Bókmenntakrítík
Drullusokkur.
Jólin eru búin og ég er kominn aftur til Svíþjóðar. Búinn að þramma í gegnum íslenska jólabókaflóðið, graðga í mig jólamat á Ísafirði, þeytast milli ættingja með frumburðinn og koma mér aftur út. Vinn einsog skepna en nú fer að róast um, að minnsta kosti tímabundið – ýmislegt fyrirliggjandi en ekkert aðkallandi akkúrat næstu daga. Ég sé fram á að taka mér frí um kvöld og helgar á næstunni, oftar en síðastliðin misseri.
Maður þarf ekki að fylgjast vel með þessu bloggi til að átta sig á því að ég hef lítið sem ekkert sinnt því um nokkurt skeið. Hér hafa birst tilkynningar og fréttir en lítið blogg. Kannski hef ég einfaldlega haft nóg að gera og kannski hef ég ekki verið nógu duglegur við hversdagslegar pælingar út í loftið – já eða ósjálfráð pirringsköst, bókmenntaleg eða pólitísk eða bókmenntapólitísk.
Leiðarinn í menningardálki Dagens Nyheter í morgun fjallaði um menningarskrif á netinu og hvernig þau væru óhjákvæmilega alltaf verri en menningarskrif dagblaðanna. Að áhugamenn væru góðir til síns brúks en ættu ekkert í atvinnumenn í faginu. Dagblaðið stendur auðvitað vörð um sjálft sig, að minnsta kosti í orði ef ekki á borði. En það er ýmislegt ágætt um dagblöð að segja – í umræðu um dægurmál og pólitík eru þau jafnan eina uppspretta samfelldrar hugsunar, þó pólitísk blogg séu sneggri til og skúbbglaðari, þá setja langhundar dagblaða upplýsingarnar oft í samhengi. En stærsti galli pólitískra skrifa í dagblöðum er einmitt óáreiðanleiki þeirra. Það hefur sem dæmi margt verið skrifað um íslensk stjórnmál upp á síðkastið í Dagens Nyheter og það bregst varla að hið minnsta ein aulaleg smávilla slæðist með – þjóðhátíðardagur Íslendingar var sagður 17. júlí, Jóhanna Sigurðar sögð tilheyra Vinstri-grænum, íslensk nöfn eru ekki stafsett villulaust nema í öðru hvoru tilfelli og þar fram eftir götunum. Sænskir fjölmiðlar fjalla auk þess jafnan afar lítið um hlut skandinavana í vandræðunum sem stendur – þ.e.a.s. kröfuna um að Icesave verði frágengið áður en frekari lán verða veitt (og þau lán eru, hafi ég skilið rétt, forsenda þess að IMF reiði fram sín lán).
En hvað um það. Maður fyrirgefur bloggurum að rugla saman staðreyndum – auk þess sem þeir geta augljóslega leiðrétt allt jafnóðum og glöggir lesendur koma auga á mistökin. En maður vill geta treyst dagblöðum og minniháttar mistök draga úr því trausti. Hvernig á ég að geta treyst því að leiðarahöfundur DN hafi yfirsýn yfir íslensk stjórnmál (næga til að segja fyrir verkum, jafnvel) þegar hann getur ekki farið rétt með það hvaða flokki forsætisráðherra tilheyrir?
En auðvitað eru engir sérfræðingar í íslenskri pólitík á ritstjórn DN. Tyvärr.
—
Ég afvegaleiðist. Það er raunar stærsti kosturinn við að skrifa eitthvað hér, að maður getur leyft sér að afvegaleiðast og þræða fjallabaksleiðir.
Ég ætlaði að tala um menningarumfjöllun dagblaða annars vegar og á netinu hins vegar. Altso, kulturkritik – menningarkrítík.
Dómar í dagblöðum eru af mjög afmarkaðri lengd, þeir eru stuttir enda þarf að koma fyrir auglýsingum. Þeir eru stuttir því það má ekki þræða fjallabaksleiðir heldur á krítíkerinn að koma sér beint að efninu. Dómar á borð við þá sem birtast í litlive birtast hvergi í dagblöðum. Margir dómanna á Kistunni gætu birst í dagblöðum, en langt í frá allir, kannski minnihluti – ef ekki bara fyrir sakir lengdar sinnar þá einnig fyrir sakir þess sem hinir sínísku nefna gjarnan „flipp“, altso hugsun um bókmenntir sem liggur utan ramma hins þekkta og viðurkennda.
Hið niðursoðna krítíkurform getur fyrst og síðast af sér klisjur. Klisjur eru oft sannar – við skulum hafa það í huga og ekki dæma þær algerlega úr leik, þó við skömmumst aðeins yfir þeim.
1) Jafnan er talað um höfund frekar en bók. Hann eða hún er svona og hinsegin. Líkt og bókin sé lykill að sálarlífi höfundar – frekar en sjálfstætt bókmenntaverk.
.
2) Þegar talað er um bók frekar en höfund er meiri áhersla lögð á að segja aðeins það sem er skothelt. Altso bókin segir frá litlu gulu hænunni sem er dugleg og við sögu koma ýmis önnur dýr, þó heldur latari. Ef bókin er ekki þeim mun auðtúlkanlegri dæmisaga (einsog litla gula hænan) varast dagblaðarýnirinn að leggja eigið lóð á vogarskálarnar. Þetta er kannski bara vegna þess að slíkt krefst þess að a) rýnirinn hafi tíma til að spökulera í því (og megnið af íslenskri rýni birtist á sex vikum frá byrjun nóvembermánaðar ár hvert, og hver rýnir les (og rýnir) á bilinu 5-50 bækur) og b) rýnirinn hafi pláss fyrir alla sína bókstafi.
.
3) Höfundur er mikill stílisti. Bókin er hundrað síðum of löng. Höfundur hefði mátt bíða í ár. Höfundur er gæddur mikilli sagnagáfu. Sögupersónurnar eru (ó)trúverðugar. Maður nær (ekki) góðum tengslum við verkið. Verkið er vel/illa unnið. Þéttur texti. Gotnesk stemning. Margt gerist undir yfirborðinu. Höfundur hefur frá engu að segja.
Hér væri sjálfsagt hægt að halda áfram í allan dag en þar sem ég er að hugsa upphátt frekar en að skrifa lokaritgerð í bókmenntafræði lét ég hér staðar numið í upptalningunni.
Bókadómar dagblaðanna eru fyrst og síðast einsog gæðaprufa. Þeir eru einmitt dómar en ekki krítík. Sem bókmenntir eru þeir svo keimlíkir hvor öðrum að það mætti allt eins sleppa þeim og birta bara stjörnurnar – og kannski einsog eina „hnotskurn“ ef einhverjum þykir þess gerast þörf.
Bókadómar í útvarpi (Víðsjá) eru einhver millivegur, þó túlkunin verði stundum dálítið broguð enda líka mikið álag á gagnrýnendum þar. Bókadómar í sjónvarpi lúta síðan nær einvörðungu lögmálum raunveruleikasjónvarps, og eiga meira skylt við Idol og WipeOut – þeir eru dálítið einsog þolpróf, hversu margar bækur geta Kolla og Páll lesið áður en þau missa vitið?
Á netinu er ekki óalgengt að hermt sé eftir prentmiðlum. Þannig var dómi sem ég skrifaði eitt sinn fyrir netmiðil hafnað á þeirri forsendu að hann væri of langur (hann var að mig minnir fjórar síður í Word). Og fólk sker stundum niður hugsanir sínar niður að því allra nauðsynlegasta, líkt og það sé að skrifa fyrir prentmiðil – en einn stærsti kostur netsins er auðvitað þessi möguleiki til að láta hugsanir sínar blása út, loksins, loksins er maður undir berum himni og þarf ekki að takmarka stökk sín við lofthæðina innanhúss. Maður getur hvorutveggja leyft sér hversdagslegri hugsanir sem og látið eftir sér í ídíosynkratísku rúnki um allt og ekkert – lagt heilu paragröfin undir það hvað frænku manns fannst um bókina eða það hvernig höfundurinn kom manni fyrir sjónir, borið saman epli og appelsínur, ananas og banana – og þarf hvorki að vera bundinn við tíma í útvarpi og sjónvarpi eða lengd í dagblöðum, maður getur komið aðalatriðunum að án þess að þurfa að fórna aukaatriðunum. Maður hefur aukinheldur engar skyldur gagnvart ritstjóranum – þarf ekki einu sinni að tiltaka hvort manni þótti bókin skemmtileg eða leiðinleg, einsog er frumskyldan í neytendavernd establíseraðri fjölmiðla. Og að því leytinu til ber netkrítík höfuð og herðar yfir krítík „fagmanna“ – sem er auðvitað vafasamt að kalla fagmenn, í ljósi þess annars vegar hversu illa er greitt fyrir verkin og hins vegar hversu lágur standard er á skrifunum (sem eru auðvitað ekki aðskildar staðreyndir, heldur orsök og afleiðing). En lágur standard ritstjórnar þýðir auðvitað ekki að margir geri ekki meiri kröfur til sjálfs sín.
Ég hugsa að dagblöðin hafni afar sjaldan krítík sem búið er að skrifa, eða fetti fingur út í klisjur, rangfærslur eða lesi hana einu sinni. Ég var sem dæmi ítrekað kallaður Eiríkur Örn Norðfjörð í bókadómi í Morgunblaðinu fyrir nokkrum árum, án þess að neinn tæki eftir því fyrir prentun.
En auðvitað fer gæði krítíkur (eða bókadóma) ekki bara eftir tegund miðilsins, heldur liggja gæðin (líktog í bókunum sjálfum) í hugsun þess sem skrifar. Það er erfiðara en flestir ímynda sér að segja eitthvað af viti um bókmenntir. Og flestir forðast það einsog heitan eldinn – íslenskir rithöfundar blanda sér sem dæmi ekki mjög oft í umræðuna, rýna ekki í bækur nema þá á bakvið luktar dyr í reykfylltum bakherbergjum (leyndarhyggja!). Fyrir þessu eru ýmsar ástæður, það er til dæmis erfitt að segja að manni hafi mislíkað bók – það hvílir tvöföld sönnunarbyrði á þeim sem ætlar að rífa í sig bók, þó bókaböðlar séu ekki oft meðvitaðir um það og starfi meira eftir löngun í að vera einhvers konar enfants terribles eða boðberar hins grimma sannleika.
Sönnunarbyrðin er tvöföld vegna þess að maður ber virðingu fyrir vinnunni, fyrir tilrauninni – sá sem hefur reynt að skrifa bók getur ekki annað, sá sem á annað borð ber virðingu fyrir bókmenntum getur ekki annað. Og ætli maður að tæta bókina í sig hlýtur maður að vilja útskýra þá afstöðu sína skilmerkilega. Ekki bara höfundarins vegna, heldur einnig lesendanna vegna – mjög neikvæður dómur getur gert lesendur mjög skeptíska, sem annars vegar getur orðið þess valdandi að þeir lesi ekki bók sem þeir hefðu annars lesið og hins vegar að þeir lesi hana af meiri vantrú en þeir hefðu gert. Og flest bókmenntaverk sem ætla sér eitthvað annað en hið fyrirsjáanlega, þola ekki stóra skammta af vantrú – og það hvort maður nýtur bókar eða ekki fer ekki síst eftir því hvernig maður er sjálfur stemmdur gagnvart henni. Þetta er auðvitað ekki algilt, en bækur sem eru dæmdar í ruslið í upphafi og verða síðar heimsbókmenntir, verða það oft ekki nema fyrir sakir þrjósku höfundarins – James Joyce eyddi til dæmis álíka tíma í að verja Ulysses og hann eyddi í að skrifa hana. Í dag yrði hann sjálfsagt bara kallaður hörundsár.
Ég hef lesið margar bækur sem fóru í taugarnar á mér við fyrsta lestur, til þess eins að taka þær upp aftur síðar og hrynja ofan í þær af áfergju. Yfirleitt tekur maður hins vegar ekki bækurnar upp aftur nema um sé að ræða „almennt viðurkennd“ stórvirki – í fyrsta sinn sem ég las Don Kíkóta fóru endurtekningarnar í taugarnar á mér, mér fannst þetta sami fimmaurabrandarinn aftur og aftur. Sem er alveg satt. Þetta er sami fimmaurabrandarinn aftur og aftur. En það breytir því ekki að þegar ég las hana í annað sinn hló ég mig máttlausan frá byrjun til enda.
Ég þrælaði mér í gegnum Moby Dick fyrir mörgum árum síðan og þótti ekki gaman – ég hef ekki lesið hana aftur, en ég hef lesið um hana, hún hefur gerjast í mér og ég áttaði mig á því fyrir fáeinum misserum að mér var farið að þykja afar vænt um hana og ætla svo sannarlega að lesa hana aftur.
En fæstar bækur hafa til að bera sama kúltúrkapitalíska þunga og Don Kíkóti og Moby Dick – ef þetta hefðu verið nýjar bækur eftir lítt þekkta höfunda hefði ég áreiðanlega bara skipt þeim í næstu fornbókaverslun og aldrei kynnst þeim í raun.
En nú er ég aftur afvegaleiddur.
Sá sem hefur lesið mikið veit að skoðun hans á tiltekinni bók er ekki algild, og gildir ekki fyrir aðra lesendur, né einu sinni hann sjálfan um alla framtíð – afstaða gagnrýnandans er jafnan til eins tiltekins lestrar. Allir geta skipt um skoðun og því nánar sem maður rýnir í bók, þeim mun betur sem maður kynnist henni, þeim mun nánari verður maður henni – þeim mun betur sér maður bæði gallana og kostina, en líka strúkturinn, hugsunina o.s.frv. Ég held, nærri því af fullri alvöru, að mér gætu þótt allar bækur góðar og allar slæmar. En það er auðvitað ótæk afstaða ætli maður að gæðaprófa fyrir neytendur og maður hefur auk þess ekki tíma til að lesa allar bækur ofan í kjölinn, maður getur í besta falli reynt að stýra væntingum sínum og sýna sjálfum sér sem lesanda þolinmæði. Maður velur það sem maður annað hvort hefur gaman að eða vill komast til botns í.
Því er stundum haldið fram að starf gagnrýnandans sé vanþakklátt. Ég er ekki viss um að það sé rétt – það er að minnsta kosti ekki réttara en að starf rithöfundarins sé vanþakklátt. Hvorutveggja á kannski við einhver rök að styðjast, mismunandi mikil eftir tilfellum, en í grunninn eru bæði poppstjörnur, heiðursdoktorar og útnefndir lúðar beggja vegna borðsins.
Gæðaprufur dagblaðanna (og netmiðlanna)* eru sjálfsagt ágætar til síns brúks, en það er líka hollt að gjalda varhug við þeim. Bókmenntir eru ekki keppnisíþrótt og engin bók er fyrst og síðast góð eða vond og þaðan af síður bara góð eða vond.
Forsenda góðrar bókmenntaumræðu er frjó hugsun sem getur opnast í alla enda og virðing fyrir krítíkurforminu, gredda í bækur og sál sem getur hvorutveggja uppljómast og pirrast án þess að hrifningin eða fyrirlitningin stjórni öllu sem sagt er.
* Það er ágætt að hafa í huga að ekkert af því sem ég hef sagt um netmiðla eða dagblöð er algilt og margar undantekningar finnast í báðum miðlum. Hér á ég við um tilhneigingar, fyrst og síðast, og ekki bara um Ísland heldur ekki síður Svíþjóð – þó enn hafi milljónaþjóðin vinningin hvað varðar metnað, ef ekki annað.