vegar á árunum rétt eftir að Eistar hafa glatað (nýfengnu) sjálfstæði sínu með innlimun í Sovétríkin (á grundvelli Ribbentrop-Molotov-samkomulagsins; og með aðstoð heimamanna) fram til þess að tekið var að flytja Eista nauðungarflutningum til annarra Sovétlýðvelda; og hins vegar á nokkrum dögum í (vongóðu) kaosinu árið 1992, þegar Sovétríkin eru nýfallin og Eistland frjálst að nýju.

Þá er þjóðerni bakgrunnur allra viðburða – þegar Aalide byrjar með Martin fer hún að lykta einsog hann, „lykta eins og Rússi“ (s. 161) (en hvorugt þeirra er af rússnesku bergi brotið). Ingel segir Zöru að muna að hún sé ekki rússnesk heldur eistnesk (s. 100) og merkilegt nokk fer ekkert fyrir pabba Zöru – maður veit ekkert hver hann er – og hún ber eistneskt ættarnafn móður sinnar, Pekk – bókina þvera og endilanga drekka þau illmenni sem ekki eru Rússar vodka og anda í gegnum ermina „eins og Rússar voru vanir“ (s. 151) o.s.frv.

Sögur af hetjum og illmennum hafa fylgt okkur svo lengi sem talað hefur verið í heiminum. Þar sem að þær mæta veruleikanum og verða táknsögur, lykilsögur og/eða ádrepur kalla þær á pólitískan (siðferðilegan) lestur – það er ekki hægt að slíta þær úr því samhengi sem þær segja frá eða því samhengi sem þær eru gefnar út í. Hreinsun er ekki innlegg í baráttuna gegn Sovétríkjunum (henni er lokið), Hreinsun er innlegg í þann samtíma sem les hana.

Hreinsun segir söguna af kúgun Rússa á Eistum – bætir síðan um betur með því að gefa í skyn að þessari kúgun sé langt í frá lokið. Eitt sinn voru Rússar sovéskir sadistar sem drekktu konum í hlandfötum; síðan eru Rússar sadistar sem nauðga konum, lemja þær og selja þær í vændi. Það eina sem hefur breyst er að þeir slá ekki lengur um sig með fallegum boðskap, boða ekki lengur frelsi undan ánauð kapítalismans heldur koma til dyranna klæddir einsog grímulausu illmennin sem þeir eru.

Hreinsun gerist í landi sem fæstir vita mikið um, annað en að íbúar þess höfðu það skítt undir Sovétríkjunum (einsog íbúar annarra sovétlýðvelda, vel að merkja að Rússum meðtöldum), og nýtur því skjóls af blindum bletti, þar sem almennur lesandi – hvort heldur það er á Eskifirði eða París – þekkir ekki samhengið og veit fátt nema það sem honum er sagt. En Hreinsun gerist ekki í tómi, hún gerist í sögulegum veruleika.

Orðum þetta svona: Þegar við lesum Hringadróttinssögu gerum við það í ákveðnu tómi – við lesum hana sem ævintýri sem mælir fyrir bræðralagi og náttúruvernd, og sem harðvítuga ádeilu á græðgina. En ef okkur væri síðan sagt að hún byggði á raunverulegum atburðum; að Sauron væri „heimsgyðingurinn“ og bræðralag Hringsins væri tákn fyrir bandalag öxulveldanna o.s.frv. – ef við sem sagt fjarlægðum söguna úr því tómi sem hún er skrifuð í, þar sem algild siðferðislögmál gilda og ekkert er til utan þess sem sagt er frá í bókinni sjálfri, og heimfærðum hana á tiltekna sögulega viðburði, þá horfir þetta öðruvísi við. Hún verður innlegg í samtíma sinn og alla framtíð á meðan hún er lesin, rígbundin austur og vestur. Hún kemst ekki undan því og hún á ekki að komast undan því.

Með Hreinsun reynir Sofi Oksanen að fara bil beggja – annars vegar virðist hún vilja skrifa ævintýri um gott og illt sem er ósnert af þeim sögulega veruleika sem hún fjallar um og hins vegar virðist hún ætla sér að segja loksins sannleikann um lífið í Eistlandi á Sovéttímanum. Niðurstaðan verður fullkomin afskræming og bók sem beinlínis er óréttlát og röng, ill og heimsk og skilur við veröldina sem verri stað en hún kom að.

Hreinsun er hugarburður sem læst vera vitnisburður. Sannleikur Hreinsunar, veruleikinn sem hún býður upp á, er þess utan fullkomlega hefðbundinn. Sofi Oksanen skrifar ekki sögu Eista inn í sögu Evrópu – það er bara frasi fyrir viðtöl – hún skrifar sögu Eistlands inn í aldargamla hefð sovésks hamfarakláms (og er langt í frá sú fyrsta til þess, ég hef fyrir satt að della hafi verið fyrir svona bókum í Eistlandi upp úr aldamótum). Eistneska ljóðskáldið og andófsmaðurinn Jaan Kaplinski hefur líkt bókinni við verðlaunakitsið sem hlaut Stalínsverðlaunin á sinni tíð og hann las sem barn:

[Þetta var] ruglingslegur haugur af hálfgoðsagnakenndum sögum þar sem þýskir sadistar og samstarfsmenn þeirra voru andhetjur og hugrakkir, þjóðræknir skæruliðar voru hetjurnar. Hvað sem því leið höfðu þessar bækur ákveðið aðdráttarafl, þær uppfylltu sumar dýpstu sálrænu þarfir okkar, uppfylltu þarfir okkar fyrir ævintýri, fyrir sögur um hetjur og þorpara. Bók Oksanen fellur í sama flokk og stalínísku bækur bernsku minnar, nema hvað hetjurnar og andhetjurnar hafa skipt um hlutverk.

Kaplinski, sem sjálfur var í fararbroddi gegn Sovétstjórninni á sínum tíma, hefur auk þess sagt að bókin sé afar langt frá því að lýsa raunveruleika fólks undir Sovétríkjunum – það líf hafi ekki verið viðstöðulaus harmur, hvað sem leið tilfallandi ömurðum og óréttlæti á borð við það þegar faðir hans var sendur í gúlagið. „Við lifðum ekki við djöfullegt regluverk á síðari hluta 20. aldarinnar í þessu landi, undir vökulu auga kölska og undirsáta hans. Ég vil ekki að lífi mínu verði rænt og það afmyndað og selt grunlausu fólki í útlöndum.“

Sem innlegg í finnskar bókmenntir ýtir Hreinsun undir aldagamlan ótta við (og fordóma í garð) Rússa. Sem innlegg í vestrænan debatt er hún eiginlega nostalgísk öðrun Rússa, endurlífguð gömul fyrirlitning, einsog kaldastríðsbíómynd – „ostalgía“ á röngunni en alveg jafn kitsuð. Sem innlegg í eistneskan samtíma styrkir Hreinsun í sessi þjóðernishugmyndir sem þar ríkja yfir umræðunni: Eistland er og verður fórnarlamb og allt skal í dag afsakast með þeim rökum, þótt ríflega tveir áratugir séu liðnir frá falli Sovétríkjanna og löngu kominn tími til að horfast í augu við þá staðreynd að í landinu býr rússneskumælandi fólk og hefur gert í fleiri kynslóðir, þjóðin verður ekki ein og þjóðtungan ekki ein fyrir það að maður loki augunum og eyrunum og láti sem maður sé einn í húsinu.

Eistneski bókmenntafræðingurinn Eneken Laanes – sem vinnur að doktorsritgerð í frásögn, huglægni og fortíð í eistneskum samtímaskáldsögum; er altso sérfræðingur í öllu því sem Oksanen ætlar sér – hefur kallað Hreinsun melódrama sem gangist upp í því að ögra ekki hugmyndafræði lesandans heldur styrki viðtekna hugsun. Þetta skrifaði hún í ritdómi í menningartímaritið Sirp í Eistlandi og bætti því við að bókin væri einsog Hollywood-útgáfan af sögu Eista, nefndi Schindler’s List til sögunnar (og það er rétt, þetta er frábær bók fyrir þá sem fíluðu Schindler’s List). Það sem ég á við er eitthvað í ætt við það sem ég tel Milan Kundera meina þegar hann segir að kits sé „hin algera afneitun skítsins“.

Sofi Oksanen hefur markaðssett sig sem Solsjenitsín einsog Solsjenitsín hafi aldrei verið til, einsog hamfarirnar í Sovétríkjunum hafi ekki verið dokumenteraðar af skáldum, sagnfræðingum og endurminningahöfundum frá fyrsta degi, einsog Ishmail Kadare hafi aldrei verið til, eða Milan Kundera, Hertha Müller, Leonid Borodin, Jósef Brodskí, Boris Pasternak, Jaan Kaplinski, Osip Mandelstam og ótal aðrir andófshöfundar. Það sem skilur Sofi Oksanen frá fyrirrennurum sínum í þessum menningarkima er ekki umfjöllunarefnið, heldur fyrst og fremst klámfengin nálgunin. Hreinsun leggur ekki upp með að spyrja spurninga heldur svara þeim. Og að því leytinu til er hún einmitt ekki evrópsk skáldsaga – í þeim skilningi sem Kundera leggur í orðið – heldur propaganda. Hreinsun er samsafn áfellisdóma, ómenguð af allri spurn eða forvitni, kannar ekki afkima sálarlífsins heldur fullyrðir bara: ferfætlingar vondir, tvífætlingar góðir (eða öfugt, eftir því hvernig á það er litið). Einsog paródía af sjálfri sér, fullkomið sagnfræðiklám, tilfinningaklám, vond bók í öllum hugsanlegum skilningi, klæmist á hörmungum á þann hátt sem sá einn getur klæmst sem hefur á þeim svo gott sem engan skilning, sem sér þær einungis úr fjarlægð, skrifuð í „fagurbókmenntastíl“ sem er tilgerðarlegur í úthugsaðri afslöppun sinni, kaldri tækni, nóbelsverðlaunastíl fyrir dummies, stíl sem er einhvern veginn fullkomlega ómeðvitaður um sjálfan sig, fullkomlega efalaus um sjálfan sig, straumlínulagaður, hnökralaus, glansfágaður – fullkominn einsog paint-by-numbers, hellt-í-mót og prêt-à-porter. Hreinsun er agað kits framkvæmt af sláandi öryggi en kiknar stöðugt undan eigin harmþrungna fyrirsjáanleik og einfeldni.

Neðanmál: Auk þess að lesa bókina í íslenskri þýðingu Sigurðar Karlsson (og skoða finnska textann og enska þýðingu lítillega) er hér að ofan vísað til fréttablaðsviðtals Bergsteins Sigurðssonar við höfundinn frá 3. nóvember, 2010, bloggsíðu Jaans Kaplinskis (jaankaplinski.blogspot.com), skýrslna Amnesty International og fleiri mannréttindasamtaka, eistneska menningartímaritsins Sirp og ritgerðasafnsins List skáldsögunnar eftir Milan Kundera í þýðingu Friðriks Rafnssonar. Hugtakið bókmenntalíki er fengið frá Hermanni Stefánssyni.

Stundum gerist það við lestur (góðra) (ljóða) bóka (og Sigurbjörg Þrastardóttir hefur aldrei gert betur) að hugsun manns rennur saman við hugsun bókarinnar svo erfitt verður að greina hvar manni sjálfum lýkur og bókin byrjar og hvar verður til ný hugsun, vera sem ræður sér sjálf og hefur sínar eigin meiningar um lífið og tilveruna. Þessi texti er tilgáta um lestur. Ég ætla ekki beinlínis bókinni (eða höfundinum) allar þessar hugsanir en ég ætla ekki sjálfum mér þær heldur – ég er enda ekki viss um að ég stæði með þeim (öllum) ef á mig væri þrýst (mikið). Þessar hugsanir eru hálfsjálfstætt, vaggandi og uggandi afkvæmi lesturs – að hálfu draumur, hálfu vaka. Ég er ekki beinlínis að túlka, meira svona að raula með, slá taktinn á eldhúsborðið og dilla mér við sönginn í skáldinu.

þau standa undir tyrfðri röndinni
sem hafin hefur verið upp af þessu tilefni
og
þeim vaxa hrútshorn og þau leggja
á ráðin
um kolvillt kynlíf, þó ekki með hinu

þau leggja
saman skurðina og ganga í fóstbræðralag

Stórum hluta þeirra trúlofanna sem leiða ekki til hjónabands er að sögn slitið eftir að búið er að bóka sal og senda út boðskort. Mörgum er slitið dögum og jafnvel klukkustundum fyrir brúðkaupið – önnur fara í gegnum augnabliksrof: tilætlunarsamar störur, knús, kossa, káf og/eða samfarir með ókunnugum, hórum, hórkörlum, vinum, kunningjum, fyrrverandi ástvinum – ekki bara í rómantískum gamanmyndum eða á netinu, líka í raunveruleikanum (!)

Verðandi brúðhjónin sitja í biðsalnum og velta fyrir sér hvað leynist handan dyranna og þeir sem á annað borð eru veikir fyrir svartsýni (og við erum víst ekki fá) hljóta að óttast – hljóta að sleppa ímyndunaraflinu lausu í nokkur augnablik og taka andköf. Og fleiri en þú heldur fríka út.

fólk
er falleg kjötstykki
sem við
skiptumst á
að missa

Brúður eftir Sigurbjörgu Þrastardóttur er ástarljóðabók á röngunni; en andstæða ástarinnar er (í þessu tilfelli) ekki hatrið heldur einmanaleikinn, óttinn, vonleysið og gegndarlaus frelsisþráin sem fyllir mannskepnuna þar sem hún stendur á barmi þess hyldýpis sem er ástin og allar hennar skuldbindingar. Frammi fyrir hinu fullkomna loforði (sem reyndar er gengisfellt ár frá ári) sækir leikur, draumur, gleði, hræðsla og sorg á brúðirnar/brúðurnar, uppádubbaðar fyrir ritúalið sem eitt sinn boðaði endanleika en boðar nú kransakökur og dansa, heimili, hlýju og ríðingar (á meðan maður nennir því meira en maður nennir að rifta sáttmálanum) – og kannski barneignir. Allt á að vera fullkomið. Eins langt og það nær. Alls ekki lengra en það nær.

fylgjan
vart gengin fram af móðurinni
þegar hún er staðin upp og
gengin inn kirkjugólfið öðru sinni

í bleikroðnum kjól
og þegar
búið
að skipta út helft klappliðsins

Í Brúðum fara fiskarnir aldrei um án reiðhjóls. Perlum misskyldra mynda er rennt upp á sömu festi, svo úr verða stökk sem minna á kellingafleytingar: á Suðureyri standa ananastré, úti á svölum grilla karlar silung með krullujárnum – og stíllinn vegur salt á milli hversdagslegra sniðugheita fyndnu kynslóðarinnar, fágaðra nýgjörvinga módernista, flippaðra nykrana súrrealista; ljóðin eru í senn mörg brot og einn langur bálkur; sum brotin eru sjálfstæð, jafnvel skrítlur (með fullri virðingu), á meðan önnur eru einsog millispil eða hlutar úr lengri og höfugri heild.

hún sveigir fingurna
hringlausa
tveir grannir handleggir stíga upp af skrokknum líkt
og hún hafi þrýst þeim þéttingsfast út í dyrakarm

Brúður fjallar ekki um hjónabandið eða giftinguna, ekki um lífið „áður“ eða „eftir“, heldur lífið „á meðan“ – í því augnabliki sem allt breytist, þegar froskurinn verður að prinsi, prinsessan að drottningu, Gregor Samsa að skordýri, nótt að degi, fóstur að barni, fröken að frú. Einsog ýtt hafi verið á pásu í miðri fæðingu. Nú er ferðinni lokið en brúðurin/brúðan situr enn í lestinni, tínir sama föggur sínar, bíður þess að verða sótt – einsog stillt lítil stúlka. Hún er ekki lengur þar sem hún var, hún er ekki komin annað, hún er ekki einu sinni lengur á leiðinni neitt.

enginn giftir sig
að næturlagi
því
einungis á daginn lykta karamellublómin

Brúður er líka fantasía, ævintýri með nýjum táknum en ekki síður æsilegum, ekki síður karlmannlegum/kvenmannlegum – („sérdeilis heterónormatíft“, segir minn innri, aðfinnslusami, illa lyktandi og tötrum klæddi hassreykingaintellektúal, og er meðal annars ánægður með að hafa komið orðinu heterónormatíft að (það þýðir óhommalegt), og jújú, það er líka alveg rétt hjá honum) – en brúðurin/brúðan er yfirleitt makalaus. Hún ætlar að gifta sig „innan / um ísbirnina / berfætt í gulu / krapinu“ en þótt viðstödd séu þessi ógurlegu karlmennskutákn, ísbirnirnir, er enginn brúðgumi – brúðurin/brúðan giftir sig loftinu, lofar að lifa hamingjusöm um aldur og ævi, þjóna, elska og virða. Bara engan sérstakan.

Þá sjaldan hann er til staðar, er hún það yfirleitt ekki.

og
brúðguminn, þar sem hann
stendur á svölunum og blindast af endurkastinu
af tannglerungi gestanna, skiptir
aldrei
um umræðuefni, hvíslar:

hún er alltaf svo
hrikalega nálægt án
þess að hún sé
hérna

Þau eigast ekki öðruvísi en „utan vegar“ – ríða í skóginum og „honum / finnst / það mjög … miðað við aðstæður“ enda er gredda í óvígðu sambandi yfirlýsing um sameiginlega þrá, en gredda innan skuldbindingar sem felur í sér viðvarandi samfaranánd er grunsamleg, hún gefur því sem næst til kynna að mann langi að ríða einhverjum öðrum. Erótíkin magnast fyrir sakir rofsins (og stökksins) milli þess sem maður vill og þess sem maður fær: það er ekki eins að stökkva yfir brúuð fljót og villtar flúðir og við vildum öll óska þess að við værum ung. Gredda í þessu hléi, eftir „áður“ og fyrir „eftir“, þessum biðsal sem Brúður gerist í, er síðan einsog kveðjukoss – og maður kyssir engan bless nema viðurkenna að tilhugalífinu sé lokið. Þess vegna er það líka „mjög …“ – það má ekki nefna það, því allt sem er nefnt verður sjálfkrafa til.

óli krossbrá kemur og hellir blýi í
augun á mér hann er flinkur og stundvís
hann á litla regnhlíf og starir á mig
nakta – ég held það sé varasamt að
játast honum en mig langar
að
lifa hættulega

Þar stendur brúðurin nakin, skelkuð, pínd og varanlega blinduð af draumaprinsinum; telur honum helst til kosta að vera „flinkur“, „stundvís“, með smokk í veskinu („litla regnhlíf“); altso: praktískur, hentugur, fær um að vekja fullnægingar án þess að ríða á hana sigg eða geta henni börn – og hún upplifir fórn sína á frelsinu, þar sem hún játast honum, sem hættulega einsog kjallarabörn Fritzla heimsins upplifa drottnara sína í senn sem verndara og kvalara, lifa í senn hættulausu lífi í skjóli fyrir harminum uppi á yfirborðinu og spennandi lífi sem gengur út á að halda drottnaranum góðum, tipla á tánum.

Tilgáta: Natalíur elska líka og við erum kannski ekki síður blind, ekki síður fórnarlömb þess veruleika sem okkur er leyft að sjá og upplifa, við elskum kannski ekki síður þá sem takmarka okkur, elskum kannski ekki síður sjálf takmörkin og söknum þess tíma er veröldin var einfaldari og við máttum ekki jafn mikið. Ef manni leyfist að snúa út úr Donald Rumsfeld í virðulegum tímaritum, þá getum við ekki vitað hvað við vitum ekki – af þessum sannleik stafar öll spenna, öll hamingja. En einsog þegar maður kastar barni í loft upp og grípur það aftur – og barnið tryllist af hamingju – er þetta óöryggi grundvöllur gleðinnar, án þess gætum við ekki hlegið. Sem þýðir ekki að við viljum ekki láta grípa okkur aftur.

mér finnst ekki nauðsynlegt
að kveikja
á kertum á dimmum kvöldum
mér finnst eðlilegra að naga svartan kveikinn, ástin

„þau lifðu hamingjusöm / til æviloka skrifar hildur hún er sjö ára“ í ljóðinu stíll einsog til þess að undirstrika að maður þarf að vera sjö ára til þess að trúa á hamingjuna. Svartnættið verður ekki skýrara en upplýst af sakleysinu – svartholið gleypir ljósgeislana – við vitum að hér á að vera bjart, en það er það ekki. Allur þessi leikur, þessi gleði, er til þess gerður að undirstrika efann og minna okkur á að allt er aldrei bara einsog það sýnist, allt er þvert á móti relatíft og svo margbrotið í tíma og rúmi að við gætum ekki skilið það þótt við gætum numið það, séð það allt í einu og lært það utanbókar.

Hjónabandið er óyfirstíganleg þversögn í heimi þar sem ekki er flóknara að ljúka því en sem nemur heimsókn á hagstofuna, þar sem helgi þess (í veraldlegum, félagslegum skilningi) er lítil sem engin. Ég á ekki við að það sé ekki fullkomlega eðlileg framþróun í mannúðlegum heimi að fólk geti skilið án erfiðleika – ég á við að það sé furðulegt (kraftaverk) að nokkur gifti sig lengur, miðað við aðstæður. Niðurstaðan í Brúðum er enda þversagnakennd – því eftir allt húllumhæið, kransakökurnar, fylleríið, rímar brúðguminn („upp úr bókinni“), þar sem brúður hans kemur þrammandi inn í stofu, inn í hversdagsleikann:

– Þrúður mín, farðu úr þessum kjól. Þú ert eins og trúður.

Birtist upphaflega í tímaritinu Spássían (og það ættu auðvitað allir að fá sér áskrift að því blaði undir eins).

Ef það er ekki ljóst af því sem ég hef þegar skrifað þá skal ég segja það hreint út: Farið og náið í bókina hans Eiríks Arnar og lesið hana – hvort sem þið borgið fyrir hana eða ekki. Sjálfur splæsti ég lágmarksupphæð á höfundinn þrátt fyrir að ég hefði getað réttlætt mig frá því þar sem ég er að skrifa um hana. Hún er einfaldlega nauðsynlegt innlegg í umræðuna um höfundaréttamál í dag og þeir sem hunsa hana eru viljandi að velja þann kost að vera óupplýstir.

Segir Óli Gneisti um Ást er þjófnaður, sem er fáanleg hér sem rafbók gegn frjálsu framlagi eða prentuð bók á 14 evrur og 40 sent plús sendingarkostnaður.

Um sömu bók sagði Kristín Jónsdóttir (ég vitna miskunnarlaust í Facebook, þótt það sé allt að því ólöglegt): „Þessi bók er frábær. Í alvöru, ég er ekki að plata þig til að fara út í texta sem þú ræður ekki við. Þessi bók er fyndin og skemmtileg og kveikir alls konar spurningar og er bara einfaldlega þrusugóð.“

Aðrir hafa sagt (þetta er einróma sigurför í gagnrýni þrátt fyrir dræma sölu og litla hefðbundna athygli):

„Eiríkur hremmir lesandann frá byrjun, mig alla vega, og allar þær 155 blaðsíður sem kverið er rígheldur hann manni við efnið, vekur upp hjá manni þanka, bryddar upp á því sem maður hafði ekki áttað sig á og skerpir á hugsun manns og skoðunum á þessu álitamáli sem samband höfundarréttar og sköpunar er. Svona vel hefur enginn íslenskur höfundur gert í debatriti, ekki svo ég hafi lesið alla vega, síðan að Andri Snær kom fram með Draumalandið.“

Sigurður Ólafsson – Bókablogginu

„Ég lagðist upp í rúm rétt fyrir miðnætti, kvöldið sem ég keypti bókina.  Þrem tímum síðar varð ég að þvinga mig til að hætta lestrinum.  Ég trúi því varla sjálfur ég hafi heillast svona af bók um höfundarétt (því eins og áður sagði, hef ég ekki innblásin áhuga á efninu).
En bókin er einfaldlega stórskemmtilega skrifuð.  Grípandi og fróðleg – tregablandinn og sprenghlægileg.“

Baldur McQueen – dv.is

Eiríkur [...] er búinn að vinna áttunda borðið í skrifmaríó og allir sveppirnir eru orðnir að hjálmsdýrum [...] Ég mæli sumsé hiklaust með bókinni Ást er þjófnaður. Hún er frábær, boðberi nýrra tíma og stimplar Eirík inn sem framsýnan listamann og hugsuð

Gylfi Ólafsson – gyl.fi

Framsíðan á IWF! IWF! OMG! OMG!

Næstkomandi laugardag tek ég þátt í bókamessunni í Gautaborg. Þar verð ég hluti af dagskrá Zebra ljóðmyndahátíðarinnar, í svonefndu Rum för poesi, þar sem ég mun lesa ljóð og Zebra kynnir valinn hluta af dagskránni frá því í fyrra – þar með talda ljóðmyndina Höpöhöpö Böks.

En Gautaborg er bara upphitun fyrir Frankfurt, þar sem dagskráin verður sem hér segir:

FIMMTUDAGUR / 13.10.
16:00 Upplestur og bókakynning á “Büchergilde Frankfurt”, (An der Staufenmauer 9, S- and U-Bahn: Konstabler Wache)
19:00 Upplestur á Íslandskvöldi á Eulengasse (Seckbacher Landstraße 16, U4 Seckbacher Landstraße)

FRIDAY / 14.10.
19:00 Hljóðaljóðagjörningur með Moniku Golla and Nikolaus Heyduck at AusstellungsHalle 1A (Schulstraße 1A/ U 1/2/3 Südbahnhof or U 4/5 Römer)  

SATURDAY / 15.10.
12:30 Upplestur í Íslandstjaldi bókamessunnar.
16:00 “Das blaue Sofa” – sjónvarpsumræður með Þórdísi Björnsdóttur og Andra Snæ Magnasyni.
20:00 Gegenbuchmasse/Andbókamessan (Café Exzess, Leipziger Straße 91, U4/U5: Dom/Römer)

Samhliða bókamessunni í Frankfurt kemur út ljóðasafnið IWF! IWF! OMG! OMG! en það inniheldur þýðingar Jóns Bjarna Atlasonar og Alexanders Sitzman á völdum ljóðum eftir mig. Franziska Schaum myndskreytir. Bókin kemur út hjá forlaginu kozempel&timm og hana er hægt að panta í forsölu á Tubuk.

Auk þess kemur út um svipað leyti ritgerðasafn á ensku sem nefnist Booby, Be Quiet! Það inniheldur ýmsar greinar og fyrirlestra, auk pistla sem ég skrifaði fyrir tímaritið Reykjavík Grapevine 2009-2011. Bókin kemur út hjá finnska forlaginu poEsia.

Þá er ástæða til þess að minna aftur á bókina Ást er þjófnaður, um höfundarétt og þjófnað, en prentútgáfan fæst tímabundið á 40% afslætti og rafbókin er enn sem fyrr boðin gegn frjálsu framlagi.

Að síðustu má nefna að ég mun taka þátt í Oslo poesi festival 12. – 14. nóvember.

Ég vona að þið hafið það sem allra best,
Eiríkur

ps. hér getið þið séð Dúó Harpverk og Tui Hirv flytja tónverk Páls Ragnars Pálssonar við ljóð mitt Hýperbólusetningu – en þau hafa nýlokið við upptökur á þessu verki auk annars við systurljóðið Parabólusetningu.

“His poetry is as ruthlessly engaged as it is challenging – violating established rules of language” Haukur Már Helgason, snillingur.

Eiríkur hremmir lesandann frá byrjun, mig alla vega, og allar þær 155 blaðsíður sem kverið er rígheldur hann manni við efnið, vekur upp hjá manni þanka, bryddar upp á því sem maður hafði ekki áttað sig á og skerpir á hugsun manns og skoðunum á þessu álitamáli sem samband höfundarréttar og sköpunar er. Svona vel hefur enginn íslenskur höfundur gert í debatriti, ekki svo ég hafi lesið alla vega, síðan að Andri Snær kom fram með Draumalandið

Sigurður Ólafsson köttar krappið (um Ást er þjófnaður og tengd mál).

Höfundurinn er þjófnaður og bókin er þjófnaður.

Eiríkur [...] er búinn að vinna áttunda borðið í skrifmaríó og allir sveppirnir eru orðnir að hjálmsdýrum [...] Ég mæli sumsé hiklaust með bókinni Ást er þjófnaður. Hún er frábær, boðberi nýrra tíma og stimplar Eirík inn sem framsýnan listamann og hugsuð (er þetta nógu kjarnyrt og jákvætt til að vísa í á blogginu þínu, Eiríkur‽).

(Já, takk, Gylfi, þetta er alveg passlegt) via » Þessi færsla er þjófnaður Gyl.fi Ólafsson.

Öll sköpun er ást – hún er atlot við veröldina – og engin sköpun er sprottin af sjálfri sér, hún sprettur ekki úr tómi, heldur úr eins konar samræði og samræðu við heiminn. Ég vildi kannski vekja athygli á því að ef notkun eða misnotkun á hugverki er þjófnaður þá er það vegna þess að við ákveðum það – ekki vegna þess að þjófnaðurinn svipti einhvern eiginlegri eign. Fólk er gjarnt á að rugla höfundarétti saman við eignarrétt (sem er í sjálfu sér nógu vafasamur fyrir minn smekk) – en honum er ekki ætlað að múlbinda fólk heldur á hann að vega salt við tjáningarfrelsið. Skráadeiling á netinu er ekki þjófnaður – það má vel vera að hún sé ólögleg eða ósiðleg eða fullkomlega ósjálfbær sem dreifingarkerfi fyrir listaverk – en hún er ekki þjófnaður nema í yfirfærðri merkingu. Svipað og ást er þjófnaður, sköpun er þjófnaður nokkurn veginn allt sem þú gerir er þjófnaður.

via Allur lestur er þjófnaður – Öll hlustun er þjófnaður – Allt áhorf er þjófnaður. | Bækur | Smugan.