Árið 2009 var bókinni 1984 eftir George Orwell eytt af Kindle. Í ljós hafði komið að sá sem bauð upp á bókina, rafforlagið MobileReference, hafði ekki rétt til að gefa hana út í netbókarformi og voru öll eintök innkölluð hið snarasta og þau endurgreidd. Hið sama gilti um hina dystópíu Orwells, Animal Farm. Bækurnar gufuðu upp af tækjum eigenda sinna og glósurnar sem þeir höfðu gert í spássíur rafbókanna voru vistaðar sem textaskjöl – en ónothæfar, að sjálfsögðu, frístandandi og án samhengis við bækurnar. Einhverjum þótti þetta víst heldur kaldhæðnislegt í ljósi þess að í 1984 er öllum blaðagreinum sem varpa slæmu ljósi á Stóra bróður varpað ofan í óminnisginnungagap, brennslustöð fyrir óæskilegan litteratúr.

Amazon-fyrirtækið virðist hafa nokkuð ótakmarkaðan aðgang að seldum Kindle-vélum og innihaldi þeirra. Bækur sem keyptar eru á Amazon eru enda ekki „keyptar“ heldur fá notendur einungis rétt til að lesa þær. Það þýðir meðal annars að öll endursala á verkinu er óheimil. Maður getur ekki farið með e-bókina sína í fornbókaverslunina til Braga og selt hana, né heldur getur maður lánað mömmu sinni bókina, skilið hana eftir á farfuglaheimili eða látið hana ganga á bookcrossing. Maður fer ekki með hana á skiptibókamarkað eða gefur hana til skóla í þriðja heiminum, öðrum heiminum eða fyrsta heiminum. Vegna þess að maður „á“ hana strangt til tekið ekki. Maður hefur einungis keypt „leyfi“ til að lesa hana, samkvæmt skilmálum Amazon. Annars staðar en í skilmálum – t.d. í auglýsingum og fréttatilkynningum – er þó talað um bókakaup.

Í einræðisríkjum nú og fyrr hafa stjórnvöld haft fyrir vana að vilja ráða því hvað alþýða manna les. Upplýsingar eru enda máttur og ríkið vill hafa stjórn á mætti manna. Skemmst er að minnast nýrofins samstarfs kínverskra yfirvalda og Google-samsteypunnar, sem hjálpaði yfirvöldum í Kína að fela slóðir Falun Gong og atburðanna á Torgi hins himneska friðar fyrir kínverskum tölvunotendum. Neðanjarðarhreyfingar í Austur-Evrópu smygluðu inn miklu magni af ólöglegum bókmenntum – ekki bara játningabókum brottflúinna og hættulegri heimspeki, heldur einnig fagurbókmenntum. Þegar Allen Ginsberg var krýndur maíkonungur í Prag á sínum tíma voru bækur hans ólöglegar í Tékkóslóvakíu. En þær voru alls staðar fáanlegar þeim sem þekktu mann sem þekkti mann. Þá má einnig nefna áhyggjur ekki minni manna en nóbelsverðlaunahafans JM Coetzees á áströlskum lögum sem banna mönnum að tala um hryðjuverk á jákvæðum nótum.

Með tilkomu Kindle þurfa yfirvöld ekki að hafa áhyggjur af því að þegnarnir lesi ólöglegar bækur. Amazon leyfir ekki ólöglegar bækur og fjarlægir þær einfaldlega ef svo illa vill til að þær lendi á Kindle-vélum sakleysingjanna.

Raunar er þetta ofureinföldun. Það er auðvitað ekkert sem segir að harðspjaldabókin eða kiljan gufi upp þó til komi nýtt format – að minnsta kosti ekki á fáeinum augnablikum. Ég veit reyndar ekkert hvað varð um allar segulbandsspólurnar mínar og átti þó mikið safn á tíunda áratugnum (í bílinn minn, heitinn) og hef ekki séð beta-myndbandsspólu í ríflega tvo áratugi. Hef ekki einu sinni séð VHS-spólu í nokkur misseri. En hvað um það. Það verður án nokkurs vafa hægt að dreifa pappír með bókstöfum í áratugi og aldir – sem breytir því ekki að Kindle-lesendur geta ekki búist við því að fá að lesa hvað sem er.

Amazon baðst afsökunar á því að hafa eytt bókunum af Kindle-vélum viðskiptavina sinna og sagðist hafa breytt reglunum svo þetta gæti ekki gerst aftur. Samkvæmt nýju reglunum eyðir Amazon ekki bókum af Kindle nema eitthvað af eftirfarandi eigi við:

a) Notandinn samþykki eyðingu bókar eða breytingu á henni (já, Amazon getur líka breytt bókunum sem þú kaupir – lagfært dagsetningar í sögubókum og eytt orðrómum um Stóra bróður)

.

b) Notandinn fer fram á endurgreiðslu eða greiðir ekki fyrir verkið (t.d. ef kreditkort klikkar).

.

c) Dómsúrskurður eða ríkistilskipun krefst þess að verki verði eytt eða því breytt.

.

d) Eyðing eða breyting verks reynist nauðsynleg til að vernda neytandann eða virkni tækis eða samskiptanets (t.d. ef skaðlegur kóði berst inn í tækið með verki).

Eitt af því sem truflar mig mest við þetta er að Amazon virðist, það best ég get séð, setja sér þessar reglur sjálft. Einkafyrirtækið er altso enn sem komið er eigin löggjafi, að því er varðar aðgang fyrirtækisins að rými einstaklingsins – og já, bókahillan mín er heimili mitt, mín innstu vé og ég kæri mig eiginlega ekki um að Amazon geti bara vaðið í bæinn og farið að skoða. Já og tekið með sér mislöglegar eigur mínar. Í bókaskápnum mínum er til dæmis ljósrit af sjaldgæfu dada-ljóði eftir Gunnar Björling, sem fæst hvergi keypt en er kannski ólöglegt (ég veit það ekki, satt best að segja). Þar eru klippiverk úr öðrum bókmenntaverkum, ljósmyndum og svo framvegis, sem öll lúta reglum um höfundarrétt og eru eiginlega alveg áreiðanlega ekki lögleg. Í ofanálag treysti ég ekki yfirvöldum til að ákveða hvað ég les og hef ekki nema takmarkaða trú á hollustu þeirra við tjáningarfrelsið. Og ég hef enn minni trú á einkafyrirtækjum. Einkafyrirtæki mæla með myntkörfulánum og stunda ólöglegt verðsamráð, þau reka þrælabúðir í þriðja heiminum og eyðileggja allt fyrir öllum ef það er nokkuð á því að græða.

Þessu hefur meðal annars verið líkt við netið – rétt einsog hægt er að eyða efni af netinu er hægt að eyða efni úr Kindle. En munurinn er auðvitað sá að allt það efni sem ég vista á tölvunni minni „á“ ég – ég hef aðgang að því og ég get deilt því og það þarf lögreglurannsókn og læti til að svipta mig því. Það er ekkert einkafyrirtæki úti í bæ sem getur gluggað í tölvuna mína án þess að brjóta lög um friðhelgi.

Aukinheldur er það ekki, að mínu mati, bara kostur að netið skuli vera jafn auðbreytanlegt og raun ber vitni. Það getur líka verið hindrun. Ég skal taka dæmi um tvö ljóðverk.

Fyrir fáeinum árum notaði Brian Kim Stefans útlit heimasíðunnar nytimes.com og dældi inn á hana texta eftir Raoul Vaneigem svo úr varð verk sem er ekki svo ósvipað mbfr eftir okkur Jón Örn Loðmfjörð. New York Times setti lögfræðinga sína í málið og síðan var fjarlægð af netinu. Hún er ekki lengur til. Um svipað leyti tók Kenneth Goldsmith sig til og skrifaði upp heilt tölublað af New York Times, frá orði til orðs, og gaf út á bókarformi. Bókin heitir Day. Þegar búið er að gefa út bók, prenta hana og dreifa henni, er nokkuð strit að kalla hana inn. Það er auk þess líklegra en ekki að höfundurinn streitist á móti (vegna þess að hann eða forlagið þyrfti að bera kostnaðinn af innköllun), sem aftur kallar á réttarhöld, jafnvel umfjöllun í fjölmiðlum og svo framvegis. Hasar og læti, sem er ekki endilega rétthafanum fyrir bestu. Skemmst er frá því að segja að Kenneth Goldsmith var alveg látinn í friði og bókin er ennþá til. Ef Goldsmith hefði dælt textanum inná heimasíðu hefði hann verið stoppaður af og „bókin“ látin hverfa.

Ef Day hefði komið út á Kindle frekar en á pappír hefði hún verið kölluð inn. Það er einfaldlega mun léttari prósess.

—

Sem stendur eru tæplega 400 þúsund verk fáanleg fyrir Kindle, en þar af eru um 30-40 þúsund ókeypis, þökk sé Project Gutenberg. Ókeypis verkin eru aðallega gamlir klassíkerar sem eru fallnir úr höfundarrétti. Höfundarréttur er reyndar að verða meira og meira vandræðavesen, sökum taumlítillar græðgi eigendanna. Fólk sem hefur árum saman notið góðs af höfundarrétti sem það fékk í arf er nefnilega ekkert á þeim buxunum að sleppa takinu þegar höfundarrétturinn rennur úr. Nýlega var fjallað um þetta vandamál á boingboing. Þar kom meðal annars fram að bókin Fahrenheit 451 eftir Ray Bradbury, sem hefði átt að falla úr höfundarrétti nú á áramótum, samkvæmt þeim lögum sem voru í gildi þegar hún var skrifuð, gerir það ekki fyrren árið 2049. Þá verð ég 71 árs. Hér má lesa meira um málið og sjá lista yfir fleiri verk frá árinu 1953 sem lúta sömu reglum.

Annað sem kemur fram í greininni á boingboing er að upphaflega var höfundarréttur bara í gildi í 28 ár og eftir það þurfti að sækja um endurnýjun. Raunar þurfti að sækja um höfundarrétt strax í upphafi – maður valdi að vilja vernda verk sín á þennan hátt, en nú velur maður að gera það ekki (maður sækir um að losna við höfundarrétt). Þá eru ónefnd hin munaðarlausu verk, sem samkvæmt greininni eru um 98% allra verka sem höfundarréttur nær til. Það er að segja, það er ekki hægt að gefa verkin út vegna þess að þau eru vernduð með höfundarréttarákvæðum, en það veit enginn hver á höfundarréttinn og því er ekki heldur hægt að semja um útgáfu.

Þetta hljómar kannski undarlega. Talan hljómar kannski óhóflega há. En líklega á þetta fyrst og síðast við víðan og djúpan hafsjó smáfiskanna, öll litlu forlögin sem fóru á hausinn og svo framvegis, litlu höfundana á stóru forlögunum sem sameinuðust, sundruðust, fóru á hausinn, sameinuðust aftur, sundruðust og þar fram eftir götunum. Áður en gögn voru tölvuvædd var erfiðara að fylgjast með eigum forlaganna, öllum samningunum, og líklega var öllum nokk sama um bækur sem skiluðu tapi, litlum hagnaði eða komu út á sléttu. Óhemja af bókum hefur einfaldlega týnst. Þetta eru bækurnar sem enginn kærir sig um, glataðar gersemar – en ekki 98% af bókum Stephen King.

Þessar bækur, sem enginn kærir sig um, ætti að vera hægt að gefa út ókeypis – eða fyrir sama og ekki neitt – en þær koma ekki út vegna þess ímyndaðir (frekar en raunverulegir) fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi. Þegar um er að ræða raunverulega fjárhagslega hagsmuni snýst þetta síðan yfirleitt annars vegar um tittlingaskít og hins vegar um fáránlegar upphæðir. Það er t.d. enginn útgefandi að fara að leggja fram stórar upphæðir til að endurútgefa Louis Zukofsky (líkt og sonur hans krefst) og úr þeim tilraunum mun aldrei neitt koma nema örlítill vasapeningur, í besta falli, en í versta falli mun það koma í veg fyrir að verk Zukofskys eigi sér framhaldslíf. Hins vegar er um að ræða ógurlegar lögfræðingastofnanir sem raka inn milljónatugum fyrir vinsælar bækur eftir löngu látna höfunda, svo börnin þeirra geti notið kvótagróðans í sólinni á Tortola. Eða þannig. Þú veist.

Það eru ekki margir sem lifa á svæðinu þarna á milli – ekki margir höfundar sem selja sæmilega mikið af bókum í árafjöld eftir andlát sitt. Hér er jafnan allt annað hvort í hæl eða hnakka, ökkla eða eyra. Það er ekki til nein miðstétt dauðra rithöfunda, til að tala um.

Ég er ekki mótfallinn því að listamenn fái greitt fyrir vinnu sína, en mér þykir undarlegt að börn listamanna eða barnabörn fái greitt fyrir vinnu foreldra sinna og forfeðra. Sá auður sem listamennirnir öngluðu saman við vinnu sína, líkt og annað verkafólk – altso, bókasöfn, hús, íbúð, bíll, jafnvel hlutabréf og guðveithvað listamenn eyða peningunum sínum í – ætti bara að vera nógur arfur.  Ónýtt lífeyrisréttindi skúringatækna gufa upp við andlát, það best ég veit. (Ég er ekki viss um að ég átti mig á því sjálfur hvernig þetta tengist, ónýtt lífeyrisréttindi og höfundarréttur, en ég leyfi setningunni samt að standa – hér er, einsog áður hefur verið bent á, nóg pláss fyrir misviðeigandi hugsanir).

Einhvern tíma þótti mönnum 28 ár feykinógur tími fyrir höfundarrétt á bók. Ef miklir fjárhagslegir hagsmunir voru í húfi var hægt að sækja um framlengingu – en samkvæmt boingboing var það ekki gert í 92% tilvika og þær bækur fóru því beint til samfélagsins (sem nota bene heldur uppi nokkrum fjölda lifandi, strögglandi listamanna, í sumum löndum). En svo þóttu 28 ár ekki lengur ásættanlegur tími vegna þess að það var hægt að halda áfram að græða á bókunum. Fyrst varð framlengingin sjálfkrafa og loks var höfundarréttur teygður upp í allt að 95 ár eftir útgáfu. Ef einhver bjáni hefði ekki sleppt hendinni af útgáfuréttinum á Shakespeare væri líklega enn verið að díla með hann. Og áhugaleikhús hefðu ekki efni á að setja á svið Rómeó og Júlíu.

Nú er sjálfsagt að halda því til haga að Ray Bradbury er enn á lífi. Og kannski réttlætanlegt að hann ráði örlögum bókar sinnar á meðan hann er á lífi. En ef við bökkum nokkur ár aftur í tímann, aftur fyrir útgáfu Fahrenheit 451, og nokkrar málsgreinar upp þessa færslu, rekumst við aftur á George Orwell.

1984 kom út árið 1949 og Animal Farm árið 1945. Höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi árið 2044 og höfundarrétturinn á Animal Farm árið 2040. George Orwell lést árið 1950. Ættleiddur sonur Orwells, Richard Horatio Blair, á réttinn á bókum hans og þénar á þeim sex stafa tölu árlega – í pundum, takk fyrir. Dánarbú Orwells er í umsjá PFD, einnar stærstu réttindaskrifstofu Bretlands, og þykja lögfræðingarnir á þeim bænum einstaklega harðir í horn að taka. Þegar höfundarrétturinn á 1984 fellur úr gildi verður Richard Horatio Blair 99 ára gamall. Og það verða liðin 94 ár frá andláti Orwells sjálfs, 95 ár frá því að bókin kom út. Það er að segja ef ekki verður enn frekar búið að teygja á höfundarréttinum þegar það loksins verður.

Ég veit ekki hvort ég er mótfallinn höfundarrétti sem slíkum. Líklega ekki. Hann kemur líka í veg fyrir að listaverk séu notuð til að selja drasl, sem mér finnst ágætt. En hann er ægilegt vesen – einsog óáþreifanlegar eignir eru jafnan. Og það er löngu kominn tími til að stokka upp í reglum um höfundarrétt.

Ég er hins vegar fullur bullandi þrár í Kindle, eða sams konar bókamaskínu. Mér finnst þetta ægilega töff. En samtímis grunar mig að Kindle verði skammlíft aflestrartæki – að fyrr eða síðar hljóti að koma fram ný vél frá fyrirtæki sem ekki beitir jafn harðskeyttri nálgun á stafræna réttindastjórnun (DRM), og hún jarði Amazon Kindle einsog hvern annan steingerving.

Tags: 1984, Amazon, Animal Farm, Brian Kim Stefans, Fahrenheit 451, George Orwell, höfundarréttur, Kenneth Goldsmith, Kindle, Ray Bradbury

This entry was posted on Wednesday, January 20th, 2010 at 7:36 am and is filed under Fjallabaksleiðin. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.