Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum!

Ágætir landsmenn.

Nýhil kynnir, bísperrt af stimamýkt og frjóvgað af ákefð:

Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum
eftir Eirík Örn Norðdahl

Hinn undarlegi fítónn og angurgapi íslenskrar ljóðalistar, Eiríkur Örn Norðdahl, galopnar níðþröngar sjónir hennar með bók sem á sér ekki hliðstæðu í bókaútgáfu hérlendis síðan Kalda stríðinu lauk: 200 blaðsíðna þrekvirki með engu nema ljóðum: Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum! Ljóðin í bókinni bera „hreinni, tærri maníu“ höfundarins órækt vitni: það er líkt og hver mergð innra með honum hafi sína eigin ljóðabók fram að færa, hverja með sínum hætti. Hættir Fönixins eru hins vegar án marka og skólaðir ljóðaunnendur geta nú farið að svipast um eftir hárkollum.

„Nú í þessa tíð þarf eitthvað eins og öxulveldi hins illa, öxul yfir vötnin, öxul sem spannar Ísafjörð, flugstöð Leifs Eiríkssonar og Helsinki City, til að skjóta fallbyssukúlum í hnakkann á hversdagsleikanum, töfrunum og einfaldleikanum. Nú þurfum við hryðjutíð, fellalög og kannski ekki síst hreðjatök, því að þegar kemur að Estrógeni, þá sýnir Eiríkur að „less is more“.“

– Valur B. Antonsson, af bakkáputexta bókarinnar.

Umsagnir

„Eiríkur er Snorri Sturluson tuttugustu og fyrstu aldarinnar. Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum er ekki bara ljóðasafn heldur stefnuyfirlýsing“
Jón Yngvi Jóhannsson – Ísland í dag

„Fönix Eiríks flýgur í þessar áttir og áttleysur bæði vísvitandi og gargandi og fellur síðan sviðinn á bakkann einsog flugáætlun gerði ráð fyrir og bíður þess eins að lesandinn komi og drepi í. Dr. Johnson á lokaorðin (og þarmeð ábyrgur fyrir stjörnugjöf) en um fræga enska skáldsögu sagði hann fyrir 300 árum: I would rather praise it than read it – skárra að lofa hana en lesa.“
Sigurður Hróarsson – Fréttablaðinu

„Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum. Það er dásemd!“
Þórunn Erlu- Valdimarsdóttir, í viðtali í Blaðinu.

„Það þýðir ekki að gráta yfir dauða ljóðsins, heldur – eins og Ingólfur minnir á í formála bókarinnar – að gera okkur klár til gagnárasa (5). Og bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum! er sannkölluð gagnárás.“
Ása Helga Hjörleifsdóttir – Víðsjá

„Og aðdráttarafl bókar Eiríks snýst einmitt að umtalsverðu leyti um það sem ekki er í verkinu, og samræðuna sem þannig verður á óbeinan hátt til við allt það sem þessi bók er ekki. Og það sem er skilið útundan, fyrst og fremst, eru allar hugsjónir um ljóðið sem miðil sem temur og skýrir heiminn, það að hægt sé að skapa mengi tákna sem leiðir okkur að upphöfnu sjónarhorni; hér eru ekki vitundarblossar til sýnis, ekki heldur andartök fegurðar sem réttlæta heiminn eða tilvist mannsins í honum, hið ljóðræna sjálf er ýmist fjarverandi, vitfirrt eða gert að brandara. Og niðurstaðan er ákveðin tegund af flugeldasýningu. Höfundur er fjölhæfur, hugmyndaríkur og djarfur, hæfileikarnir eru ótvíræðir þótt í þessari bók líkist þeir að sumu leyti hríðskotabyssu í höndum sjónskerts bókasafns- og upplýsingatæknifræðings. Fönixinn er þrekvirki, á því leikur ekki vafi, og þessi sérkennilega blanda af ofurmetnaði og eilítið þreytandi endurtekningarsemi launar lesturinn, húmorinn er ríkulegur, tilraunin til að svipta hulunni af þeirri þurrð sem tekur að einkenna ofnotuð form og ofnotaðar tjáningarleiðir er aðdáunarverð.“
Björn Þór Vilhjálmsson – Morgunblaðinu

Ljóðasafnið er tæpar 200 blaðsíður á lengd, og er innrammað af þéttum, skýrum og stefnuyfirlýsandi formála Ingólfs Gíslasonar, skemmtilega samhengislausum en þó sjálfsögðum miðmála Hauks Más Helgasonar þar sem hann veltir fyrir sér ósýnilegu hlutverki umbrotsmannsins og síðar leturhönnuðarins, og bókinni lýkur með hreinlega áfengum eftirmála Bryndísar Björgvinsdóttir.

Þetta ljóðasafn Eiríks er eins og löng stefnuyfirlýsing nútímaljóðsins, en fá íslensk ljóðskáld hafa staðið í jafn ströngu á opinberum vettvangi og Eiríkur Örn í að minna á mikilvægi ljóðsins á okkar óskáldlegu tímum, síðast með því að íslenska og ritstýra safni erlendra nútímaljóða sem ber heitið 131.839 slög með bilum. Það þýðir ekki að gráta yfir dauða ljóðsins, heldur – eins og Ingólfur minnir á í formála bókarinnar – að gera okkur klár til gagnárasa (5). Og bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum! er sannkölluð gagnárás. Hún er í raun eins og stúdía á möguleikum ljóðsins þar sem Eiríkur notar ótal bragarhætti – íslenska sem og erlenda, gamla, nýja og ekki síst stafræna ef svo mætti að orði komast, en Eiríkur byggir upp sum ljóð sín jafnt í formi sem og innihaldi með hjálp leitarvéla Google eða Autosummarize-tækni Word forritsins.

Í fyrsta hluta bókarinnar eru mörg sterk ljóð að finna, gröð ljóð, yfirveguð ljóð, ljóð sem virðast eiga það sameiginlegt að hlífa sér bakvið merkingarþrunga en um leið merkingarleysi eigin orða, en slík brögð eru ýmist grípandi eða lýjandi fyrir lesandann. Framúrstefnulegar formbyltingar og póstmódernískir orðaleikir fleyta manni, á sama hátt og írónía, aldrei alveg alla leið ; og textinn verður lýjandi þegar hann virðist á flótta undan þeirri ábyrgð sem skáldið sjálft boðar þó í upphafi. Textinn verður grípandi þegar ljóðin verða að skapandi tilraun til að gera form að innihaldi; og þegar úr verður samræða við skáldskap fortíðar og framtíðar.

Millikaflinn er nokkurs konar keðja 46 prósaljóða sem mynda epíska sögu af spennuþrungnum en um leið pathetískum eltingarleik Guðmundar Ljónshjarta Kjærnested skiptstjóra í Þorskastríðinu við eina liðhlaupann úr því stríði. Þessi kafli bókarinnar er hugsanlega best skrifaður, en sagan af þessum tveimur mönnum gerist á epísku, já, nánast hómerísku tímebelti: Í tímalausri Reykjavík þar sem svipmyndir úr íslenskum veruleika fyrr og nú bregða fyrir í bland við goðsagnakennda þætti, og vætti – landvætti sem eru dásamaðir en svo étnir, og þeim skolað niður með ,,1.340 milljón rúmmetrum af pækisöltuðum svimandi sjó” (91). Hér er einnig að finna rómantískt hugsanaflæði liðhlaupans sem heldur sig í opinni náttúrunni, í ósnertu gósenlandi (eða er þetta bara Öskjuhlíðin?). Þar segir: ,,Það er matur í grasinu, glassúrskreyttar tertur og opinmynntir þorskar með epli í munninum. Lakkrísplöturnar dúa, það syngur í sykurreyrnum og liðhlaupanum rennur rauðvín á milli skinns og hörunds” (66).

Lesandi finnur sig svo allt í einu staddann í grafískum frumskógi, í kafla þar sem Eiríkur sýnir listir sínar jafnt í formbyltingu sem og grafískri hönnun, enda er það við upphaf þess kafla sem umbrotsmaðurinn Haukur Már Helgason fær orðið.

Lokahluti bókarinnar er tileinkaður Tímanum og Vatninu eftir Stein Steinar, og mæli ég með því að lesendur hafi þann texta sér við hlið. Í raun væri nær lagi að segja að kaflinn væri runninn undan rifjum þessa verks; að hann væri tilbrigði við Tímann og Vatnið sem og endurnýjun; endurvinnsla og mjólkun á textanum sem er snúið á alla mögulega kanta. Eiríkur leikur sér til að mynda að því að taka fyrir erlendar þýðingar á texta Steins Steinars og þýða þá hómófónískt – þ.e.a.s. samkvæmt hljóði en ekki merkingu – tilbaka yfir á íslensku: Til dæmis verður þýskt heiti ljóðsins Die Zeit und das Wasser að ,,Dísæt unn dags valsar” (176). Stundum reynir Eiríkur að losa frumtextann við myndmál og líkingar, í einhverjum prívat Frúin í Hamborg leik, og um leið verður endurgerðin nokkuð óskiljanleg. Dæmi er að finna í ljóðinu ,,Talan 12, eða í rómverskum tölum XII eða xij vísa (í kvæði)”. Þar vinnur Eiríkur úr kvæði 12 í Tímanum og Vatninu, þar sem Steinn Steinnar skrifar m.a.: ,,Eins og blóðjárnaðir hestar// hverfa bláfextar hugsanir mínar// inn um bakdyr eilífðarinnar”. Og það sem Eiríkur skrifar er: ,,Eins og hóffjaðrir séu slegnar inn í kviku hófa sérstakrar tegundar// hófdýra þegar járnað er// fer úr augsýn það sem hugsað er með bláu faxi// inn um dyr um bakhlið húss langs tíma” (153).

Eiríkur minnir okkur á að Matthías Jóhannessen taldi að í Tímanum og Vatninu væri bent á leið sem farin yrði um ófyrirsjáanlega framtíð í íslenskri ljóðlist (131). Og bók Eiríks skrifar sig inn í umrædda ófyrirsjánlega framtíð. Maður spyr sig einnig hvað gerist þegar leiddir eru saman textarnir Tíminn og Vatnið með sinni þungu undiröldu og bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum. Sá síðarnefndi virðist þrá en um leið grafa undan slíkri undiröldu. Eins og áður sagði lofar titillinn meira en góðu, og þetta heljarinnar ljóðasafn stendur að vissu leyti undir nafni. Maður veltir því ennfremur fyrir sér hvort hægt sé að skrifa sig frá og inn í hefðina sem Tíminn og Vatnið skóp, með því að beita málvísindalegri íróníu. Texti Steins Steinars getur einungis dregið úr flugi Fönixins – en höfundurinn virðist meðvitaður um það; og úr verður ákveðin fagurfræði. Þetta er fagurfræði hins óskiljanlega. Í ofangreindu ljóði Baudelaires er sjónarhornið himininn – skáldið skilur albatrossin líkt og hann skilur sín eigin ljóð. En í bók Eiríks bíðum við eftir því að Fönixinn taki flugið úr öskubakkanum. Sjónarhornið hér er ekki himininn heldur jörðin; fönixinn er ómeðvitaður um eigið skáldlega flug, og ljóð skáldsins eru því jafn framandi honum sjálfum og albatross Baudelaires er framandi sjómönnunum.

Ása Helga Hjörleifsdóttir

Dómurinn var fluttur í Víðsjá á Rás 1.

Ég velti því oft fyrir mér upphátt  hvað sé ljóð. Þetta finnst mér skemmtileg æfing og nauðsynleg, en fæ stundum á tilfinninguna að þeir sem þurfa að hlusta á mig – yfirleitt háskólastúdentar sem ekkert hafa til saka unnið, hafi takmarkað gaman af, eða finnist spurningin að minnsta kosti ekki jafn brennandi og ég vil vera láta. Tilllögurnar að skilgreiningum á ljóðum  eru margar, flestar frá skáldum, oftast háfleygar: Ljóðið er „söngur sálarinnar“; „Ósjálfráð ofgnótt kröftugra tilfinninga“; „net til að veiða vindinn“ og svo framvegis.  Niðurstaðan er alltaf sú sama, það verður ekki neglt niður í eitt skipti fyrir öll hvað ljóð er, og ef við reynum það má bóka að einhver prakkarinn kemur og otar framan í okkur texta, mynd eða hljóðum sem gera tilkall til þess að kallast ljóð – sem betur fer.

Bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum eftir Eirík Örn Norðdahl er margt, meðal annars er hún vel á annað hundrað svör við spurningunni: „Hvað er ljóð?“ Á hverri einustu síðu sem Eiríkur skrifar sjálfur í bókinni er sjálfumglatt ljóð, oftast texti, stundum mynd og texti og stöku óhljóð sem æpir framan í lesandann: „Ég er ljóð!“, „ég líka!“, „og ég!“  Þessi ljóð eru af mjög margvíslegu tagi, fyrstu ljóðin í bókinni nálgast það að vera „hefðbundin nútímaljóð“, í bókinni er flokkur prósaljóða um síðasta liðhlaupann í þorskastríðinu, þar er líka töluvert af konkretljóðum þar sem prentaðar eru myndir með orðum og stöfum, ljóð sem eru samhengislaus eða samhengislítil, ljóð sem eru ort eftir strangri forskrift um hvaða hljóð megi nota, ljóð ort undir bragarháttum sem eiga sér langa sögu (annars staðar en á Íslandi) og síðast en ekki síst langur bálkur þar sem Tíminn og vatnið er endurblandað, erindi fyrir erindi, sífellt með nýrri aðferð.

Meðan hefðbundin ljóðagerð var allsráðandi á Íslandi (og raunar síðar) ortu skáld kvæði sem nefndust háttalyklar eða eins og hjá Snorra Sturlusyni, Háttatal. Eiríkur er Snorri Sturluson tuttugustu og fyrstu aldarinnar. Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum er ekki bara ljóðasafn heldur stefnuyfirlýsing – háttatal þar sem ort er undir ótal bragarháttum nútímaljóðlistar og þeir skýrðir. Þessir bragarhættir eru af öllu tagi, sumir kunnuglegir, aðrir síður. Ljóðin verka á mann á ólíkan hátt. Ljóðahljóð og ljóð í malasískum bragarhætti um einræðisherrana Batista, Pol Pot, Lí Peng og fleiri eru dillandi skemmtileg um leið og þau eru hæðin. Endurvinnslan á Tímanum og vatninu fannst mér líka bráðfyndin, það þarf að vísu að lesa hana með frumkvæðið við höndina til að ná stórum hluta af því sem skáldið gerir þar.

Þetta er semsagt allt saman bráðskemmtilegt og ég hló mikið og upphátt við lesturinn þótt einhverjum þyki kannski nördastuðullinn á húmornum nokkuð hár. Og þá gæti einhverjum dottið í hug að spyrja: Er þetta þá tómt sprell og hoppsasí (svo notað sé eitt af eftirlætisorðum skáldsins)? Með fullri virðingu fyrir sprelli, þá er svarið við þessu einfalt og afdráttarlaust nei.  Í fyrsta lagi er þetta ljóðasafn óhemju menntandi. Með því að gefa út ljóðabók um allt það sem nútímaljóðlist getur verið færir Eiríkur lesendum nýja heima og nýjar hugmyndir. Það má líka benda á að allir orðaleikirnir, allar tilraunirnar og uppátækin eru til þess gerð að svara spurningunni um ljóð sem spurt var hér í upphafi, en líka til þess að undirstrika að svarið er síbreytilegt, hverju ljóði er ætlað að víkka skilgreininguna á því hvað ljóð sé. Og það er ekki bara ljóðið sem er til rannsóknar, öll ljóðin í bókinni fjalla um tungumálið sjálft, það birtist okkur vissulega stundum sem leikfang, jafnvel skrautmunur, en í bókinni eru líka ljóð sem afhjúpa tungumálið á óvæntan hátt, sýna það ýmist sem fallvalt og hæpið samskiptatæki eða sem innantómt kerfi, eitt af uppáhaldsljóðum mínum í bókinni heitir „Ég er bréfhaus“ (bls.21) og er frábært dæmi um þetta.

Stærsti (ekki eini) gallinn við bókina eru þeir textar sem fylgja ljóðum Eiríks, formáli Ingólfs Gíslasonar, miðmáli Hauks Más Helgasonar og eftirmáli Bryndísar Björgvinsdóttur. Grein Ingólfs er eins og ítrekun á því prógrammi sem bókin sjálf boðar af meiri krafti, miðmáli Hauks er að vísu brilliant, en gæti birst í hvaða bók sem er og eftirmáli Bryndísar er fullur af ólíkindalátum sem eru einfaldlega skemmtilegri í ljóðunum sjálfum.

Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum! fær fjórar stjörnur.

Jón Yngvi Jóhannsson

Dómurinn var upphaflega fluttur í Kastljósi og síðan endurbirtur á síðu gagnrýnandans.