Manifestó fyrir nýjan áratug í bókmenntum
Fútúristamanifestóið birtist í Le Figaro. Frásagnarmanifestóið í Dagens Nyheter.
Nýr áratugur er í augsýn: annar áratugur nýrrar aldar. Síðastliðin tíu ár hafa þrjár meiriháttar breytingar átt sér stað á sænskum prósa:
Frásagnarmáti raunsæisins hefur tekið sér bólfestu í glæpasögum og gellubókmenntum.
Mörkin á milli skáldskapar og sjálfsævisögu hafa þurrkast út.
Hin hreina og tæra frásagnarlist hefur verið sett til hliðar, bæði af höfundum og gagnrýnendum.
Með þessum orðum hefst ávarp sjö ungra, reiðra sænskra rithöfunda sem birtist í dagblaðinu Dagens Nyheter fyrir fáeinum vikum, og vakið hefur nokkra athygli – Manifestó fyrir nýjan bókmenntaáratug. Sjömenningarnir krefjast þar tærari frásagnarbókmennta lausum undan oki krimmans, ævisögunnar, póstmódernismans, formtilrauna og svonefndra chick-lit bóka, sem hér eru nefndar gellubókmenntir.
Ekki skrifa um dautt fólk sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Ekki skrifa um sjálfan þig. Ekki skrifa um glæpi. Ekki skrifa um verslunarleiðangra. Ekki leyfa stíl og formi að bera söguna ofurliði. Ekki reyna að vera fyndinn. Ekki skrifa bækur almenns eðlis – journalistik – og kalla þær skáldsögur. Ekki gefa út dagbækurnar þínar. Ekki skrifa orðaleiki. Ekki loka þig inni á stofnunum, skáldaskólum, á ritstjórn eða í akademíunni og væla yfir því að krimmahöfundarnir fái að vera á forsíðum allra tímarita. Skrifaðu bækur sem ná út til breiðra lesendahópa og snerta við fólki.
Þetta er, í sem allra stystu máli, boðskapurinn.
Loks er síðan klykkt út með því að möguleikar fagurbókmennta séu óendanlegir. Sem einhverjum þótti víst skrítið, í ljósi alls þessa regluverks.
Ávarp þetta vakti ekki síst athygli í Svíþjóð fyrir lítt dulbúnar árásir, og kannski miður smekklegar, á þekkta sænska rithöfunda. Þannig lofuðu höfundarnir að gefa ekki út bækur sínar á lausum blöðum í pappakössum – líkt og Lotta Lotass gerði með bók sína, Den Vita Jorden, Hin hvíta jörð – og svipaða meðferð fengu höfundar á borð við Malte Persson og Maju Lundgren, auk annarra.
Nú er auðvitað langt í frá svo að þetta hafi verið fyrsta skiptið sem ungir rithöfundar kveða sér hljóðs með belgingi, en tvennt skilur þó þessa sjömenninga frá fyrirrennurum sínum. Annars vegar er það afturhaldssamt sjónarhorn þeirra sem vilja snúa aftur til fegurri tíma – samkvæmt hefðinni eru manifestó skrifuð af þeim sem vilja méla gamlar hefðir í sundur, en ekki þeim sem vilja hefja þær á ný til vegs og virðingar. Hins vegar er það ötull stuðningur eins stærsta dagblaðs Svía, sem kynnti vetrarútgáfu laugardagskálfsins Boklördag með þessum gjörningi og gerði sitt besta til að halda lífi í einhvers konar debatt í kringum hann, meðal annars með því að birta mjög misgóð framhaldsávörp með og á móti. Aðra eins auglýsingu hafa ávörp höfunda ekki fengið síðan forðum daga er fútúristarnir voru á forsíðu Le Figaro.
Strax miðvikudaginn eftir birtist fyrsta svarið – Manifestó fyrir ólöglegar bókmenntir – undirritað af hvorki fleiri né færri en 32 sænskum rithöfundum, flestum af tilraunaglaðara taginu. Fjölmenningar gegn sjömenningum er kannski lýsandi heiti á þessum debatt – því samkvæmt svarávarpinu má maður gera það sem maður vill, menningin skal vera fjölvíð en þó ekki við eina fjöl felld– og það kemur kannski sumum á óvart að slíkur boðskapur þurfi heila síðu í Dagens Nyheter – en samkvæmt fjölmenningunum má maður þó kannski sérstaklega það sem er bannað.
„Við viljum víxlrækta, græða saman, stela, gefa, þröngva okkur upp á aðra og ljóstra upp um eigin leyndarmál. Við viljum ferðast, koma heim, gera tilraunir og athugasemdir, úrkynja, velta okkur upp úr sjálfum okkur, heiminum og hlutverki skrifa okkar í þessu öllu saman, og allt þetta viljum við gera í óþreyjufullum, lifandi samtímaprósa sem sér ansi mikið lengra en ofan í eigin nafla“ – segir í svarinu.
Og litlu síðar:
„Sænska skáldsagan má andskotinn hafi það reykja sig skakka og ráðast að hverjum sem hún vill. Sænska skáldsagan er snarvitlaus þegar sá gállinn er á henni. Hún ræðst að fólki aftanfrá, bæði lifendur og dauða.“
Og svo „loguðu bloggheimar“ og bókmenntaskríbentar dagblaðanna létu til sín taka, skipuðu sér í fylkingar með og á móti. Bent var á að fæstir meiriháttar höfundar fyrri eða síðari tíma kæmust fyrir í þröngum ramma sjömenninganna – því hvar væri Shakespeare án orðaleikja, Strindberg og Proust án sjálfsævisögunnar, Cervantes án formtilrauna, George Perec án stíls og forms og Norman Mailer án blaðamennskunnar? Og hvað ef Kurt Vonnegut hefði aldrei reynt að vera fyndinn? Ef Melville hefði sleppt dýrafræðinni og haldið sig við „hina tæru frásögn“?
Í kjölfar þessara tveggja ávarpa kom síðan lesendaávarp, ávarp til gagnrýnenda og svo framvegis og svo framvegis – áður en loks birtist viðauki frá upprunalegu sjömenningunum þar sem fyrsta ávarpið var, í öllum aðalatriðum, endurtekið.
Gagnrýnendur svarmanifestós fjölmenninganna fóru mikinn gegn tilraunaskáldskap almennt – nú væri þetta löngu komið gott og tími á eitthvað skiljanlegt í stað þessara endalausu fíflaláta– og aðrir samsinntu því sjónarmiði sjömenninganna að reyfarar og gellubókmenntir ætluðu bókstaflega allt að drepa.
Hins vegar skipuðu flestir sér líklega í hvoruga fylkinguna. Margir voru nefnilega helst á því að þetta manifestóstríð væri hálfgerður stormur í meðvitundarlausu vatnsglasi, hvað sem leið áköfum stuðningi Dagens Nyheter – manipest, sagði Ander Johanson í Aftonbladet „mun þessu aldrei ljúka!“
Gagnrýnendur sögðu fyrra manifestóið bull fyrir að vilja smætta sænskar bókmenntir niður í einhvern ímyndaðan rómantískan staðal, hina tæru frásögn sem væri í raun ekki til, og hið síðara væri sömuleiðis bull, en þá fyrir sakir skoðanaleysis, það einfaldlega leyfði alla skapaða hluti og væri ekki innlegg í neina umræðu. Það væri ekki frjó skoðun á bókmenntum að allt væri leyfilegt – þar að auki hefðu sjömenningarnir nokkuð til síns máls: það væri ýmislegt brogað við sænskar samtímabókmenntir, en að lækningin – klassísk og ómenguð frásagnarlist – væri ekki annað en klassísk og ómenguð blekking eða tálsýn, og raunverulegar bókmenntir – í tærri eða ótærri frásögn – finndust kannski ekki án orðaleikja, sjálfsævisögu, blaðamennsku, sagnfræði og húmors, eða annarra forboðinna ávaxta sjömenninganna.
Og þegar allt kom til alls, sögðu margir, var þetta kannski ekki annað og meira en tilraun til að selja dagblöð og auglýsa menningarkálfa.
Pistill fluttur í Víðsjá, RÚV, október, 2009.