Sjálfsmynd WCW (1914)

Ein helsta ástæðan sem ég get látið mér detta í hug fyrir að búa í Reykjavík er nálægð við gott bókasafn. Ekki svo að skilja að bókasafnið á Ísafirði sé slæmt, eða bókasafnið í Västerås, en líklega er eini staðurinn í heiminum þar sem maður getur búist við því að finna flestallt sem hefur verið ort og þýtt á íslensku einmitt Reykjavík.

Annars hef ég fáar ástæður til að vilja vera þar.

Akkúrat núna langar mig að glugga í Rauðar hjólbörur og fleiri ljóð – þýðingar Árna Ibsen á ljóðum frá fyrri hluta ferils William Carlos Williams. Ég á seinni bókina – Myndir frá Brueghel – en ég hef verið að lesa Spring and all upp á síðkastið og þau ljóð eru öll í fyrri bókinni.

Þá rak ég líka augun í að Sverrir Hólmarsson hefur þýtt The Lovesong of J. Alfred Prufrock eftir Eliot, sem mig blóðlangar að sjá líka. Hvorutveggja gæti ég áreiðanlega fundið á Ísafirði, reyndar.

En sumsé.

Spring and all er líklega frægasta bók Williams. Hún kom út árið 1923, árið eftir að Eliot gaf út Eyðilandið, og er oft skoðuð í samhengi við þá bók – ýmist sem eins konar systurrit, paródía eða jafnvel ádeila. Báðar fjalla þær að nokkru leyti um vorið, en hjá Eliot er vorið váboði („Apríl er grimmastur mánaða“) á meðan vetrarlok eru gleðiefni hjá Williams

In that progress of life which seems stillness itself in the mass of its movements – at last SPRING is approaching [...] THE WORLD IS NEW.

Eða í það minnsta jákvætt teikn:

But now the stark dignity of
entrance—Still, the profound change
has come upon them; rooted, they
grip down and begin to awaken.

En, líkt og allir vita og ég þreytist ekki á að endurtaka (til að undirstrika eigið tilgangsleysi í heiminum) þá eru ljóð ekki vinsæl, ekki einu sinni þegar þau sigra heiminn. Spring and all var gefin út í 300 eintökum og var ekki endurútgefin í heild sinni fyrr en árið 1970. Hún birtist þar á milli í ýmsum myndum og brotum reyndar, en ekki sem stök bók. Sjálfur á ég hana í Collected Poems – þar á ég fyrri bókina (1909-1939) en ekki þá síðari (en úr henni á ég ljóð í þýðingu Ibsens). Þetta er auðvitað vita vonlaust ástand, að geta ekki átt báða helminga. En svona er lífið. Þessu fæ ég að lifa með, um sinn, þar til ég asnast til að bæta úr því.

En þó Spring and all fagni vorinu er ekki þar með sagt að hún sé einn endemis gleðisöngur, þvert á móti er hún oft þung og hörð og blóðug – einhvern veginn ansi langt frá kuldalegri kurteisi Eliots. Það er ekki jafn mikil sótthreinsislykt af Williams, ekki jafn sterkur eterfnykur af honum, enda eyddi hann sínum frístundum frá skriftum með nefið ofan í sárum, kjöftum og blóðugum kvenmannsklofum (hann var læknir að (greiddri) atvinnu og tók á móti yfir 2000 börnum á sinni tíð). Og einhvern veginn tókst honum að skilja bæði sótthreinsisprittið og eterinn eftir í læknistöskunni sinni. Það er jörð og húð og lungu í Williams, þar sem eru jakkaföt og tebollar og rím í Eliot.

as if the earth under our feet
were
an excrement of some sky

and we degraded prisoners
destined
to hunger until we eat filth

while the imagination strains
after deer
going by fields of goldenrod

in the stifling heat of September.

– Úr To Elsie (The pure products of America).

Hér að ofan má heyra WCW lesa ljóðið allt. Í bókinni heitir það bara XVIII – en þar eru allir titlar tölur (Rauðu hjólbörurnar eru XXII). Bókin hefst á köflum sem eru undarlega númeraðir – sá fyrsti er ekki með neitt númer. Annar er númer 19. Þriðji er númer XIII, nema hvað kaflaheitið er allt á hvolfi. Síðan kemur VI, 2 og loks XIX. Þessir upphafskaflar eru fagurfræðiprósi, einsog reyndar stór hluti bókarinnar – ef prósa má kalla. Ljóð. Ljóðaprósi. Prósaljóð.Þeim er dritað hingað og þangað um bókina og gera sjálfsagt um 70% af textanum.

Williams hefur bókina á að gera það sem er bannað – hann svarar gagnrýnendum sínum:

What do they mean when they say: “I do not like your poems; you have no faith whatever. You seem neither to have suffered nor, in fact, to have felt anything very deeply. There is nothing appealing in what you say but on the contrary the poems are positively repellent. They are heartless, cruel, they make fun of humanity. What in God’s name do you mean? Are you a pagan? Have you no tolerance for human frailty? Rhyme you may perhaps take away but rhythm! why there is none in your work whatever. Is this what you call poetry! It is the very antithesis of poetry. [...]“

Þegar hann hefur útlistað aðeins ítarlegar umkvörtunarefni gagnrýnenda sinna tekur hann til við að svara:

Perhaps this noble apostrophe means something terrible for me, I am not certain, but for the moment I interpret it to say: “You have robbed me. God, I am naked. What shall I do?” – By it they mean that when I have suffered (provided I have not done so as yet) I too shall run for cover; that I too shall seek refuge in fantasy. And mind you, I do not say that I will not. To decorate my age.

Og svo áfram litlu síðar:

In fact to return upon my theme for the time nearly all writing, up to the present, if not all art, has been designed to keep up the barrier between sense and the vaporous fringe which distracts the attention from its agonized approaches to the moment. It has been always a search for “the beautiful illusion.” Very well. I am not in search of “the beautiful illusion.”

Stór hluti bókarinnar er alls ekki í þeim dúr sem flestir þekkja af Williams – ekki í stíl Rauðra hjólbara, ekki í imagisma, heldur einhvers konar útblásinni heljarreið um fagurfræði, uppbrot, fegurð, ljóðlist og uppreisn. Setningar og málsgreinar eru skildar eftir í lausu lofti og aðrar hefjast í miðri hugsun. Heimurinn er einhvern veginn lífrænn – ekki kláraður, ekki synþetísk sköpun, heldur óhreinn og hressilegur með slitnum endum og fúkkalykt og öllu sem tilheyrir.

Is what I have written prose? The only answer is that form in prose ends with the end of that which is being communicated – if the power to go on falters in the middle of a sentence – that is the end of the sentence – Or if a new phase enters at that point it is only stupidity to go on.

There is no confusion – only difficulties.

Á fáeinum stöðum fer hann á meira flug og prósinn verður líkari Ginsberg – sem var frá sama bæ og Williams (Paterson – eiginlega bjó WCW samt í Rutherford, en það er svo mikið krummaskuð að það telst varla með – einn helsti ljóðabálkur WCW heitir einmitt líka Paterson). Ginsberg varð fyrir miklum áhrifum af honum. Lærði af honum listina að skrifa óreglulegan takt sem samt er bæði taktur og bragur. Williams mældi ekki línur sínar í atkvæðum heldur eftir því hversu lengi hann var að segja orðin, hann mældi þær í sekúndum svo að segja og jafnvel andardráttum, einsog Ginsberg lagði síðan ofuráherslu á. Hann vildi skrifa amerísku frekar en ensku og mál fólksins frekar en bókanna eða stofnananna. Og hann heyrði einfaldlega takt í því hvernig fólk talaði og pikkaði hann upp.

Somebody dies every four minutes
in New York State –

To hell with you and your poetry –
You will rot and be blown

through the next solar system
with the rest of the gasses –

What the hell do you know about it?

WCW lagði áherslu á að frumskylda listamannsins væri við listina, en var því þó ekki fráhverfur að listin gæti stutt við bakið á öreigastéttinni. Einsog svo margir róttæklingar hefur WCW auðvitað verið gerður stofuhæfur í sögubókum, en hann var sósíalisti og að mörgu leyti illa þokkaður í ljóðageiranum – hann varð oftar að skotspóni fyrir hefðarsinna en Pound, Eliot eða H.D., enda báru hefðarsinnar yfirleitt meiri virðingu fyrir þess lags  „lærðum skáldum“, þeim sem gerðu sér að leik að yrkja á latínu og grísku og vísa til klassískra höfunda og verka. WCW skrifaði hálfgert talmál og stundum allt í belg og biðu og stundum svo skýrt að maður fær ofbirtu í heilahvelin. Í bréfi til Ezra Pound sagðist hann reyndar glaður myndu tjá sig á latínu ef honum væri það eðlilegt, en svo væri einfaldlega ekki.

Þýðingar Árna Ibsen á WCW í Myndir frá Brueghel og eins mikið og ég man af Rauðum hjólbörum eru fyrirtak. En WCW er ekki beinlínis skáld sem er gott að kynnast í safnritum, það er eitthvað mikið sem fer forgörðum þegar búið er til best of úr ljóðabókum hans. Því það eru einmitt kannski agnúarnir, allur þessi æðislegi vaðall hingað og þangað og einbeitt, kraftmikil og viljandi stefnulaus (eða bara manísk) hugsunin sem gera hann jafn æðislegan og mér finnst hann vera.

Tags: Ezra Pound, ljóðlist, TS Eliot, William Carlos Williams

This entry was posted on Wednesday, September 30th, 2009 at 5:43 pm and is filed under Fjallabaksleiðin, Um ljóðlist. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.