Forsíða Af steypu.

Þegar maður er nýbúinn að eignast barn verður maður um hríð dálítið fattlaus á umhverfi sitt. Þannig fór það framhjá mér um miðjan september mánuð þegar birtist dómur um Af Steypu í Morgunblaðinu. Enda hafði ég um allt annað að hugsa. Ég rakst síðan á hann fyrir tilviljun bara áðan. Það er Fríða Björk Ingvarsdóttir sem skrifar:

Margir hafa áhyggjur af viðgangi ljóðsins. Ljóðabækur þykja ekki seljast nægilega vel, ljóð ekki vera nógu mikið lesin. Samt sem áður er það svo að ljóð vekja afar sterkar tilfinningar meðal þeirra sem lesa þau, góð ljóðabók er líklega meira og oftar lesin en nokkur annar skáldskapur. Það má því vel velta því fyrir sér hvort nokkur ástæða sé til að hafa áhyggjur af ljóðlistinni yfirleitt – ljóðin virðast spjara sig, svo e.t.v. er það bara markaðssetning ljóðabóka sem ekki hefur tekist.

Ef marka má nýja „Afbók“ Nýhils eru hins vegar allar áhyggjur af lestri og útgáfu ljóða óþarfar – ljóðið lifir svo góðu lífi að ritstjórarnir Eiríkur Örn Norðdahl og Kári Páll Óskarsson hafa gefið út 284 síðna bók helgaða ljóðlistinni í allri sinni fjölbreytni, umræðum um ljóðlist, skilgreiningum á fyrirbrigðinu, myndljóðum og þar fram eftir götunum.

Bókin, sem ritstjórarnir hafa valið nafnið Afsteypu, er reyndar með skemmtilegri bókum sem ég hef fengið í hendurnar lengi. Einmitt af þeirri tegund sem ég nefndi hér að ofan, bók sem maður leitar í aftur og aftur. Höfundar efnis eru ekki af verra taginu; út frá sögulegu sjónarhorni er einstaklega gaman að sjá glitta í Gertrude Stein, Guillame Appolinaire, Mary Ellen Solt og Maurice Roche. En það nýrra er ekki síður forvitnilegt og til vitnis um að ljóðformið er ekki að deyja út – verk Ísaks Harðarsonar, Sjóns og Ingólfs Gíslasonar eru mjög forvitnileg í samhengi bókarinnar.

Þeim sem ekki finna sig í lestri hefðbundinna doðranta, en þykir gaman að sjónrænum (í þessu tilfelli líka ljóðrænum) leikjum, rannsóknum og tilraunum, er eindregið ráðlagt að leggjast yfir Afsteypu.

Forsíða Af steypu.

Bókin Af steypu, sem þeir Eiríkur Örn Norðdahl og Kári Páll Óskarsson ritstýra, er þannig kannski blessunarlega utan umræðunnar þótt hún eigi annað skilið, svo athyglisverð og fróðleg sem hún er. Þetta er bók í ritröð Nýhils sem þau kalla Afbækur og leika sér þannig skemmtilega með tungumálið og hefðir heimspekiritgerðarinnar. Þetta eru dálítið öðruvísi fræðirit en akademían framleiðir og það er einmitt í því frelsi, sem ritstjórar taka sér, að kostir bókarinnar koma fram. Þetta er blanda af fræðigreinum, frumsömdum á íslensku og þýddum, og einnig mörgum ljóðum af þeirri gerð sem fjallað er um í bókinni, nefnilega hinum svonefndu konkretljóðum og er bæði að finna þar frumsamin ljóð og þýdd og einnig óþýdd, kannski óþýðanleg eða svo þýðanleg að þau þarf ekki að þýða.

Það er mikill fengur að þessu riti um bókmenntagrein sem verið hefur á jaðrinum í fræðilegri umfjöllun og fá kennarar í ljóðlist hér afbragðs verkfæri í hendur til að kynna bókmenntastefnu sem ekki hefur náð þeim hæðum hér á landi sem hún hefur annars staðar. Það kann að stafa af innprentaðri bókmenntalegri íhaldssemi hér á landi, módernisminn hélt innreið sína seinna hér en annars staðar í Evrópu og var honum líka tekið með miklu meiri tortryggni á Íslandi en víðast hvar þar sem ýmiss konar framúrstefna varð áberandi fyrir seinni heimsstyrjöld. Rústir þeirra styrjaldar gerðu síðan mikið til að breyta öllum viðhorfum manna til ljóðlistar eins og helst má sjá af þeim frægu orðum Adornos að það sé barbarismi að skrifa ljóð eftir Auschwitz. Því má reyndar snúa við og segja að það sé einmitt barbarismi að skrifa ekki ljóð eftir Auschwitz, því ekki voru það ljóðskáldin sem áttu mestan þátt í glæpum nasimans.

Konkretljóðið er fyrir margra hluta sakir athyglisvert; það er á mörkum mynd- og ljóðlistar, texti á myndrænu formi er einfaldasta skilgreiningin. Það er ekkert nýtt að menn vilji búa til myndir með ljóði, það er kannski einn af grundvallarþáttum ljóðlistarinnar, án myndmáls væri hún vart hugsanleg. Um leið er hún bundin við teiknakerfi hljóða sem í sjálfu sér eru ekki myndræn á neinn hátt, að minnsta kosti í munnlegri mynd sinni þar sem ljóðlistin á upphaf sitt. Vissulega fá þau á sig einhvers konar myndrænt form þegar þau eru rituð og prentuð, en flest ritunarkerfi heims hafa þó farið frá myndletri til óhlutbundinna tákna, ekki ólíkt tölum fyrir fjölda. Myndin varð því áfram í tungumálinu, en eins og átjándu aldar fræðimaðurinn Gotthold Ephraim Lessing komst að í Laókóoni sínum er munur á teiknum tungumáls og mynda, og felst hann einkum í að tungumálið rennur fram í tíma en teikn myndarinnar standa kyrr hlið við hlið. Þetta hefur áhrif á gerð þeirra listaverka sem sköpuð eru í hvorri listgrein að hans mati og hafnar hann að mörgu leyti því sem kalla mætti lýsandi bókmenntir, eða bókmenntir sem reyna að búa til myndir með lýsingunni einni. Hann hafnaði ekki myndmáli bókmennta með þessari kenningu sinni, heldur gerði þá kröfu að myndir bókmenntanna gengju fram í tíma samhliða tungumálinu og tekur hann mörg dæmi um afrek Hómers á því sviði.

Ég nefni þetta af því að kannski er konkretljóðið svarið við þessari dílemmu ljóðlistarinnar, því hún, og þá einkum hin lýríska ljóðlist, er texti sem þráir að verða mynd. Njörður P. Njarðvík hafði það eftir finnska skáldinu Bo Carpelan hér í Víðsjá í gær með þeim orðum að „ljóðlist er fólgin í því að hlusta með augunum“. Þessi skilningur á ljóðlistinni er vitaskuld ekki algildur, en býsna almennur, einnig ómeðvitað, og segja má að konkretljóðið fari með hann alla leið í því að gera textann að mynd en halda samtímis í hann að einhverju leyti. Þessi aðferð sameinar tvær listir í einni og hefur kannski orðið til þess að konkretljóðið er fremur á jaðri hvorrar listgreinar um sig þótt bókin Af steypu sýni reyndar að þessi ljóðagerð á sér ekki aðeins marga merka fulltrúa heldur einnig langa sögu.

Af steypu snýst þó að mestu leyti um þróun og framgang konkretljóðsins á tuttugustu öld og eru þar athyglisverðar greinar eftir ýmsa frumkvöðla á því sviði og fær bókin dálítið yfirlýsingarlegan brag fyrir vikið, enda skrifa ritstjórarnir inngang í þeim dúr þar sem þeir vitanlega ögra ef ekki umturna því fræðilega formi, ekki síst í bráðsmellnum þakkarorðum þar sem þeir að lokum biðja tungumálið afsökunar og vantaði þar einungis afsökunarbeiðni fyrir myndlistina. Það er kannski ekki óviðeigandi í landi þar sem allt hefur farið til fjandans og enginn hefur séð sóma sinn í að biðjast afsökunar á sínu endemis klúðri, en það er kannski líka tímanna tákn að við fáum nú bók um ljóðagerð sem alltaf hefur blómstrað í hruni, hvort sem það er eftir þrjátíu ára stríðið á sautjándu öld eða katastrófur tuttugustu aldar.

Eftir ósköp þarf ævinlega endurskoðun hug-mynda og ekki síst þess tungumáls sem ríkjandi hefur verið í samfélagi sem nærði sig á eigin lygi; þá er kveðskapur sem byggir á málgagnrýni, eins og Benedikt Hjartarson orðar það í grein sinni, alls ekki galinn til að brjóta upp það bull sem verið hefur og sýna með sínum hætti fram á að tungumálið er leir sem menn geta mótað að eigin hætti, og að í því geti allt falist og engu sé í því að treysta. Merkingarflótti ljóðanna undirstrikar merkingarleysi annarra texta í kringum þá.

Með ljóðunum og yfirlýsingunum eru einnig „klassískar“ fræðigreinar sem fylla upp í myndina af konkretljóðinu sem þessi bók er án þess að gera tilkall til að vera endanleg saga þessa listforms. Það er sjaldan sem maður fær í hendur svo ríkulega skammtað efni, fjölbreytt og uppvekjandi, og ber að þakka þeim Nýhilistum fyrir framtakið. Taaaaaaaakkkkkkkkk.

Gauti Kristmannsson flutti í Víðsjá.

Forsíða Af steypu.

Bókstafir skríða í felur fyrir komandi fyrirsát, ljóðlistin tekur jóðsótt og fæðir nýja bók: Af steypu, fimmta vers í afbókaflokki Nýhils!

Af steypu meðhöndlar sjálfa meðhöndlun tungumálsins, setur efnið í fyrirrúm og spyr sig: Hvað á þetta allt saman eiginlega að þýða? Hvað er hægt að gera með ljóðlistinni? Myndljóð, konkretljóð, endurvinnsla, hömlur, konseptljóðlist – möguleikarnir virðast óþrjótandi. Bókin er svo stútfull af ljóðverkum og ritgerðum, bæði frumsömdum og þýddum, að bókahillur hreinlega svigna og fílefldir burðarþrælar Nýhils eru við það að kikna í hnjáliðum. Fullvíst má telja að svo veglegt rit um ljóðlist hafi ekki komið út á Íslandi í langan tíma.

Ritstjórar Af steypu eru Eiríkur Örn Norðdahl og Kári Páll Óskarsson, en meðal höfunda efnis eru Gertrude Stein, Guillaume Apollinaire, Charles Bernstein, Inger Christensen, Gyrðir Elíasson, Óskar Árni Óskarsson, Sjón og margir, margir fleiri. Leiðbeinandi verð bókarinnar er kr. 3990 og er hún til sölu í öllum betri bókaverslunum. Hún er í kiljuformi og 284 síður að lengd.

Svör við öllum spurningum veita ritstjórar:

Eiríkur: kolbrunarskald@gmail.com
Kári: kari@kommunan.is