Andrúmsloft fórnarinnar (með formála um þvaglát í Svíþjóð)
Svíþjóð er sósíaldemókratísk paradís. Eða ekki. Svíar eru ótrúlega duglegir við smásálarlegt peningaplokk. Þannig kostar það mig 5 sænskar krónur (90 kall) að fara á klósettið á bókasafninu. Í gærkvöldi fór ég í leikhús í tilefni af afmæli eiginkonu minnar og þurfti að greiða 30 sænskar krónur í fatahenginu (eftir að hafa greitt tæpar 400 krónur fyrir miðann). Þegar ég fer í barnasund þarf ég að taka með mér hengilás – þeir sem ekki eru jafn forsjálir þurfa að kaupa hengilás á staðnum. Þeir fást hvorki leigðir né til láns. Og þannig er þetta úti um allt. Þessi óþolandi peningahugsunarháttur. Í mötuneytinu á bókasafninu má ég ekki borða samloku sem ég tek með að heiman heldur verð ég að kaupa (vondar) samlokur af þeim. Nú er það auðvitað misskilningur að bókasöfn séu gróðafyrirtæki en einhvers staðar í kerfinu virðist einhver leggja þetta að jöfnu við næsta McDonalds – jafnan er reglan á veitingastöðum sú, að á keðjubúllum þarf maður að borga fyrir klósettnotkun en á minni búllum ekki (eða það er ekki tekið fram). Inn á fínni staði fær maður auðvitað ekki að koma neina erindisleysu, en það eru heldur engin skilti sem segja að maður megi eða megi ekki míga ókeypis. Hins vegar er það líka svo, á McDonalds sem og öðrum plebbískari veitingastöðum, að maður borgar bara ef maður er ekki kúnni. Ef maður kemur bara hlaupandi inn af götunni. En ef maður stundar viðskipti má maður pissa bara einsog maður væri heima hjá sér. Á bókasafninu borga hins vegar allir. Líka þeir sem fá reglulega lánaðar bækur, kaupa kaffi í mötuneytinu og sitja við vinnu allan daginn. Og ef maður situr hérna í margar klukkustundir á dag, líkt og ég geri, þá verður þetta mikill peningur á endanum. Í sumar verð ég kannski búinn að míga fyrir mörgþúsund sænskar krónur.
Nema auðvitað ég verði enn í spreng. Glorhungraður. Alla daga. Þar til maður flytur aftur til hins siðaða heims, norður til Lapplands í júní.
—
Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/
Mér eru verkföll nokkuð hjartans mál, þó ég hafi ekki sjálfur tekið þátt í þeim nema tvisvar svo nokkru nemi – einu sinni sem „fórnarlamb“ kennaraverkfalls, árið 1995, og einu sinni sem „verkfallsmaður“ þegar ég var íhlaupamaður í rækjuverksmiðju tveimur árum síðar. Móðir mín hefur hins vegar verið kennari í nærri því fjörutíu ár og hefur á þeim tíma farið í fjögur verkföll, þar af tvö hörð (eitt þeirra var bara í einn dag og annað var með öllum ríkisstarfsmönnum árið 1984). Ég veit að hún hefur aldrei farið í verkfall með brosi á vör og þaðan af síður hefur hún haldið sig heima af neinni græðgi eða vegna þess að hún sé harðbrjósta í garð barna. Kennarar voru í verkföllum á mestu góðæristímum þjóðarinnar – stærstu verkföllin voru 1995 annars vegar og 2004 hins vegar – og þrátt fyrir góðæri máttu kennarar þola hatur og fyrirlitningu fyrir alla sína kjarabaráttu, sem snerist ekki bara um þær krónutölur sem voru birtar í blöðunum, heldur ýmsar útfærslur á vinnuskyldu, launahækkunum með starfsaldri, rétt til endurmenntunar og þar fram eftir götunum. Kjarasamningar eru nefnilega ekki einföld plögg sem snúast um tvær tölur – grunnlaun eða meðallaun og prósentuhækkun – einsog mætti skilja á fjölmiðlum.
Og einsog það sé ekki nóg að eiga kennara fyrir móður þá var pabbi minn sjómaður í mörg ár og sjómenn hafa alltaf fengið á sig lög. Þeir hafa altso aldrei, svo ég viti til, náð samningum sem sjómennirnir sjálfir eru sáttir við. Sem er fáránlegt ástand.
Einhvern veginn bregst það ekki á Íslandi að þegar boðað er til verkfalls byrjar almenningur að finna því allt til foráttu. Fyrsta viðbragð Íslendinga við verkfalli – og þetta á ekki síður við fólk á vinstri vængnum – er að verkfallið sé á einhvern hátt óeðlilegt og óheiðarlegt. Jafnvel skynsamasta fólk byrjar að tala þessum forrituðu tungum – verkfallið verður að hálfgerðu hryðjuverki gagnvart þjóðinni, einsog mig minnir að Þráinn Bertelsson hafi kallað síðasta kennaraverkfall, og bætti við að kennarar héldu börnum í gíslingu.
Í nútímasamfélagi er verkfall algjört neyðarúrræði þegar allt annað þrýtur. Fólk fer í verkfall þegar það er beitt einhverjum stórkostlegum órétti, þegar það lepur dauðann úr skel, þegar það er niðurlægt daglega, fyrirlitið, hrakið og svívirt.
Sagði einn af helstu rithöfundum þjóðarinnar, Guðmundur Andri Thorsson, fyrir sex árum síðan, um kennaraverkfallið 2004. Kennarar höfðu altso ekki rétt til að fara í verkfall vegna þess að þeir voru ekki við dauðans dyr.
Hér er tékklisti fyrir ykkur sem ætlið að gera ykkur breið við atvinnurekendur:
1. Er ég beittur stórkostlegum órétti?
2. Lep ég dauðann úr skel?
3. Er ég niðurlægður daglega, fyrirlitinn, hrakinn og svívirtur?
Ef þið svarið einhverri þessara spurninga neitandi hafið þið ekki siðferðilegan rétt til að fara í verkfall. Þá skulið þið mæta í vinnuna, halda kjafti og vera sæt.
Annar af helstu rithöfundum þjóðarinnar sagði á Facebook í dag að það ætti „leiða svona pakk undir húsvegg“ – og átti þar við flugvirkja, sem mér skilst að séu hátekjufólk samkvæmt orðrómi. Ég læt vera að nefna hver það var, enda á gráu svæði að vitna í Facebook utan Facebook.
Á Vísi segir að „meðallaun“ flugvirkja séu 600 þúsund krónur og þeir hafi hafnað 11% launahækkun. Ég skil ekki svona fréttir. Fara þeir fram á meira en 11% hækkun á meðallaun sín? Hver eru lágmarkslaun flugvirkja? Hver eru hámarkslaun? Hvað er þetta mikil vinna? Hvað fleira er í húfi? Hvað er verið að ræða á þessum fundum? Heldur einhver í alvöru að þeir sitji þarna og prútti um þessa einu tölu? Kjör eru miklu fleira en tekjur og kjarabarátta meira en prósentutala versus meðallaun. Og íslenskir fjölmiðlar reynast enn eina ferðina vera því sem nær gagnslaust rusl sem segja mér ekki nokkurn skapaðan hlut.
En altso. Hvað flugvirkjar eru með í laun kemur rétti þeirra til að fara í verkfall í raun ekkert við. Maður missir ekki verkfallsréttinn við ákveðna krónutölu – það er kannski ekki samið um hvaða laun sem er, en maður ræður því alveg sjálfur hvort maður er tilbúinn til þess að vinna fyrir ákveðna krónutölu eða ekki. Þetta heitir frelsi, á máli siðaðra. Og þegar stéttin sem slík er nógu óánægð til að boða til verkfalls, þá þarf auðvitað að athuga málið.
Ég átta mig raunar ekki alveg á því hvernig það stenst í svonefndu velferðarríki að menn séu skikkaðir til vinnu með lögum – ég hélt alltaf að það héti þrældómur. Það á enginn að geta þvingað þig til að vinna fyrir minni laun en þú sættir þig við – alveg burtséð frá því hver launin eru eða hversu mikið eða lítið þú ert með miðað við aðra. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða stöðu þeir eru, en mig grunar að þetta snúist um meira heldur en krónutölu. Ég hef enga trú á því að flugvirkjar, sem sjálfsagt eru upp til hópa launafólk með fjölskyldur, skuldir og reikninga, fari í verkfall að gamni sínu – af því að þeir séu svo frekir. Ég geri fastlega ráð fyrir, a.m.k. þar til einhver sannar hið gagnstæða, að þeir fari í verkfall vegna þess að þeim þyki þeir ekki eiga val á öðru. Ég tala nú ekki um í miðri kreppu.
Þegar verkfallsrétturinn er tekinn af fólki hlýtur að styttast í hópuppsagnir. Eða almennan flótta úr starfsgreininni. Og hvorutveggja er afar kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið (og það er alltaf vísað í hina móðukenndu „þjóðfélagslegu hagsmuni“ þegar sett eru lög á fólk í verkfalli).
En líkt og ritlaun, líkt og Icesave, líkt og svo ótal margt fleira, snýst þetta um fleira en krónur og aura. Það er fleira í veröldinni, þótt maður sjái það sjaldan af lestri dagblaða – já eða bara Facebook. Stundum þarf að standa rétt að hlutunum þótt það kosti peninga, stundum þarf að sýna dálítil heilindi og vinna af hugsjón. Þótt það þýði að börnin missi heila önn úr grunnskóla, eða að maður komist ekki á fótboltaleikinn sem maður ætlaði á í Manchester á næstu helgi. Ég kemst ekki til Íslands – og kæmist ekki þótt ég þyrfti að komast í jarðarför eða ætti þangað önnur nauðsynleg, fyrirvaralítil erindi.
Við megum ekki leyfa yfirvöldum að nota þessar efnahagslegu ógöngur sem verkfæri til þess að svipta okkur réttindum okkar, þar með töldum verkfallsréttinum, heilsugæslu, menntun og svo framvegis. Ísland er, þrátt fyrir allt, eitt af ríkustu löndum í heimi. Og ef það á að vera lifandi í íslensku samfélagi verðum við, sem þjóð, að standa vörð um réttindi okkar, réttindi hvers annars, og það sérstaklega á erfiðistímum. Yfirvöld, hvort heldur það eru opinber yfirvöld eða í einkageiranum (upp á síðkastið m.a.s. verkalýðsyfirvöld) hafa alla tíð notað erfiðistíma til þess að svipta fólk réttindum – þau ganga eins langt og þeim verður leyft að komast. Í þeirri hysteríu sem vill myndast gerist nefnilega allur fjárinn og skemmst er að minnast bandarísku Patriot-laganna sem voru sett á í óðri sorg Bandaríkjamanna eftir 11. september, 2001.
Nú segir kannski einhver: En Eiríkur, það er vinstristjórn. Við treystum vinstristjórninni. Hún lætur ekkert illt yfir okkur koma. Ykkur vil ég minna á þjóðnýtingu einkaskulda, einkavæðingu banka, málaliðaherinn í Keflavík, nýju álverin og nýju virkjanirnar, ákærur á friðsæla mótmælendur, hækkun skólagjalda, samstarfið við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn og brottvísanir hælisleitenda. Síðan vil ég spyrja ykkur hvort það sé almennt ástæða til þess að „treysta“ stjórnvöldum? Og loks vil ég nefna að nú í hádeginu setti stjórnin lög á launafólk sem starfar fyrir Icelandair, til þess að skera Icelandair úr snörunni – en Iceland Express virðist enn fljúga svo ekki er ófært úr landi og því vafasamt að tala um mikilvæga þjóðarhagsmuni.
Krafan er sú að við færum fórnir. Allir verða að færa fórnir. Og við dæsum og tökum allt á herðar okkar. Stolt þjóð sem stendur í lappirnar. Og í þessu andrúmslofti fórnarinnar er hætt við að farið verði að leita til launafólks um allar fórnir, til að hlífa hinum valdameiri í þjóðfélaginu – leita til launafólks um hina stóru, gráu, móðukenndu fórn sem við tökum ekki eftir. Hin raunverulega launaskerðing Íslendinga er til að mynda alveg geigvænleg og langt í frá sjálfsögð. „Venjulegt launafólk“ hefur tekið á sig alveg hrikalegan skell, sem það hafði ekki efni á. Og þó vera megi að kaupsýslufólk og atvinnurekendur hafi hlutfallslega jafnvel hrapað lengra, þá er kjarabarátta launafólks ekki hlutfallsbarátta í samhengi við fjármagnstekjur kaupsýslufólks. Flest kaupsýslufólk sem hefur starfað á Íslandi síðasta áratuginn hafði efni á að láta helminga laun sín nokkrum sínum, jafnvel oft, án þess að það þyrfti einu sinni að minnka við sig húsnæði. Margir úr hópi launafólks, sem lentu í að raunveruleg laun þeirra helminguðust einu sinni eða tvisvar vegna heimskulegra húsnæðis- og bílafjárfestinga (sem mælt var með í öllum bönkum), höfðu hins vegar ekki efni á þessu. En taka það á sig samt.
En flugvirkjar virðast neita að taka skellinn á sig að því marki sem ríkið krefst.
Gjaldmiðillinn sem þeir fá greitt í hefur fallið í gildi um ríflega 100 prósent á þremur árum. Ef við gefum okkur að þeir séu hreinlega allir með 600 þúsund kall eftir skatt, einsog mátti skilja á frétt Vísis, þá voru þeir með 7.500 evrur í mánaðarlaun í upphafi árs 2007. Nú eru þessi sömu laun 3.333 evrur og þeir sætta sig ekki við 11 prósenta launahækkun sem myndi færa þá upp í 3.700 evrur – sem gerir altso sirka helming þeirra tekna sem þeir höfðu fyrir þremur árum.
Auðvitað er hagfræðin ekki svona einföld. Innlend framleiðsla hækkar ekki og svo framvegis og svo framvegis. Og auðvitað tekur allt launafólk á sig „sömu“ skerðingu (í prósentum gagnvart evru, en auðvitað miðast þetta líka við hversu mikið maður þarf eða er vanur að kaupa af vörum frá útlöndum). En við getum alveg gefið okkur að þessi 11% færa þá hvergi nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 2007. Og kannski ekki heldur nærri þeim tekjum sem þeir höfðu 1994. Ég myndi allavega ekki bóka það. Og burtséð frá því hafa þeir sjálfsagt haft fyrir sínum kjarabótum frá árinu 1994.
Margir Íslendingar hafa brugðið á það ráð að flýja land til þess að þurfa ekki að taka „þetta á sig“. Flugvirkjar hafa hins vegar ákveðið að streitast á móti. Að missa ekki þau kjör sem hafa áunnist í áralangri kjarabaráttu, heldur segja einfaldlega nei. Í því felst ekki að allir aðrir eigi að taka á sig hlut flugvirkja, einsog einhver gæti auðveldlega haldið fram, heldur er það annarra að skera sig sjálfa úr snörunni finnist þeim reipið þrengja að (sjá tékklista Guðmundar Andra hér að ofan).
Frá verkfalli BSRB árið 1984. Myndina tók Helgi Hauksson: http://blog.eyjan.is/hehau/
Það er í fyrsta lagi ekkert sem skyldar flugvirkja til að vinna. Við búum ekki í þrælaríki og við, hvort sem við erum háskólanemar, dagmömmur, rithöfundar, alþingismenn, sendiherrar, leikskólakennarar, skúringatæknar eða þýðendur, eigum ekki neina kröfu á að flugvirkjar geri við flugvélar. Flugvirkjar ráða því sjálfir.
Í öðru lagi ætti það að vera alveg ljóst að það fer enginn í verkfall að gamni sínu. Það er hundhelvíti erfitt að vera í verkfalli – spyrjið bara íslenska kennara hvernig tilfinning það sé að lifa á rýrum verkfallssjóði meðan önnur hver aðsend grein í mogganum fjallar um að þú sért óábyrg blóðsuga sem viljir gera út af við menntun Íslendinga um alla framtíð og senda börn á vit eiturlyfja og óreglu. Og sjómenn ættu að geta sagt ykkur hvernig er að láta setja lög á sig. Sjómenn hafa aldrei getað verið í verkfalli lengur en í kortér án þess að fá á sig lög.
Fyrsta viðbragð almennings ætti alltaf að vera að styðja verkfall, umyrðalaust, einfaldlega fyrir þessar tvær sakir sem nefndar eru hér að ofan:
1) Alla jafna fer enginn í verkfall að gamni sínu og
2) Engan ætti að skikka til vinnu sem vill ekki vinna fyrir þau laun sem eru í boði.
Sönnunarbyrðin fyrir því að til verkfalls sé boðað af óheiðarlegum forsendum ætti alltaf og undantekningalaust að liggja hjá atvinnurekendum – og þá vinnu að rakka niður launafólk, kalla það pakk og krefjast þess að það verði skotið, ættum við að eftirláta fasistum, spunaköllum og heimskingjum.
Mér virðist hins vegar að fyrsta viðbragðið sé undantekningalítið: Hvers vegna þykjast þeir eiga meira skilið en ég? Og hvernig dirfast þeir að trufla mína tilveru? Ég sem ætlaði til Amsterdam og ég sem get ekki verið heima með börnin og ég sem ætlaði að kaupa mér ferskt í soðið … Ég sem er í kreppu og er ekki aflögufær til að greiða undir óvinsæla hobbílistamenn og aumingja sem ættu með réttu að vera á bótum.
Og fjölmiðlar, sem við ættum að geta treyst til þess að kynna sér hlutina fyrir okkar hönd og upplýsa okkur um fínni atriði veraldarinnar, virðast leggja sig fram um að bergmála þennan heimskulega pirring sem byggir (fullyrði ég) nær alltaf á vanþekkingu og almennu vilja- eða hefðarleysi til samhyggju og samstöðu á Íslandi.
Því þegar lög eru sett á sjómenn þegja jafnan kennarar. Þegar kennarar fara í verkfall fá þeir jafnan bara níð frá rithöfundum. Þegar ritlaunum er úthlutað hringja flugvirkjar brjálaðir inn á Bylgjuna. Þegar flugvirkjar fara í verkfall skrifa rithöfundar á Facebook að það ætti að skjóta þá. Íslendingar virðast ekki kunna að sýna nokkra einustu samstöðu. Það var kannski ekki rétt hjá Kiljan að Íslendingar sái í akur óvinar síns, alla daga – það er kannski meira hitt, að Íslendingar virðast haldnir stjórnlausri hvöt til að míga í drykkjarvatn nágrannans. Að minnsta kosti ef nágranninn ætlar að fara að gera sig eitthvað breiðan. Íslendingar virðast ekki kunna að setja sig í spor annarra. Það er bara gengið út frá því að hinn aðilinn hafi ekkert hugsað út í það sem hann er að gera. Kennarar fari bara í verkfall að óíhuguðu máli, einsog einn rithöfundur orðaði það. Og flugvirkjar hokri á verkfallssjóðnum, loki flugvöllum og láti þjóðina hrækja á sig í aðsendum greinum, láti ástsælustu rithöfunda þjóðarinnar fara fram á opinberar aftökur á sér, af því flugvirkjum finnist svo gaman að verða fyrir hatri. Af því það sé svo gott í sjónvarpinu. Svo fínt að fá að sofa út.
Í velferðarsamfélagi er samstaða launafólks algert lykilatriði. Án hennar verður engin velferð. Og mér verður ómótt af að fylgjast með því hversu lítið virðist þurfa til þess að einn hópur launafólks rísi upp gegn öðrum á Íslandi, móralíserandi um að hinn eða þessi eigi ekki hitt eða þetta skilið – og skyndilega, bara frá því í fyrradag, eru allir og allir þeirra frændur orðnir sérfræðingar í kjaramálum flugvirkja. Flugvirkjar ættu að fá stuðningsyfirlýsingar frá öðru launafólki, frá öðrum verkalýðsfélögum, en ekki móralískar ræður. Launafólk, sem hefur sjálft þurft að standa í kjarabaráttu, ætti að standa með öðru launafólki í sinni baráttu. Þar sem þessi samstaða er ekki fyrir hendi mun launafólk aldrei fá neinu ráðið um sín eigin kjaramál, og hvað þá önnur þjóðfélagsmál, heldur verður valdið algerlega á forræði atvinnurekenda og stjórnmálamanna. Og þið getið rétt ímyndað ykkur hvað mér finnst það skemmtileg tilhugsun.
Þú bjargar deginum.