Kurrar í kólibrífugli » Blandarabrandarar

Blandarabrandarar

Eiríkur Örn — Thu, 08 Jan 2009 00:47:15 +0000

Blandarabrandarar

Hvernig er heimurinn í laginu?

Eins og mannshjarta, eins og lyklaborð, eins og morgunblöð og fréttablöð, eins og dagamunur, fjöll og firnindi. Fjöllin eru gerð úr bókstöfum, bókstafirnir eru gerðir úr rafhlöðum. Þekkingin sprettur í túni, túnið er allt í nösunum á Brahma, Brahma fer í heita pottinn á morgnana, potturinn er fullur af greinarmerkjum, morgnarnir eru fullir af fjöri. Eins og þú veist.

Umsagnir

„Klippiaðferðin er heillandi, kannski ekki alltaf vegna afurðanna sem af henni hljótast, heldur frekar vegna aðferðarinnar sjálfrar. Slagorðið „miðillinn er merkingin“ á kannski við í þessu samhengi. Bókmenntir sem byggja á þessari aðferð eru oft ekki sérlega auðlesnar og bók Eiríks Arnar er sannarlega ekki afþreyingarlesning á heildina séð. Þrátt fyrir það eru mörg ljóðanna merkilega aðgengileg, auðlesin og auðskilin, a.m.k.miðað við þá aðferð sem notuð er. Tungumálið er hráefni skáldskaparins og möguleikarnir innan kerfis tungumálsins eru nær óþrjótandi þótt það sé vissulega takmörkum sett eins og öll önnur táknkerfi.“
Ingi Björn Guðnason – Bókmenntavefnum

„Í Blandarabröndurum, sem er skrifuð í anda Language Poetry, hefur einn af liðunum sem mynda merkingu verið fjarlægður, upphaflega samhengi orðanna er hvergi að finna. Með því að kópý-peista, að því er virðist handahófskennt, setningar og brot úr samtímanum hefur Eiríkur rofið sambandið á milli táknmiða og –mynda. Við fyrstu sýn virðast ljóðin merkingarrýr samtíningur, svo þegar þau eru skoðuð betur og lesandinn fer að kannast við brotin fer óhugnanlegur hrollur um hann.“
Anna Björk Einarsdóttir – Tíu þúsund tregawöttum

Um hefðarvitund, nýsköpun og framúrstefna í íslenskri ljóðlist á okkar dögum

Eiríkur Örn — Wed, 23 Jan 2008 11:23:00 +0000

Norrænar bókmenntir Nýhils
(erindi flutt í Víðsjá, 4. og 5. júlí 2006)

„Í ár er mest fjallað um Norrænar bókmenntir.

Eftir áramótin verður síðan áhersla lögð á Norrænar bókmenntir.

Skáld sem leggja metnað sinn í að yrkja eins og hin eina sanna ættjörð þeirra sé fornar Norrænar bókmenntir.

Þar í landi hafa Norrænar bókmenntir hafið innreið nútímans í Norrænar bókmenntir.“

Með þessum orðum hefst fyrsta ljóðið í bók Eiríks Arnar Norðdahl, Blandarabrandarar, sem kom út síðastliðið haust, eins fjögurra binda í ritröðinni Norrænar bókmenntir sem þá birtust á prenti. Hinar ljóðabækurnar þrjár voru Gamall þrjótur, nýir tímar eftir Örvar Þóreyjarson Smárason, Gleði og glötun eftir Óttar Martin Norðfjörð og Rispa jeppa eftir Hauk Má Helgason. Bókunum var síðan fylgt eftir á þessu ári með útgáfu fimm ljóðabóka. Þetta voru Húðlit auðnin eftir Kristínu Eiríksdóttur, Roði eftir Ófeig Sigurðsson, Eðalog eftir Val Brynjar Antonsson, Og svo kom nóttin eftir Þórdísi Björnsdóttur og Jesse Ball og bókin Litli kall strikes again, sem gefin er út undir höfundarnafninu Tinna Timian, en ef marka má ljósmyndir í því riti sem og upplýsingar um höfundarrétt leynist Steinar Bragi Guðmundsson að baki því höfundarnafni. Raunar er rétt að setja ákveðinn fyrirvara þegar fullyrt er að hér sé um að ræða syrpu ljóðabóka. Sameiginlegt einkenni á umræddum ritum er, að hér er farið um víðan völl, reynt er á þanþol ljóðformsins og tengsl ljóðsins við aðrar listgreinar, sem og framsetningaraðferðir og fagurfræði annarra miðla í samtíma okkar. Gott dæmi um þetta er bók Óttars M. Norðfjörð þar sem bregður fyrir hverskyns úrklippum og auglýsingum, klippiverkum þar sem skeytt er saman textum og myndum sem ættaðar eru úr dægurmenningu samtímans, handrituðum ljóðum og tilraunakenndri prentlist, svo dæmi séu tekin. Á svipaðan hátt er í bók Tinnu Timian brugðið á leik með bloggformið og því beitt til endurskoðunar á ljóðlist samtímans. Loks má nefna að myndræn framsetning gegnir veigamiklu hlutverki bæði í bók Vals Brynjars Antonssonar og Þórdísar Björnsdóttur og Jesse Ball. Þannig er óhætt að taka undir með þeirri fullyrðingu Viðars Þorsteinssonar, útgáfustjóra Nýhils, í síðasta vorhefti Skírnis, að „ljóðabókaserían“ Norrænar bókmenntir innihaldi verk „sem geta vart talist ´ljóðabækur´ í þröngum skilningi þess orðs.“

Sá tónn sem greina má í upphafi ljóðabókar Eiríks Arnar ætti að vera orðinn nokkuð kunnuglegur þeim sem hafa kynnt sér verk Nýhilskáldanna. Tónninn er sjálfbirgingslegur og aðgangsharður, allt að því frekjulegur á köflum og honum er vísvitandi ætlað að ögra a.m.k. hluta lesendahópsins. Stórkarlalegar yfirlýsingar á borð við þær að nútíminn hafi nú loks hafið innreið sína í norrænar bókmenntir hljóma einnig kunnuglega. Hér má greina enduróm af þeim herskáu yfirlýsingum sem fluttar voru og gefnar út af hópum rithöfunda og listamanna á fyrstu áratugum 20. aldar, þegar vígreifar framúrstefnuhreyfingar sögðu hefðarhyggju og ríkjandi menningu stríð á hendur um leið og þær boðuðu komu nýrrar aldar í list og skáldskap. Að baki fullyrðingunni í ljóð Eiríks býr í raun aldargömul þrá eftir nýju og fersku ljóðmáli, sem geti gert manninum kleift að brjótast úr viðjum hefðbundins tungumáls, þrá eftir ljóðmáli sem geri fært að henda reiður á glundroða nútímans og bregðast kröftuglega við honum. Tengingin við hefð framúrstefnunnar og leit hennar að nýju og fersku tungumáli er sé hafið yfir hversdagsmál og úr sér gengna rökhugsun er víða dregin í forgrunn í bók Eiríks. Í eftirmála bókarinnar, sem ber yfirskriftina „Lausnir“, er því t.a.m. lýst yfir að „áferðarfallegt tungumál sé einfaldlega bull“ og að þörf sé fyrir ljóð sem séu „ómstríð og tónskrattandi þversagnarkennd og kakófónísk“. Hér má greina þrá eftir nýju ljóðmáli er geti brugðist við ágengri heimsmynd okkar tíma og spornað gegn áhrifaleysi ljóðsins. Í textanum er jafnframt brugðið upp mynd af ásókn og alnánd tungumálsins í menningu okkar þar sem „orð eru skrifuð á alla skapaða hluti“ og „glymja alls staðar“, „bergmála milli veggja“ með þeim afleiðingum að „heimurinn sýgur þau í sig“, „endurtekur þau, stamar þeim, skrifar þau, ljósritar þau, fjölfaldar þau og heimtar stöðugt ný“. Hér má greina skýra samsvörun við þekkta stefnuyfirlýsingu dadaistans Hugos Ball frá árinu 1916, þar sem gerð er atlaga að „þessu árans tungumáli, löðrandi í skít líkt og af braskara höndum sem máð hafa klink” og þeirri spurningu varpað fram hvers vegna við þurfum „endilega að láta munninn á okkur hanga út um allt“ á hlutunum. Í texta Eiríks býr skýr vitund um að hér er leitast við að endurvinna og endurvirkja hefð framúrstefnunnar, menningarlega gagnrýni hennar og starfsemi. Lausnin sem Eiríkur leggur til er aftur á móti frábrugðin þeim lausnum sem listamenn á fyrstu áratugum síðastliðinnar aldar lögðu til. Hér er ekki brugðið upp útópískri mynd af tungumáli framtíðar þar sem sigrast hefur verið á þeirri hefðbundnu rökhugsun sem talin er búa innra með tungumálinu, heldur felur leið Eiríks fremur í sér leit að einhverskonar flóttaleið, leit að eyðum í okkar eigin tungumáli. Þetta lýsir sér m.a. í því að ljóðabók hans samanstendur af aragrúa tilvitnana, líkt og ljóðmælandi leitist við að smjúga úr eigin sjálfsmynd, sem smíðuð er í tungumálinu, með því að skríða inn í mál annars. Í erindi mínu á morgun hyggst ég beina sjónum nánar að þeirri fagurfræði endurvinnslunnar sem líta má á sem sameiginlegt einkenni á áðurnefndum ljóðabókum Nýhils og fást við þá spurningu að hvaða marki textarnir megni að standa undir eigin kröfum um að marka upphaf nýs skeiðs í íslenskri ljóðlist. Áður en við snúum okkur að þeirri spurningu er aftur á móti gagnlegt að ræða stuttlega það sem við getum nefnt vanda framúrstefnu á okkar dögum.

Af áðurnefndri Skírnisgrein Viðars Þorsteinssonar má sjá að í starfsemi Nýhils er unnið markvisst með breytta stöðu hinnar fagurfræðilegu hugmyndar um hið nýja. Í fyrsta lagi má hér nefna að hugmyndin um hið nýja er orðin að einskonar viðteknu viðmiði í umræðu um fagurfræði nútímabókmennta og -lista, þar sem herská gagnrýni á borð við þá sem gagnrýnendur beindu að framúrstefnu fyrr á öldum, þegar hún var sökuð um hnignun og úrkynjun, virðist heyra sögunni til. Vissulega líta ekki allir gagnrýnendur jákvæðum augum á tilraunamennsku í anda framúrstefnu. Almennt má þó segja að nú beri meira á fremur yfirlætislegu umburðarlyndi, þar sem gagnrýnendur framúrstefnu líta á tilvist hennar sem illa nauðsyn er hugsanlega muni rætast úr með tímanum og auknum þroska. Á hinn bóginn má segja að hugmyndin um fagurfræðilega nýsköpun hafi á nokkurn hátt glatað forræði sínu með því ferli sem Lyotard hefur kennt við „endalok leiðarsagnanna“, þar sem litið er á hina fagurfræðilegu hugmynd um hið nýja sem alræðissinnað viðhorf er feli í sér hættu á ofstækisfullri framfaratrú og forræðishyggju. Grein Viðars er aftur á móti skýrt dæmi um viðvarandi mikilvægi hugmyndarinnar um hið nýja í fagurfræði Nýhilhópsins. Vissulega er hér brugðið gagnrýnu ljósi á breytt gildi hins nýja í menningu samtímans. Á hinn bóginn má einnig greina í textanum ummerki þeirrar mælskulistar sem kemur fram í áðurnefndu ljóði Eiríks Arnar. Þannig lýsir Viðar Nýhil bæði sem „helsta fjöreggi nýsköpunar í skáldskap á Íslandi“ og sem „fæðingardeild hins nýja í íslenskum bókmenntum“ – og má hér greina enduróm af mælskufræði framúrstefnuhreyfinga frá upphafi síðustu aldar þar sem upphafi hins nýja tíma var gjarnan lýst með lífrænu myndmáli fæðingar. Loks varpar Viðar fram þeirri hugmynd að þess megi vænta að „innan [Nýhils] skapist list í nánari tengslum við alþjóðlegar listastefnur samtímans en verið hefur í íslenskum bókmenntum“ og þar með verði hugsanlega hægt að sigrast á alþekktri tímaskekkju íslenskrar bókmenntasögu, þar sem nýjungar hafi jafnan borist hingað til lands í þann mund sem þær voru að syngja sitt síðasta í öðrum löndum Evrópu. Hér má greina bergmál þeirrar orðræðu sem einkennt hefur skrif framsækinna íslenskra rithöfunda og listamanna fyrr á tímum, svo sem sjá má t.a.m. af skrifum Birtingsmanna og SÚM-hópsins.

Nú kann einhverjum að þykja nóg um þá yfirlýsingagleði sem setur mark sitt á mælskulist Nýhilhópsins og kætast yfir því að bent sé á að slíkar yfirlýsingar um upphaf nýs tíma séu í raun aðeins veikur endurómur af herskáum yfirlýsingum rithöfunda og listamanna á fyrri tímum. Slíkt viðhorf byggir aftur á móti á ógagnrýninni sýn á breytta stöðu hins nýja og vanda framúrstefnu á okkar dögum. Nú er það svo, að sá sem beinir sjónum að framúrstefnu í samtíma sínum hættir sér út á hálan ís. Líkt og fræðimenn hafa réttilega bent á, hneigist framúrstefna jafnan til þess að koma fram þar sem menn hefðu síst búist við henni. Þetta býður þeirri hættu heim að sá sem kýs að ræða um framúrstefnu í samtíma sínum reynist þegar fram líða stundir hafa verið rangstæður, þ.e. þeir straumar í fagurfræði samtímans sem hann kaus að beina sjónum reynast e.t.v. ekki jafn róttækir og framsýnir og honum hafði sýnst, þegar allt kemur til alls. Ennfremur felst í þessu hætta á að sá sem bendir á framúrstefnuna í samtímanum bindur um leið enda á tilvist hennar, því hann innlimar hana um leið í þá hefð sem hún þarfnast andstöðu við. Sé framúrstefna skilgreind á þá leið að hún sé framsæknasta list hvers tíma, sem sjái fyrir nýjungar og þróun framtíðar, felst augljós þverstæða í því að reyna að benda á hana í samtímanum. En einnig hér er sjónarhornið í raun skakkt. Allt frá því fyrstu nýframúrstefnuhreyfingarnar stíga fram á sjónarsviðið eftir heimsstyrjöldina fyrri, hafa þær þurft að takast á við þann vanda að tilheyra hefð. M.ö.o. er krafan um hið nýja orðin að endurtekningu, að vísun. Afleiðing þessa skakka sjónarhorns á framúrstefnu er sú að gagnrýnendur benda gjarnan á endurtekninguna og halda því fram að framúrstefnan sé liðin undir lok eða hún sé jafnvel „dauð“, eins og gjarnan hefur verið haldið fram með mælskufræðilegum tilburðum síðastliðna áratugi. Í raun er orðræðan um dauða framúrstefnunnar þó jafn gömul og hún sjálf, líkt og sjá má t.a.m. af orðræðu íslenskra menntamanna á 3. áratugnum, sem kepptust við að lýsa því yfir að hún væri andvana fædd og leituðust hver af öðrum við að renna stoðum undir það sem ég kýs að kalla „loftbólukenninguna“ um framúrstefnuna, þ.e. að hér væru á ferðinni tískufyrirbæri eða loftbólur sem myndu springa fyrr en varði og hverfa í sögulega þoku gleymskunnar.

Slík gagnrýni sniðgengur þá þverstæðu í fagurfræði nýframúrstefnunnar að hún byggir á hefð. Þegar yfirlýsingum um upphaf nýs fagurfræðilegs tíma er mætt með því viðhorfi að krafan um hið nýja sé orðin hjáróma gömul tugga, byggir það ekki aðeins á þeirri forsendu að framúrstefnan sé orðin að útdauðri orðræðu, eða tungumáli sem er „gamalt og kæst“, svo vitnað sé til orða Eiríks Arnar Norðdahl. Slík gagnrýni beinist fyrst og fremst að viðleitninni til að halda fagurfræðilegum arfi framúrstefnunnar vakandi, að endurtaka hann í nýju samhengi þar sem hann á enn brýnt erindi. Vissulega felst ákveðin þversögn í því að endurtaka kröfur um sköpun hins nýja og ganga þar með inn í orðræðuhefð sem leggur áherslu á hefðarrof og nýsköpun. Í kröfu Nýhils og annarra nýframúrstefnuhreyfinga um sköpun nýs tíma gætir óhjákvæmilega ákveðinnar íróníu, þar sem krafan um hið nýja er orðin að fullyrðingu um nauðsyn þess að halda hinu gamla, arfi framúrstefnunnar, á lífi. Í því felst augljós þverstæða að ganga inn í hefð sem kemur fram sem andhefð með því að lýsa yfir dauða hefðarinnar. Innbyggð írónía nýframúrstefnunnar er í því fólgin að haldið er í útópíska þrá eldri framúrstefnuhreyfinga um sköpun nýs menningarlegs rýmis, en hún byggir um leið á vitund um að þessi útópía er ávallt utan seilingar. Í kröfunni um sköpun nýrrar fagurfræði felst því ekki lengur hefðarrof heldur hefðarvitund sem hljómar eins og bergmál horfinnar raddar, en þessi rödd er jafnframt meðvituð um eigin íróníu og hjákátleika. Endurtekningin öðlast hér virkt hlutverk – að endurtaka gjörninga eldri framúrstefnuhreyfinga er að setja þá í nýtt samhengi, beita þeim til að varpa ljósi á innbyggðar hugmyndir og forsendur eigin bókmenntakerfis og draga þær í efa. Nýframúrstefnan hefur aftur á móti engin færi á að sneiða hjá þeirri hjáróma rödd sem einkennir mælskulisthennar. Þessi írónía kemur m.a. skýrt fram í ljóði Eiríks Arnar „Naglasúpa IV“ þar sem herskár yfirlýsingatónn framúrstefnunnar er skopstældur og settur í annað ljós með því að innlima hann í form uppskriftar og flétta honum þannig saman við neyslumenningu samtímans. Ljóðið hefst á orðunum „Rífið lambhagasalatið! Rífið börkinn“ en hverfist að lokum yfir í beina endurtekningu á mælskulist framúrstefnunnar frá fyrri öldum: „Rífið niður heimsveldið! Rífið ykkur upp úr þessum sápukúludraumórum!“ Í ljóðinu er unnið á gagnrýninn og írónískan hátt með hefð framúrstefnunnar, gengið er inn í mælskulist hennar en um leið grafið undan henni í leit að öðrum leiðum. Ljóð Eiríks er skýrt dæmi um það hvernig hinar nýútkomnu ljóðabækur ritraðarinnar Norrænar bókmenntir endurvinna orðræðuhefð framúrstefnunnar á meðvitaðan hátt, beita endurvinnslunni sem aðferð.

II
(erindi framhaldið í Víðsjá, degi síðar)

Í erindi mínu í gær beindum við sjónum að vanda framúrstefnu á okkar dögum. Í því samhengi fjölluðum við um þá þverstæðu sem felst í fagurfræði nýframúrstefnu, þar sem yfirlýsingar um upphaf hins nýja fela í raun í sér ákall um að varðveita hið gamla, ákall um að endurvirkja fagurfræðilegar hugmyndir framúrstefnunnar og beita þeim til að varpa ljósi á okkar eigin menningu og þjóðfélag. Í dag munum við beina sjónum nánar að ritröðinni Norrænar bókmenntir og fást við þá spurningu hvernig hugmyndin um nýtt fagurfræðilegt viðmið birtist í þeim níu ritum sem gefin hafa verið út innan þeirrar raðar.

Í gær vék ég ennfremur að þeirri fagurfræði endurvinnslunnar sem setur mark sitt á áðurnefnda texta og því hvernig leit þeirra er ekki lengur leit að nýju tungumáli er liggur handan við hefðgróna, málbundna rökhugsun, heldur í leit að gloppum í okkar eigin tungumáli. Í dag er ætlunin að fjalla annars vegar um viðleitni textanna til að endurnýja ljóðmál íslenskra bókmennta með sköpun „ómstríðra og tónskrattandi þversagnarkenndra og kakófónískra“ ljóða, svo aftur sé vitnað í eftirmála Eiríks Arnar að Blandarabröndurum. Í bókunum birtist í senn viðleitni til að gera ljóðmálið að spegli ágengs og óheflaðs tungumálsins í samtíma okkar, viðleitni til að ögra lesendum eða í það minnsta bregða á leik með slíka ögrun í leit að fersku myndmáli og loks leit að skerandi ljóðmáli er geri bókmenntunum kleift að kveða sér hljóðs innan menningar sem mörkuð er af upplýsingaflæði og áróðri menningariðnaðarins.
Dæmi um þá ögrandi mælskulist sem hér er nefnd má finna víða í Norrænum bókmenntum. Hér má t.a.m. nefna langan ljóðabálk Ófeigs Sigurðssonar um „Horguðinn“ sem borinn er upp af mælskuþrungnu myndmáli:

Kraðak er til af gráum glórum
brókarsóttar sem sundrung mannúðar
reyrðar frumhvatir í hyldjúpum helli
& þriðja manninum tungslausar götur.

Myndmálið virkar óreiðukennt, líkt og merkingin renni lesandanum sífellt úr greipum. Textinn ögrar lesandanum með óræðu myndmáli, þar sem ein mynd flæðir inn í aðra. Í heildina verður þó að segjast að í bók Ófeigs er ljóðmálið kaffært í mælskulist, sem á löngum köflum verður síður ögrandi en þreytandi, þar sem óreiðukennt myndmálið virkar merkingarrýrt og ummyndast í fremur hefðbundna móderníska heimsósómaljóðlist. Þau einkenni sem hér eru nefnd setja þó ekki almennt mark sitt á Norrænar bókmenntir. Dæmi um ólíka textagerð má t.a.m. finna í ljóðabók Kristínar Eiríksdóttur, þar sem skáldskaparfræðilegur arfur súrrealismans er endurunninn á skapandi hátt í mótun sjálfstæðs myndheims fantasíu og goðsagna.

Yfir heildina litið verður ljóðlistin í Norrænum bókmenntum áhrifaminnst þar sem höfundunum er mest niðri fyrir og íróníunni sleppir. Dæmi um þetta má finna í bók Óttars M. Norðfjörð, þar sem áróðurskennd gagnrýni á stríðsbrölt, fjölmargar úrklippur úr markaðsmenningu samtímans og skopteikningar af George Bush eru misvel heppnaðar. Í bókinni er dregin upp gamalkunnug mynd af markaðsþjóðfélagi nútímans sem ríki Molochs, er holdgerist í hauskúpum, beinagrindum og teikningum af George Bush með horn og hala. Heimsendastemningin missir á löngum köflum marks, brugðið er upp alþekktri mynd af nútímaveröld á leið til glötunar, sem virkar eins og hrein endurtekning á verkum þýskra expressjónista í upphafi síðustu aldar. Á nokkrum stöðum í bókinni tekst þó betur til, þar sem vel valið myndefni varpar gagnrýnu en írónísku ljósi á heimsmynd okkar.

Öllu beinskeyttari gagnrýni má finna í bók Steinars Braga, Litli kall strikes again, sem gefin er út undir höfundarnafninu Tinna Timian. Raunar er nafn og jafnvel kyn þessa höfundarsjálfs nokkuð órætt, því textahöfundurinn er kynntur í káputexta undir karlmannsnafninu Tinni Tímgun og ýmist karlgerður eða kvengerður í texta bókarinnar. Einnig hér fer mikið fyrir þjóðfélagsgagnrýni sem beint er gegn George Bush og raunar einnig Halldóri Ásgrímssyni. Hér sækir gagnrýnin aftur á móti kraft sinn í sjálft form bókarinnar, sem hefst með ávarpi til lesanda, er fellur að þeirri hefð framúrstefnunnar að löðrunga almenna smekkvísi. Bókin er þar „tileinkuð öllum raggeitum og fylgispökum, launillum og hugsjónalausum stjórnmálamönnum sem segja að stríð séu nauðsynleg, og áþekkum kjósendum þeirra – gæti verið ÞÚ líka“. Bókin sjálf er jafnframt gagnrýninn leikur með bloggformið, þar sem höfundarsjálfið Tinna Timian fer mikinn í gagnrýni sinni á menn og málefni í samtímanum. Hinn kynlausi eða tvíkynja ljóðmælandi textans, Tinna Timian, er í raun holdgerving hins unga og sjálfumglaða íslenska meðalmennis, tungumáls þess og „gagnrýninnar“ þjóðfélagssýnar. Þannig er brugðið írónísku ljósi á ögrandi mælskulist ljóðmælandans, Tinna Timian samanstendur af stílfærðri sjálfsmynd, innantómum ögrunum og smáborgaralegri æskulýðsmenningu. Þessi íróníska vídd undirbyggir gagnrýna sýn textans á þjóðfélagið, þar sem sjálf rödd gagnrýninnar birtist sem hluti þess markaðsvædda menningarumhverfis sem gagnrýni hennar beinist að.

Tæknin sem beitt er í Litli kall strikes again er lýsandi fyrir aðferð sem er áberandi í fleiri bindum Norrænna bókmennta. Líkt og bók Tinnu Timian sækir til bloggbókmennta sækir t.a.m. Rispa jeppa eftir Hauk Má Helgason til bréfsformsins og í ljóðabók Óttars M. Norðfjörð er skeytt saman brotum og safni tilvitnana úr myndmenningu samtímans. Hér er leitast við að opna ljóðið fyrir tengslum við aðra rit- og myndmiðla, bregða ljósi á hefðbundna mynd þess og finna því stað innan fjölmiðlamenningar samtímans, ýmist til að bregða á leik eða varpa ljósi á áróðursgildi mynda og tungumáls í síðkapítalísku þjóðfélagi okkar daga. En hvar er hið nýja í þessari aðferð? Felst það í öðru en að beita ljóðforminu með þeim hætti að það bregðist við og endurspegli mynd- og prentmenningu samtímans, líkt og einnig hefur gerst fyrr á tímum með tilkomu nýrra miðla, s.s. þegar rithöfundar og skáld leituðust við að bregðast við kvikmyndinni og sjónvarpinu fyrr á tímum?

Til að leita svara við þeirri spurningu er gagnlegt að beina sjónum að bók Vals Brynjars Antonssonar, Eðalog, sem ber þann lítt hógværa undirtitil Drög að vísindaljóðlist 21. aldar. Í upphafsljóði bókarinnar er brugðið upp mynd af ljóðmælanda þar sem hann er „staddur á yfirgefnu torgi“ og sér hvernig „loftbelgir fylla himinninn og skip borin af gasblöðrum svífa burt“, uns „mannfólkið hefur yfirgefið jörðina og ferðast nú um gufuhvolfið í von um að leysast upp“, „menn þreyttir á mönnum breytast í eðalgös“. Sýn ljóðmælandans verður að uppsprettu ljóðabálks þar sem dregin er upp mynd af huldum heimi eðalloftegundanna. Eðalloftegundirnar eða eðalgösin verða að að eins konar skáldskaparfræðilegum lykli að ljóðmáli sem samanstendur af lokuðum myndheimum. Heimarnir liggja þó saman með einhverjum sérkennilegum hætti, þannig að ljóðmál textans skapar dulrænan og lagskiptan merkingarheim sem er opinn fyrir hvers kyns draumsýnum, fantasíu og goðsögnum. Þessi samsvörun textans við efnisheim eðallofttegundanna er undirstrikuð á myndrænan hátt í bókinni, þar sem blöðrur og setningar mynda sívaxandi og lagskipt hvolf.

Upphafsljóð bókarinnar felur í sér vísun sem varpar ljósi á aðferð textans. Í upphafsljóði þekkts rits íslenskrar bókmenntasögu, Flugum eftir Jón Thoroddsen, er því lýst hvernig ljóðmælanda verður litið ofan í opna skrifborðsskúffu og sér flugur berast upp úr henni. Þær „flykkjast síðan að honum“, og „sveima um höfuð hans“ uns þær taka sér bólfestu í höfði hans og holdgerast í ljóðum. Líkt og flugurnar í bók Jóns Thoroddsens verða að póetólógískri mynd af nýju prósaísku ljóðmáli verða eðalgösin í bók Vals Brynjars að táknmynd nýrrar textavitundar. Hér stíga ekki flugur upp úr skrifborðsskúffu sem tákn nýrrar bókmenningar, heldur myndast loftkenndar sýnir sem taka á sig ljóðrænar myndir. Sú nýja vitund sem tákngerist í ljóðunum lendir víða undir smásjá ljóðmælandans: „stærsta uppgötvun mín – og sú sem hefur haldið mér föngnum – er tölvurnar. Ég er sannfærður um að þær hafi fengið vitund, draumkennda sjálfsvitund sem sprettur upp hér og þar á Netinu.“ Ljóðin eru tilraun til að gefa þessari vitund áþreifanlega mynd, þar sem eðalgösin verða að einskonar formgerðarlögmáli. Skírskotun textans til „draumkenndrar sjálfsvitundar“ tölvanna felur jafnframt í sér vísun til skáldskaparfræði súrrealismans. Hér sækir hin nýja draumkennda vitund ekki að mælandanum í dulrænum myndum og brotakenndum setningum, líkt og André Breton lýsir í fyrstu stefnuyfirlýsingu súrrealismans, heldur sækja þar að ljóðmælandanum í gegnum útvarpssendingar og tölvuskjái, honum finnst „engu líkara en að tölvurnar dreymi; að Netið reyni að koma þessum draumförum í form – í frummyndalíkingu“.

Sú þrá sem hér birtist eftir sköpun nýs, loftkennds textarýmis, birtist víða í Norrænum bókmenntum, líkt og t.a.m. má sjá af upphafsljóði bókar Hauks Más: „Mig langar að fljúga út úr þessum texta, mig langar að hann hverfi upp í himinhvolfin, ég er í þannig skapi … ég væri til í að textinn liti út eða væri snertingar eins og rofinn himinn, eins og himinrofabörð…“ En þessi nýja textavitund birtist einnig í öðrum myndum í Norrænum bókmenntum. Hér má benda á hvernig mörg ljóðanna sækja í táknheim internetsins sem einskonar skjalasafn, taka gögn þess jafnvel inn í óbreyttri mynd, líkt og sjá má t.a.m. af ljósmyndum í ljóðabók Tinnu Timian sem sóttar eru á Netið og merktar sem slíkar, þannig að þær ramma inn rafrænan reynsluheim ljóðmælandans. Einnig má vísa á notkun þeirrar bókar á bloggforminu, sem endurspeglast m.a. í köflum þar sem bregður fyrir leturgerð án íslenskra stafa og knosuðum setningum. Ennfremur má hér nefna ljóð Eiríks Arnar, „til þess er það varðar“, langri runu tilvitnana úr hversdagsmáli á borð við „varðandi úrkomukort fyrir útreikninga á skúrum“ og „varðandi áhrifaþætti í endingu burðalaga og slitlaga“. Hér er ljóðformið opnað fyrir tungutaki hversdagsins og það flæðir inn í öllum sínum fjöl- eða fábreytta nöturleika. Ljóðformið verður að tilvitnanasafni sem sækir í tungumál samtímans, vistar það innan hefðar bókmenntanna og varpar á það nýju ljósi. Í eftirmálanum að ljóðabók Eiríks Arnar má finna hugleiðingar um þessa fagurfræðilegu aðferð endurvinnslunnar. Þar er ljóðunum lýst sem „blöndum,, tilbrigðum, fyrirbærum, bastörðum“ sem hafi verið safnað og „raðað saman af sæmilega röklega þenkjandi mannskepnu í einhverslags misröklegar og misfagurfræðilegar blokkir af merkingu“. Hér er unnið með póstmódernískar hugmyndir um endurvinnslu og þrotabókmenntir, auk þess sem leitast er við að varpa ljósi á starf ljóðasmiðsins, er felst í að safna saman orðum og setja þau í nýtt samhengi. Um leið og sótt er í margvíslegar birtingarmyndir tungumálsins í samtímanum er vegið að hugmyndinni um frumleika, sem liggur eins og rauður þráður í gegnum bókmenntasögu nútímans. Textinn er lýsandi dæmi um þverstæður hugmyndarinnar um hið nýja á okkar dögum. Leitin að hinu nýja umhverfist í höfnun þess. Ef við viljum leita svara við þeirri spurningu hvort textar Norrænna bókmennta megni að standa undir þeim kröfum að verða stofa á „fæðingardeild hins nýja í íslenskum bókmenntum“, svo aftur sé vitnað í orð Viðars Þorsteinssonar, verður sú spurning að taka mið af þversagnakenndri stöðu framúrstefnu á okkar tímum. Þegar litið er yfir fyrstu níu bindi ritraðarinnar, má e.t.v. svara þessari spurningu á þá leið að hið nýja felist í því hvernig textarnir endurvinna í senn hið gamla og táknheim samtímans, flétta því saman og leita í gagnabanka samtímans – ekki aðeins eftir slitróttum táknrunum, heldur einnig eftir nýju formgerðarlögmáli er geti lagt grunn að annars konar bókmenntum.

Benedikt Hjartarson – erindi flutt í útvarpsþættinum Víðsjá á Rás 1, 4. og 5. júlí, 2005.

Hæfilega blandað

Eiríkur Örn — Thu, 10 Jan 2008 10:31:00 +0000

Blandarabrandarar (die mixer witze)
eftir Eirík Örn Norðfjörð. 62 bls. Nýhil 2005

Nýhil heldur áfram krossgöngu sinni í íslenskt bókmenntalíf og hér er til umfjöllunar bók í ljóðabókaflokki sem ber hið snotra nafn Norrænar bókmenntir.

Blandarabrandarar er fjórða ljóðabók Eiríks Arnar Norðfjörð en auk þess hefur hann skrifað eina skáldsögu og lagt stund á þýðingar.

Þessi bók er réttnefnd blandarabók því í henni ægir og grúir af endurunnum setningum og orðum sett í samhengi ljóðsins.

Höfundur ritar eftirmála sem í sjálfu sér er líklega það bitastæðasta sem ég las í bókinni. Hann er einhvers konar leiðarvísir að bókinni eða jafnvel fyrir misvitra gagnrýnendur. Eiríkur er að eigin sögn ekki að finna neitt upp, aðeins að klippa og líma saman setningar sem eru til og hafa verið sagðar margoft áður.

“Collage”-ljóðin eða blandan sjálf grípa mig þó alls ekki. Einhvern veginn tekst höfundi að klippa saman á ankannalegan hátt allar “réttu” skoðanirnar. Hann er hæfilega svartsýnn, hæfilega kaldhæðinn, hæfilega byltingarkenndur og það er hæfilega mikið af bulli innan um hæfilega mikið af þjóðfélagsgagnrýni og þetta gerir að verkum að maður man varla hvort maður hefur lesið ljóðin einu sinni eða oftar.

“Til þess er það varðar” [sic]

hvað varðar not á innfluttu erfðaefni/ varðandi álver í Helguvík/ hvað varðar dioxíninnihald í frétt/ varðandi kynlíf og barneignir/ hvað varðar framleiðslu á frystum bolfiskflökum…”

Eftir lestur þessa texta, sem mér þótti næstum aldrei ætla að enda, var ég komin á þá skoðun að orðin “varðandi” eða “hvað varðar” eru afskaplega leiðinleg og allt of mikið notuð í tungumálinu.

Einna skást þykja mér ljóðin Naglasúpa I-IV sem ég hugsa að Eiríkur Örn myndi lesa skemmtilega upp. Einnig eru dagblaðafyrirsagnaljóðin nokkuð hnyttin, sérstaklega í ljósi undangenginnar umræðu um ritfjölmiðla. Hér er dæmi um eitt slíkt:

“Haukur Már Helgason: Bregður hnífi á háls sjónvarpsmanns – Fréttablaðið 22. október.”

Ef þessi hæfilega blanda af misvel mótuðum hugmyndum á að vera eitthvert stórkostlegt stílbragð þá missir það marks vegna þess að blandan er leiðinleg aflestrar. Þessi tilraun til tilraunamennsku mistekst vegna þess að í blandarann vantar tilfinnanlega eitthvað bitastætt.

Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir

Morgunblaðinu – janúar, 2006
Ath. Eins og sjá má er farið rangt með nafn höfundar hér að ofan, og í stað dagblaðaljóðs birtist bara titill þess. Svona birtist dómurinn, og rétt að endurbirta hann í sömu mynd.

Blandarabrandarar (Kistudómur)

Eiríkur Örn — Thu, 10 Jan 2008 10:26:00 +0000

Kokteilbók Eiríks Arnar Norðdahl er fjórða ljóðabókin í ritröðinni en Blandarabrandarar (die Mixer Witze) er kannski fyrsta bók sinnar tegundar hérlendis. Eiríkur Örn hefur áður gefið út a.m.k. þrjár ljóðabækur og eina skáldsögu auk þess að fást við þýðingar og útgáfustörf. Blandarabrandarar inniheldur endurunnin orð í nýju samhengi, ljóðin eru gerð úr lánsorðum og setningum og vísunum en eru misbitastæð eða misbragðmikil.

hvort rétt sé að leika Guð í þessu máli

I

hvort fóstur sé með Downs-heilkenni
og hvort ekki sé verjandi að mæta og sjá liðið
orma sig út úr þeirri pælingu

hvort æskilegt sé að fá mat trúnaðarlæknis
og hvort sé ekki betra þá að vera á bótum

hvort rétt sé að fjölmiðlar birti hitt og þetta
og hvort sé verið að lýsa því hvernig hlutirnir
sjálfir séu

[…] (20)

Þessi höfundargjörð að henda tungumálinu í blandarann og týna svo ljóð upp úr gumsinu sýnir fram á fáránleikann í tjáningunni en verður útreiknanleg þegar líður á síðurnar. Höfundurinn fæst við orð en áherslan á merkinguna týnist í þessum óvæntu tengingum eða í það minnsta er örðugt fyrir lesandann að fóta sig í þessu sporti, leikurinn er kunnuglegur en lesandinn þekkir ekki reglurnar. Það er gott að vera fullur af ljóðum en maður verður ekki fullur af þessum kokteil þó það sé gaman að lesa bókina. Það er kannski ekki yfirlýst markmið ljóðalesturs að það eigi að vera gaman en titill þessa verks gefur það samt til kynna. Eiríkur hendir gaman að ljóðum og tungumálinu um leið. Reyndar klikkir hann út með tilvitnuninni á bókarkápunni: „Ágætis tilraunabókmennt en skortir allt fagurfræðilegt inntak“ og leggur gagnrýnandanum þar með orð í munn.

Í eftirmála bókarinnar er skýringuna að finna á þessari framkvæmd. Baráttan við hugmyndina um hið skáldlega, við textann og fánýtið. Við orðin og ljóðin. Þessi textalega bóndabeygja Eiríks er virðingarverð tilraun, ég vildi bara að hún hefði eitthvað meira að segja.

Kristrún Heiða Hauksdóttir

Kistan – desember, 2005.

Textinn hér að ofan er tekinn úr lengri dómi sem fjallaði um fyrstu fjórar bækurnar í seríunni Norrænar bókmenntir.

Blandarabrandarar (Bókmenntavefsdómur)

Eiríkur Örn — Thu, 10 Jan 2008 10:19:00 +0000

Blandarabrandarar (die Mixerwitze) er fjórða ljóðabók Eiríks Arnar Norðdahl. Í henni notast höfundur við klippiaðferð sem í stuttu máli felst í því að búnir eru til textar úr öðrum textum. Klippiaðferðin er heillandi, kannski ekki alltaf vegna afurðanna sem af henni hljótast, heldur frekar vegna aðferðarinnar sjálfrar. Slagorðið „miðillinn er merkingin“ á kannski við í þessu samhengi. Bókmenntir sem byggja á þessari aðferð eru oft ekki sérlega auðlesnar og bók Eiríks Arnar er sannarlega ekki afþreyingarlesning á heildina séð. Þrátt fyrir það eru mörg ljóðanna merkilega aðgengileg, auðlesin og auðskilin, a.m.k.miðað við þá aðferð sem notuð er. Tungumálið er hráefni skáldskaparins og möguleikarnir innan kerfis tungumálsins eru nær óþrjótandi þótt það sé vissulega takmörkum sett eins og öll önnur táknkerfi. Klippiaðferðin er einkum heillandi vegna hins óvænta og tilviljunarkennda sem henni fylgir. Henni má kannski líkja við höggmyndalist. Tiltekið grjót er hráefni myndhöggvarans, sem getur hoggið hvað sem hann kýs úr þessu grjóti en grjótið sjálft takmarkar einnig þá möguleika sem myndhöggvarinn hefur, því lögun þess, sprungur og annað setur myndhöggvaranum ákveðnar skorður. Hið sama gildir um textann eða textana sem eru hráefni rithöfundar sem notast við klippiaðferðina. Hráefnið býður uppá fjölda möguleika, en það takmarkar möguleikana líka og getur jafnvel tekið völdin að nokkur leiti. Allt þetta birtist í Blandarabröndurum Eiríks Arnar sem er í heildina séð vel heppnað verk, einkum vegna þess að það er bæði tormelt og auðmelt í senn.

Einn af textum bókarinnar virðist vera einhverskonar enduruppröðun á Tímanum og vatninu eftir Stein Steinarr. Undirritaður hefur reyndar ekki gert sérstaka athugun á því en orð eins og „þáfjall“ „sólvængjuð“ og „fjórvíðra“ eru trúlega ekki að finna í mörgum öðrum textum. Tíminn og vatnið hefur gjarnan verið talið eitt torskildasta ljóð módernismanns. Það viðhorf byggir auðvitað á þeirri illslökkvanlegu þörf að þurfa að rökvæða alla texta, skilja þá á sambærilegan hátt og við skiljum, eða teljum okkur skilja, einfaldasta lesefni. Það má líta á texta Eiríks sem ábendingu um þetta viðhorf, kannski fáránleika þess. Að forminu til er þetta prósatexti sem ber nafnið „Hnoða blóm“ og er trúlega óaðgengilegasti og torlesnasti texti bókarinnar, hann er í raun fullkomnlega óskiljanlegur, einhver myndi segja bull:

í yfir við sál vatnið koma berst sprengir og var þakskeggi ég sólskinið mánans flýjandi um minni hvíta og rignir vatninu blysmöskvum hugsanir og eins mín falla hinar fjarlægðarinnar brotnar veiða hönd fljótsins meðan til vængjum og vatnið tollir út og guð hrapandi myrkur [...]

(bls. 12)

Hvað á þetta að þýða? Hefur svona texti yfirleitt eitthvað að segja? Það væri mjög einfalt að svara þessum spurningum neitandi og kveða í framhaldinu uppúr um að þetta sé bull! En það má finna áhugaverða virkni í þessum „bull“ texta á sviði lestrarupplifunar. Ef maður á annað borð þrælar sér áfram og les „bullið“ er óhjákvæmilegt að reyna að finna einhverja skiljanlega þræði. Ljá einstaka orðaröðum merkingu, láta þær mynda skiljanlegar setningar, a.m.k. fá einhvern botn í merkingarleysuna. Lesandinn er því settur í aðalhlutverk. Honum er frjálst að finna merkingu úr merkingarleysunni, eða kasta fyrir róða hinni hefðbundnu lestraraðferð og leyfa orðunum einfaldlega að hljóma í rökleysu sinni.

Einn megin þráður þessa verks snýr að lestri og lestrareynslu. Nokkur ljóð í bókinni bera nafnið „Naglasúpa“ og eru númeruð frá I upp í VI. Þessi ljóð eru einskonar þulur þar sem sögn í boðhætti er endurtekin hvað eftir annað í samhengi við ýmiskonar matvæli, t.d. er hér brot úr ljóðinu Naglasúpa II: „Brytjið melónuna!/Brytjið eggin!/Brytjið spergilinn!/Brytjið pylsurnar!/ Brytjið krókantið!“ (bls. 19). Þetta er tungutak matreiðslubóka og eðlilegt í því samhengi, ef ekki væri fyrir upphrópunarmerkin sem vísa e.t.v. til einhvers annars (a.m.k. minnist ég þess ekki að hafa séð upphrópunarmerki mikið notuð í slíkum ritum). Endurtekningin er sefjandi og lesandinn býst ekki við öðru en að áfram sé haldið með sagnir í boðhætti í tengslum við nafnorð sem tákna matvæli. Boðhátturinn er á einhvern hátt eðlilegur í samhengi við nafnorð sem tákna matvæli en þegar nafnorð eins og fátæklingar koma í staðinn þá gerist eitthvað. Textinn verður ofbeldisfullur og boðhátturinn hættir að vera kurteisislegur og eðlilegur og upphrópunarmerkin fara að vega þyngra. Naglasúpuljóðin eru gott dæmi um aðgengilegustu texta bókarinnar. Þeir eru einfaldir en undir einfaldleikanum býr eitthvað meira. Annað gott dæmi um aðgengilega texta í bókinni eru stutt ljóð sem greinilega byggja á dagblöðum:

Fagnaðir þú kvennafrídeginum?
-DV 26.október

Að upplifa mig
betri í minnihluta
fannst mér yndislegt.

(bls. 14)

Bókin endar á eftirmála sem ber titilinn „Eftirmáli: Lausnir“ en eðlilega eru engar almennilegar lausnir eða svör þar að finna líkt og voru í stærðfræðibókunum í framhaldsskóla. Eina lausnin sem lesandanum er gefin er þessi: „Rýndu betur. Myndin er þarna. Á bakvið ljósið. Þú hefur lesið þennan texta áður.“ (bls. 62). Lesandinn er því eggjaður til að rýna og finna sínar eigin lausnir og af þeim sökum vill sá lesandi sem þessi orð skrifar ekki endilega troða sínum „lausnum“ upp á lesendur. Form bókmenntaumfjöllunar býður mér samt að gera það svo ég endurtek orðin úr eftirmálanum og segi: rýndu betur. Lestu aftur. Þú hefur lesið þennan texta áður.

Ingi Björn Guðnason

Bókmenntavefurinn – desember 2005.
Ath. Þessi texti er tekinn úr lengri ritdómi sem fjallar um fyrstu fjórar bækur seríunnar Norrænar bókmenntir.

Nokkurs konar bókmenntafræðileg nálgun

Eiríkur Örn — Thu, 10 Jan 2008 09:46:00 +0000

Skáldið Eiríkur Örn Norðdahl fagnaði stórafmæli fyrir stuttu. Í tilefni þess birtist ritdómur Önnu Bjarkar Einarsdóttur um síðustu bók hans, Blandarabrandara. Eiríkur Örn hefur lagt mikið af mörkum til ljóðlistar á undanförnum árum, kynnt erlenda listamenn og framandi strauma framúrstefnuljóðlistar fyrir landanum. Þá hefur hann vakið athygli á ljóðlist í samtímanum með ýmsum uppákomum og skrifum. Bækur hans hafa þó ekki alltaf fengið jákvæðar viðtökur en þar er fremur um að kenna að skrif hans eru samferðamönnum hans framandi en að þau séu léleg. Þessari grein er ætlað að bæta úr skorti á fræðilegri nálgun á verkum Eiríks Arnar.

Ljóðabókin Blandarabrandarar (die Mixerwitze) er fjórða bókin í ritröð grasrótar- og framúrstefnuhreyfingarinnar Nýhil, Norrænum bókmenntum. Höfundur hennar er einn af stofnendum Nýhils, ljóðskáldið og rithöfundurinn (með hattinn) Eiríkur Örn Norðdahl. Blandarabrandarar er svokölluð kópý-peist bók, unnin úr orðum og setningum sem áður hafa verið skrifuð. Titilinn segir Eiríkur að sé einskonar þýðing eða útúrsnúningur á undirtitli hennar, þýska tungubrjótunum die Mixerwitz sem á þýsku útleggst: „Der Whiskeymixer mixt Whiskey mit dem Whiskeymixer“. Tungubrjóturinn er fyrsti blandarabrandari bókarinnar en þess má geta að í þýsku setningunni eru næstum jafn mörg ‘i’ og það eru ‘a’ í Blandarabrandarar.[1]

Titillinn, sem hægt væri að túlka á þá leið að um skemmtilegan brandara sé að ræða sem lesendur eigi að geta skemmt sér yfir gefur þegar betur er að gáð vísbendingu um að ekki sé allt sem sýnist. Í titlinum felst ákveðin írónía, vísað er í þá skoðun að það að lesa ljóð eigi að vera skemmtilegt og „gefandi“ fyrir lesandann. En ekki er víst að Blandarabrandarar standi undir þeirri vísun enda hafa gagnrýnendur bókarinnar kvartað undan því að skemmtanagildi hennar sé lítið og sumum finnst þeir jafnvel hafa verið sviknir vegna misvísandi skilaboða á titilsíðu verksins. Í ritdómi sínum á Kistunni segir Kristrún Heiða Hauksdóttir t.d.: „Það er kannski ekki yfirlýst markmið ljóðalesturs að það eigi að vera gaman en titill þessa verks gefur það samt til kynna.“ Hún bætir við að „[þ]essi textalega bóndabeygja Eiríks er virðingarverð tilraun, ég vildi bara að hún hefði eitthvað meira að segja.“ Kristrún notar vinnsluaðferð bókarinnar, kópý-peist, sem uppsprettu merkingarinnar og niðurstaðan er að „maður verður ekki fullur af þessum kokteil“, að Blandarabrandarar standi ekki undir nafni sem skemmtileg blanda brandara.[2]

Að svipaðri niðurstöðu kemst Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir í ritdómi sínum í Morgunblaðinu en henni finnst eins og Eiríki hafi tekist að „klippa saman á ankannalegan hátt allar „réttu“ skoðanirnar“. Niðurstaðan er sú að „[e]f þessi hæfilega blanda af misvel mótuðum hugmyndum á að vera eitthvert stórkostlegt stílbragð þá missir það marks vegna þess að blandan er leiðinleg aflestrar.“ Hér er enn og aftur vísað til þess að ljóðin séu leiðinleg og Móheiður virðist mæla aðferðina út frá skemmtanagildi ljóðanna. Henni finnst aðgengilegustu ljóð bókarinnar „einna skást“ en þau sem krefjast örlítillar hugsunar eru afgreidd sem misheppnuð „tilraun til tilraunmennsku“.[3] Það er áhugavert að dómur á borð við þann sem Móheiður skrifar skuli hafa birst á menningarsíðum Morgunblaðsins. Hann er hroðvirknislega unnin og einkennist af tímaskorti og áhugaleysi. Í því ljósi er rétt að geta þess að bókin, eða konseptið, fjallar öðrum þræði um fjölmiðla og grunnhyggnina sem þá einkennir. Dómur Móheiðar rökstyður þá gagnrýni sem finna má á fjölmiðla og vinnsluaðferðir þeirra í ljóðabók Eiríks Arnar Norðdahls. Þótt ekki sé sagt berum orðum að fjölmiðlaumfjöllun sé að mestu leyti drasl bera setningar á borð við „hvort ég sé of feit eða ekki/ og hvort um lærða hegðun sé að ræða […]“ (bls. 20), sem auðsjáanlega eru klipptar úr fjölmiðlum, ekki vitni um frjóan og gagnrýnin fjölmiðlaheim.

Blandarabrandarar er kópý-peist bók, hún er sett saman úr setningum og orðum sem áður hafa birst. Tungumálið og ritun þess er ekki bara tæknin sem er notuð til þess að koma ljóðunum til skila, það er beinlínis efniviður þeirra. Tungumálið er þó ekki það eina sem ljóðin fást við því þegar rýnt er í þau, kemur í ljós að í orðagrautnum leynast myndir og meiningar.[4] Ef konsept bókarinnar, vinnsluaðferðin eða tungumálið, tekur yfir túlkunina á ljóðunum sést ekki í þau viðfangsefni sem hvert og eitt þeirra fæst við. En þegar farið er yfir þá dóma sem birst hafa um bókina kemur í ljós að konseptið hefur tekið yfir ljóðin sjálf. Þau fá ekki að standa ein og sér en eru hluti af heild, tilraun. Auðvitað er ekki hægt að horfa framhjá vinnsluaðferðinni sem liggur ljóðunum til grundvallar. Hún skiptir máli, eftirmáli bókarinnar gefur það til kynna, en hætta er á því að ljóðin drukkni í konseptpælingum sem geta takmarkað túlkunarmöguleika þeirra. [5] Í eftirmála Eiríks, sem að mati Móheiðar er það „bitastæðasta sem [hún] las í bókinni“, má finna vísbendingar en engin eiginleg svör.[6] Það gefur auga leið að sú túlkun sem tekur vísbendingum Eiríks sem svörum er afskaplega takmörkuð.

Flarf

Aðferðin sem Eiríkur Örn notar við ljóðagerðina, kópý-peist, mætti segja að sé nýjasta útfærslan á pastiche sem samkvæmt sumum postulum og gagnrýnendum póstmódernismans er útfærsla hans á paródíunni. Samkvæmt þeim hefur paródían glatað kímninni á póstmódernískum tímum og orðið að heldur máttlausri ádeilu þar sem satíran hefur vikið fyrir merkingarleysinu.[7] Á sama hátt og aðrir höfundar innlima í sín skrif stílbrögð, texta, persónur og hugmyndir sem áður hafa komið fyrir, innlimar Eiríkur í sín ljóð textabrot og setningar úr auglýsingum, ljóðum, dagblöðum, af netinu og svona mætti lengi telja. Enda eru flest ljóðin það kunnugleg að Móheiður „man varla hvort [hún] hefur lesið ljóðin einu sinni eða oftar.“ Hún rekur þessa tilfinningu til þess að öll ljóðin séu eins en mun líklegra er að hún hafi séð þessar setningar áður, bara í öðru samhengi.[8]

Kópý-peist aðferðin er nokkuð vinsæl um þessar mundir í nútímaljóðlist. Nýlega birtist í TMM grein eftir Eirík Örn sjálfan þar sem hann ræðir „framandi framúrstefnuljóðlist“ og þar ber aðferðina á góma.[9] Eiríkur nefnir ljóðskáldið Kenneth Goldsmith sem dæmi um kópý-peist listamann. Goldsmith hefur gert þann verknað að flytja upplýsingar á milli staða að listformi sínu sem hann kallar „óskapandi skrif“. Til að mynda byggir ljóðabók hans, Day, á því að endurvélrita eitt eintak af New York Times og bókin, Weather, samanstendur af daglegum 60 sekúndna veðurfréttum eins árs úr útvarpinu. Útkoman eru langar og leiðinlegar bækur enda segir Goldsmith sjálfur að þeim sé í raun ekki ætlað að vera lesnar ofan í kjölinn. Þær eru skrifaðar í anda samtímans, það er nóg að krafsa í yfirborðið, fletta þeim eins og tímariti, þefa af hugmyndinni til þess að fá eitthvað úr þeim. Levvi Letho er annað dæmi um ljóðskáld sem vinnur með upplýsingaflæðið og notast við einhvers konar útgáfu af pastiche. Hann hefur þó stigið skrefi lengra en kópý-peist listamennirnir og hannað ljóðavél sem býr til ljóð með leitarforritinu Google. Vélin er mötuð á upplýsingum sem síðan býr til það ljóð sem Google býður upp á í hvert skipti, niðurstaðan er þó aldrei hin sama því að eins og flestir notendur Google vita birtast aldrei nákvæmlega sömu leitarniðurstöðurnar tvisvar.

Eiríkur vinnur á svipaðan hátt með íslenskan samtíma í Blandarabröndurum og þeir Goldsmith og Letho gera.[10] Með aðferðum upplýsingatækninnar framleiða þeir á ofsahraða ljóð sem enginn les og engin leið er að hafa yfirsýn yfir. Það nægir einfaldlega að blaða í bókum þeirra, krafsa í yfirborðið.[11] Og kannski má segja að þetta séu einmitt örlög flestra ljóða sem að berast okkur í dag, fá þeirra ná í gegnum upplýsingafarganið í kringum okkur, magnið er einfaldlega of mikið. Ljóðin eru of löng og of leiðinleg.

Það má því segja að Blandarabrandarar feti kunnuglegar slóðir í samtímaljóðlist. Hún er skrifuð í anda Language Poetry og Flarf ljóðlistar.[12] Flarfið er síðasta dæmið úr samtímaljóðlist sem Eiríkur tekur í greininni í TMM. Í stuttu máli gengur Flarfið út á að semja vísvitandi ömurleg ljóð.[13] Íslandsmeistaramótið í ömurlegri ljóðlist sem Eiríkur Örn og félagar stóðu fyrir nú í vetur var atburður í anda þessarar stefnu. Flarfið er í raun gjörningur sem gengur út á það að setja sig í stellingar og skrifa ljóð eins og á að skrifa ljóð. [14] Í Blandarabröndurum vinnur Eiríkur t.d. með Flarfið í ljóðinu „Besta orðið mitt“ (bls. 49):

Ég vaknaði!

Ég er einn, ég er dapur …
Ég spring.
Ég hélt það.
Ég er illur.

Ég skil ekki.
Ég dett.
Ég flýg.
Ég flýg,
Ég flýg hærra.

Ég flýg.
Ég skil ekki.

Hvað er ég?
Það frétti ég!!
Hversvegna ég?

Er ég einhver?

Ég er fastur.
Hver er ég?

Ég er hrædd,
ég græt.

Þetta ljóð er afrakstur úrdráttarforrits sem finna má í tölvuforritinu Word. Eiríkur tók sig til og kópý-peistaði þúsund blaðsíður af ljóði.is, heimasíðu íslenskrar ljóðlistar í samtímanum, og forritið gerði, orðrétt, þennan úrdrátt úr efninu. Þannig fjallar ljóðið ekki um þennan „ég“ sem ýmist flýgur, grætur eða fellur heldur miklu fremur um ljóðlist eins og hún birtist í samtímanum. Titillinn, það eina sem ekki kemur af ljóði.is, vísar í samnefnt ljóð Dags Sigurðarsonar.[15] Ljóðið sjálft er Flarf, það fjallar um einstaklinginn, égið, og tilfinningar þessa égs, en sagan á bak við það varpar ljósi á ljóðagerð samtímans.

Language Poetry

Sagan á bak við „Besta orðið mitt“ er gott dæmi um aðra stefnu sem er segja má að sé undirstöðuatriði í kópý-peist verkum á borð við Blandarabrandara; Language Poetry. Fredric Jameson, bókmenntafræðingur og marxískur samfélagsrýnir fjallar um Language Poetry í tengslum við hugmyndir sínar um póstmódernisma sem hann hefur túlkað sem menningarlega hlið hins síðkapítalíska samfélags.[16] Samfélags þar sem fyrirtækjasamsteypur hafa komið í stað fyrirtækja og vægi einstaklingsins hefur dregist saman í ekki neitt. Aukin umræða um einstaklinginn í samtímanum er þá túlkuð sem vísbending um að vægi hans fari þverrandi. Merki þessa má greina í listsköpun þar sem áherslan á endurnýjun (framleiðslu) hefur komið í stað sérstæðis. Jameson greinir skilin á milli módernismans og póstmódernismans með þessum breytingum. Listamaðurinn eyðir ekki lengur löngum stundum í að finna sinn eigin tón eða stíl heldur stundar hann í meira mæli innlimun á eldri stílbrögðum.[17] Í framúrstefnuljóðlist dagsins í dag birtist augljósasta útfærslan á þessari innlimun (pastiche) í kópý-peist aðferðinni. Því má bæta við túlkunina á ljóðinu „Besta orðið mitt“ að það fangi stöðu einstaklingsins á póstmódernískum tímum. Hver og ein setning ljóðsins hlýtur að koma frá ólíkum höfundum, forritið tekur þær algengustu og raðar þeim upp. Við sjáum að flestir eru að semja eins ljóð. Þrátt fyrir að einstaklingnum og einstaklingsbundnum tilfinningum hans sé gert hátt undir höfði er vægi þessara einstaklinga álíka mikið og vægi lambs í hjörð, engin leið er að greina á milli þeirra.

Annað einkenni á samtímanum sem Jameson fjallar um, og tekur Language Poetry sem dæmi um, er upplausn tímans. Til þess að útskýra þessa upplausn leitar hann í smiðju franska sálgreinandans Jaques Lacan og skrifa hans um málvanda geðklofa. Samkvæmt kenningu Lacans býr tíminn í tungumálinu þar sem tungumálið byggir á sambandi táknmiða og –mynda. Táknmið eru hugmyndirnar sem táknmyndin, t.d. orð, stendur fyrir en slík táknmið eru alltaf bundin menningunni og því samhengi sem táknin, táknmyndin, eru sett fram í. Eitt af vandamálum geðklofans felst í því að rof verður á þessu sambandi og um leið brenglast tímaskynið. Geðklofinn skynjar ekki þann mun sem gerður er á nútíð, framtíð, fortíð og hefur því ekki sömu hugmyndir um orsakasamhengi og aðrir. Þar sem hugmyndir og kenningar Jameson hafa ekkert með sjúkdóminn að gera kýs ég að íslenska orðið „schizophrenia“ fremur en að notast við nákvæma þýðingu þess, þannig verður hugmynd Jameson nefnd skitsófrenía hér.

Hugtakið skitsófrenía vísar til þessa málvanda eða upplausnar tímans í samtímamenningu. Til þess að útskýra þá merkingarleysu sem skitsófreníuhugtakið fæst við tekur Jameson dæmi af ljóðinu „Kína“ eftir Bob Perelman, einum af upphafsmönnum Language Poetry stefnunnar. Það ljóð samanstendur af setningum sem erfitt er að sjá merkingu í. Í ljós kemur, ef rýnt er betur, að hver setning ljóðsins fjallar um eina ljósmynd úr bók um Kína. Lesandinn veit ekkert um bókina og því er táknmið ljóðsins eða hefðbundna merkingu hvergi að finna.[18]

Í Blandarabröndurum, sem er skrifuð í anda Language Poetry, hefur einn af liðunum sem mynda merkingu verið fjarlægður, upphaflega samhengi orðanna er hvergi að finna.[19] Með því að kópý-peista, að því er virðist handahófskennt, setningar og brot úr samtímanum hefur Eiríkur rofið sambandið á milli táknmiða og –mynda. Við fyrstu sýn virðast ljóðin merkingarrýr samtíningur, svo þegar þau eru skoðuð betur og lesandinn fer að kannast við brotin fer óhugnanlegur hrollur um hann.[20] Þetta er ein leið til þess að skoða bókina og virðast flestir gagnrýnendur hafa farið hana í túlkun sinni en dýpri skilningur fæst ekki á ljóðunum fyrr en týndu hlekkirnir í merkingunni koma fram í dagsljósið og því er niðurstaða gagnrýnenda í flestum tilfellum frekar takmörkuð.

Ef við skoðum til að mynda lengsta ljóð bókarinnar, „til þess er það varðar [sic]“ (bls. 29-47), með hliðsjón af túlkun Móheiðar Hlífar á því í Morgunblaðinu og síðan umfjöllun Eiríks sjálfs um ljóðið og túlkun Móheiðar kemur í ljós að Eiríkur Örn getur sjálfur allteins verið uppspretta merkingarinnar. Ljóðið er mammútslangur samtíningur á setningum sem hefjast á orðunum „hvað varðar“ og „varðandi“. Móheiður segir að „[e]ftir lestur þessa texta, sem [henni] þótti næstum aldrei ætla að enda, var [hún] komin á þá skoðun að orðin „varðandi“ eða „hvað varðar“ eru afskaplega leiðinleg og allt of mikið notuð í tungumálinu.“[21] Eiríkur Örn bendir hins vegar á í pistli um dóm Móheiðar að þau hafi setið saman í ritlistar námskeiði hjá Nirði P. Njarðvík. Þar hafi mikil áhersla verið lögð á að skrifa aldrei „að eitthvað varðar eitthvað“ eða „að eitthvað væri varðandi eitthvað“. Hér fær því ljóðið „til þess er það varðar [sic]“ allt aðra merkingu en það eitt og sér hefur í bókinni. Ljóðið fjallar ekki endilega um ofnotkun á þessu orði og þá um leið hversu illa unnin öll skrif eru á fjölmiðlum þar eð setningarnar bera þess merki að koma þaðan heldur getur það allt eins fjallað um tilgangslausa baráttu málverndunarmanna sem Njörð P. Njarðvík er fulltrúi fyrir í þessu tilviki.[22]

Ef örlítil rannsókn er gerð á bakgrunni ljóðanna kemur sköpunarsaga þeirra oft mjög á óvart og myndar í raun merkingu ljóðanna eins og dæmin af ljóðunum „Besta orðið mitt“ og „til þess er það varðar [sic]“ sýna. Týndu brotin gefa ljóðunum meiri dýpt þannig að (ó)raunveruleikinn sem þau eru að takast á við skellur á lesandanum og samtíminn afhjúpast. Og þá má spyrja sig hvort að sköpunarsagan hefði átt að fylgja með ljóðunum? Svarið við þessu er að sjálfsögðu neitandi því að við sjáum öll að leikurinn sem lesandinn tekur þátt í skapar merkinguna og ljóðið. Á heimasíðu Eiríks, Fjallabaksleiðinni, má finna sögur af tilurð ljóðanna. Því má segja að Eiríkur stígi skrefi lengra en upphafsmenn Language Poetry og búi til nýtt táknmið fyrir ljóðin, heimasíðan og Eiríkur Örn sjálfur eru uppspretta merkingarinnar, táknmið ljóðanna.

Að lokum má benda á að þá staðreynd að margir leggja mikla vinnu á sig við að skilja og túlka ljóð annarra bókmenntagreina og eltast við skáld annarra tímabila. Hver er munurinn á því að skoða stigann sem Jónas fótbraut sig á, fjöllin í heimasveit hans eða daunilla knæpuna þar sem hann á að hafa drukkið sér til óbóta með öðrum skáldum og listamönnum, og því að leggja leið sína inn á alheimsgagnabankann ógurlega, táknmynd nútímans þar sem upplausn tímans er algjör og merkingin hefur verið rofin að eilífu í einu alsherjar núi … og lesa sér til um tilurð og túlkun ljóðanna og Eirík Örn sjálfan?

Eftirmáli

Löng hefð er fyrir því að íslenskir bókmenntafræðingar velji sér sinn höfund sem þeir síðan stunda nokkurskonar umboðsstörf fyrir. Þá lesa þeir og túlka allt sem sá höfundur gerir, oftast á jákvæðum nótum, taka síðan ítarleg viðtöl við þá um verk þeirra þar sem spurt er hvort túlkun bókmenntafræðingsins sé nú ekki rétt. Spurningarnar hljóma á þessa leið: Nú er nærvera höfundarnafns þíns alltaf til staðar í verkum þínum, ekki satt? Og allt sem spurningin í rauninni segir er ég fattaði það, ég fattaði það og höfundurinn getur kinkað kolli og sagt eitthvað gáfulegt um stöðu sína í verkinu o.s.frv.

Þetta samband er ekki einhliða. Höfundurinn græðir á því að hafa talsmann innan fjölmiðla- og fræðaheimsins svo og í styrkjanefndum ýmiskonar. Bókmenntafræðingurinn getur síðan með tíð og tíma öðlast hlutdeild í ljómanum sem stafar af höfundinum. Staða bókmenntafræðings sem helsta túlkanda merkasta listamanns síðasta áratugar er ekki slæm staða. Það eina sem þarf að gera er að velja rétt, velja einhvern sem er vel til þess fallinn að njóta virðingar í framtíðinni. Hann má alls ekki vera of vel metin á upphafsárum ferilsins, það er nauðsynlegt að hann hafi sterk persónueinkenni svo hann falli ekki sjálfkrafa að smekk allra o.s.frv. Það þarf að taka áhættu svo líkur séu á góðri ávöxtun. Oft dala þeir sem mest er hampað í upphafi en tími þeirra sem ryðja brautina fyrir nýjungum er oftar en ekki framtíðin.

Eiríkur Örn hefur lagt mikið af mörkum til ljóðlistar á undanförnum árum, kynnt erlenda listamenn og framandi strauma framúrstefnuljóðlistar fyrir landanum. Þá hefur hann vakið athygli á ljóðlist í samtímanum með ýmsum uppákomum og skrifum. Bækur hans hafa þó ekki alltaf fengið jákvæðar viðtökur en þar er fremur um að kenna að skrif hans eru samferðamönnum hans framandi en að þau séu léleg. Þessari grein er ætlað að bæta úr skorti á fræðilegri nálgun á verkum Eiríks Arnar og vonandi er þetta aðeins upphafið að gjöfulu samstarfi.

Ég skrifaði ekki eitt einasta orð í þessum ritdómi. Nei, það eru ekki ýkjur. Allar túlkanir á ljóðum í ritdómnum koma frá Eiríki Erni sjálfum, eða af heimasíðu hans. Flestar skoðanirnar sem koma fram eru einnig frá honum, en ekki allar. Margt kemur frá mér en flest er fengið að láni. Textaeiningarnar eru misstórar og aðferðirnar við að raða þeim saman ekki ósvipaðar og aðrir bókmenntafræðingarnir nota, hvernig þeir velja úr orð, skoðanir og túlkanir og hamra saman í dóm. Margt er umorðað og sett í nýtt samhengi þannig að hin upphaflega merking er víðsfjarri. Hér er enginn að finna upp hjólið. Orðin hafa verið til áður. Það eina sem er nýtt er sjónarhornið og það skiptir höfuðmáli; allt sem hér er sagt er satt þó það sé stolið.

Anna Björk Einarsdóttir

Eiríkur Örn Norðdahl, Blandarabrandarar. (die Mixerwitze), Norrænar bókmenntir IV (Reykjavík: Nýhil,
2005).
Eiríkur Örn Norðdahl, Fjallabaksleiðin. Á netinu: http://www.fjallabaksleidin.blogspot.com/. Sjá um
Blandarabrandara, færslurnar: „Yfirlýsing vegna Blandarabrandara“ (07.12.05), „Leyndarmál“ (17.12.05), „Dómur“ (30.12.05), „Annar dómur“ (02.01.06), „Íslensk bókmenntafræði“ (31.01.06). Og um annað efni tengt ljóðlist, færslurnar: „Lítið eitt um ömurleg ljóð“ (15.02.06), „Íslandsmeistaramót í ljóðlist“ (14.02.06)
Eiríkur Örn Norðdahl, „Fjórar gerlaprufur úr framandi framúrstefnuljóðlist“, TMM 67:2 (2006), bls. 37-
49.
Ingi Björn Guðnason, „Norrænar bókmenntir. Blandarabrandarar (die Mixerwitze)“, Bókmenntavefurinn. Á
netinu: http://www.bokmenntir.is/displayer.asp?cat_id=383#Norrænar%20bókmenntir .
Jameson, Fredric „Postmodernism and Consumer Society“, í The Anti-Aesthetic. Essays on Postmodern
Culture, ritstj. Hal Foster (Seattle: Bay press, 1983), bls. 111-125.
Jameson, Fredric, Postmodernism, or, the Cultural Logic of Late Capitalism (Durham: Duke, 1991).
Kristrún Heiða Hauksdóttir, „Norrænar bókmenntir. Ljóðaritröð Nýhils“, Kistan, 29.12.05. Á netinu:
http://kistan.is/efni.asp?n=4364&f=1&u=14
Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir, „Hæfilega blandað“, Morgunblaðið, 31.01.06.
[1] Eiríkur Örn Norðdahl, „Yfirlýsing vegna Blandarabrandara“, Fjallabaksleiðin 07.12.05.
[2] Kristrún Heiða Hauksdóttir, „Norrænar bókmenntir. Ljóðaritröð Nýhils“, Kistan, 29.12.05. Á netinu:
http://kistan.is/efni.asp?n=4364&f=1&u=14. Eiríkur Örn Norðdahl, „Dómur“, Fjallabaksleiðin, 30.12.05.
[3] Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir, „Hæfilega blandað“, Morgunblaðið, 31.01.06. Eiríkur Örn Norðdahl, „Íslensk bókmenntafræði“, Fjallabaksleiðin, 31.01.06. Þess má geta að ritdómur Inga Björns Guðnasonar sem birtist á bókmenntavefnum um Norrænar bókmenntir er að mörgu leyti sama marki brenndur og fyrrgreindir dómar. Þó hann sé mun opnari fyrir bókinni og afskrifi hana ekki þá segir hann t.d.: „Klippiaðferðin er heillandi, kannski ekki alltaf vegna afurðanna sem af henni hljótast, heldur frekar vegna aðferðarinnar sjálfrar.“ Og hann bætir við að mörg ljóðanna séu erfið aflestrar. Sjá Ingi Björn Guðnason, „Norrænar bókmenntir. Blandarabrandarar (die Mixerwitze)“, Bókmenntavefurinn. Á netinu: http://www.bokmenntir.is/displayer.asp?cat_id=383#Norrænar%20bókmenntir. Eiríkur Örn Norðdahl, „Annar dómur“, Fjallabaksleiðin, 02.01.06. Við þetta má bæta að Eiríkur Örn gagnrýnir dóm Inga Björns ekki eins og hann gagnrýnir dóma þeirra Móheiðar og Kristrúnar, kannski vegna þess að Ingi Björn er frekar jákvæður á bókina.
[4] Sjá eftirmála Blandarabrandara: Eiríkur Örn Norðdahl, Blandarabrandarar. (die Mixerwitze), Norrænar bókmenntir IV (Reykjavík: Nýhil, 2005), bls. 62.
[5] Eiríkur Örn Norðdahl, „Yfirlýsing vegna Blandarabrandara“, Fjallabaksleiðin 07.12.05.
[6] Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir, „Hæfilega blandað“, Morgunblaðið.
[7] Fredric Jameson, „Postmodernism and Consumer Society“, í The Anti-Aesthetic. Essays on Postmodern Culture, ritstj. Hal Foster (Seattle: Bay press, 1983), bls. 111-125.
[8] Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir, „Hæfilega blandað“, Morgunblaðið, 31.01.06. Eiríkur Örn Norðdahl, „Íslensk bókmenntafræði“, Fjallabaksleiðin, 31.01.06.
[9] Eiríkur Örn Norðdahl, „Fjórar gerlaprufur úr framandi framúrstefnuljóðlist“, TMM 67:2 (2006), bls. 37- 49.
[10] Eiríkur Örn Norðdahl, „Íslensk bókmenntafræði“, Fjallabaksleiðin, 31.01.06.
[11] Eiríkur Örn Norðdahl, „Fjórar gerlaprufur úr framandi framúrstefnuljóðlist“, TMM 67:2 (2006), bls. 37- 49
[12] Eiríkur Örn Norðdahl, „Yfirlýsing vegna Blandarabrandara“, Fjallabaksleiðin, 07.12.05.
[13] Eiríkur Örn Norðdahl, „Lítið eitt um ömurleg ljóð“, Fjallabaksleiðin, 15.02.06.
[14] Eiríkur Örn Norðdahl, „Íslandsmeistaramót í ljóðlist“, Fjallabaksleiðin, 14.02.06.
[15] Eiríkur Örn Norðdahl, „Leyndarmál“, Fjallabaksleiðin 17.12.05.
[16] Fredric Jameson, „Postmodernism and Consumer Society“, bls. 111-125, Fredric Jameson, Postmodernism, or, the Cultural Logic of Late Capitalism (Durham: Duke, 1991).
[17] Fredric Jameson, Postmodernism, bls. 1-16, Fredric Jameson, „Postmodernism and Consumer Society“, bls. 123-125.
[18] Fredric Jameson, „Postmodernism and Consumer Society“, bls. 119–123.
[19] Eiríkur Örn Norðdahl, „Yfirlýsing vegna Blandarabrandara“, Fjallabaksleiðin, 07.12.05.
[20] Sjá eftirmála Blandarabrandara: Eiríkur Örn Norðdahl, Blandarabrandarar. (die Mixerwitze), Norrænar bókmenntir IV (Reykjavík: Nýhil, 2005), bls. 60-62.
[21] Móheiður Hlíf Geirlaugsdóttir, „Hæfilega blandað“, Morgunblaðið, 31.01.06.
[22] Eiríkur Örn Norðdahl, „Íslensk bókmenntafræði“, Fjallabaksleiðin, 31.01.06.

Tíu þúsund tregawött – apríl, 2006