Stamað með augunum: Um Blert eftir Jordan Scott
Broca’s
camel clutch
grapple thalamux flux
box tonsils fresh black box
tongue scatter suckle polygon
syllable collar pop
mullet split end
leg lock glottal
lip off:
Úr blert eftir Jordan Scott.
Þegar ég var strákur leyfði pabbi mér að skrópa í skólanum þegar ég átti sem erfiðast með að tala og við fórum saman að veiða. Í eitt af þessum skiptum horfðum við á aðfallið bylgjast við ströndina og pabbi orðaði ólætin í munni mér með nákvæmri vistfræðilegri líkingu: „Sérðu hvernig vatnið hreyfir sig, sonur sæll? Þannig talar þú.“
Jordan Scott, úr eftirmála sömu bókar.
Kanadíska ljóðskáldið Jordan Scott er þrálátur stamari og hefur verið alla ævi. Í ljóðabókinni blert, sem kom út hjá Coach House boks í fyrra, birtir Scott lesendum sínum þrautir sínar í texta sem er beinlínis skrifaður með það að markmiði að skáldið eigi sem erfiðast með að lesa hann: „Hið ljóðræna tempó í blert (líkt og tempóið í munni mínum) snýst um hik og bresti, klínískt og persónulegt. blert er öræfaganga um héruð vara, könnunarferð um barkatrillur og spriklandi stórflóð í sífellt lúnari munni“ (blert, 64).
Bókin lýsir ekki stami með því að skrifa það upp – te-te-te-texti sk-sk-skrifaður „eins og einhver sé að stama“ – heldur bregður hún sér beint að kjarna málsins og raðar saman orðum og orðaröðum sem valda stam-áhrifum fyrir sakir tónfalls síns, stuðlunar, taktleysis, röðum bókstafa. Hún sýnir ekki beinlínis stamið, heldur væri líklega nær að segja hana fremja það. „Stamið er hér ekki lengur geðhrif skráð með tungumálinu, heldur miklu fremur þau áhrif sem tungumálið hefur,“ segir gagnrýnandinn og ljóðskáldið Craig Dworkin á bókarbaki.
In lacuna, hallelujah. In lagoon, Ojbwa tuba.
Artery ooze wasabi hue, echo hooey: Pashtoon Pashtoon.
Ode awe hush-hush oboe hiccup, ave Velveeta on first-whirl beluga.
(blert, 56)
Textinn veldur undarlegum áhrifum í fýsísku lestrarkerfi undirritaðs – ég á ekki sérlega erfitt með að bera þetta fram upphátt, en lesið í hljóð finnst mér sem ég stami með augunum, lestrarheilanum og spriklið hríslist um líkamann án þess ég viti nokkru sinni fyllilega hvar það er statt. Eru þetta orðin-upphátt mælt í hljóði – skrifuð á bók – eða orð-í-hljóði sem fremja sig upphátt – skrifuð á bók? Tilvist bókarinnar á sér að stærstum hluta stað á þessum mörkum milli hins sagða og ósagða, í bókstaflegri merkingu munnsins: hins talaða og ótalaða. blert birtir manni sýn á það hversu óljósir myndunarstaðir tungumálsins eru og enn fremur hversu óljósir ferlar þess eru um líkama og skilningarvit skálds, ljóðmælanda og lesanda. Á bókablogginu Tangerines in a red net bag var þessu lýst svo: „orðin sem hér er safnað saman slitna á línunum og hrynja inn í merkingar um formlega náttúru tungumálsins, þar sem merking verður að lífeðlisfræðilegu ferli.“
Gagnrýnandinn Steven Fama sagðist telja bókina eiga sér þrjú markmið – þó hann væri ekki viss um að skáldið tæki undir með sér – og tiltók þau svo:
1. Að flytja á ljóðrænan hátt eitthvað af baráttu Scotts við stamið, eins og hann sjálfur og aðrir hafa upplifað það.
2. Að gefa lesendum hugmyndum hvernig tilfinning það er – raunverulega – að orðin stífli upp hugann og munninn.
3. Að fremja á tungumálinu verðskuldaða hefnd fyrir hlutverk þess í staminu, með því að grípa orðin hálstaki, snúa þau niður, strekkja á þeim og berja, og loks, er hann hefur náð á þeim fullu valdi, að gera úr þeim stórkostlegt samansafn hljóða, merkingar og merkingarleysis sem er jafn hrífandi og kóralrifin í garði kolkrabbans.
Þegar orðavalið markast ekki lengur af merkingu sinni – sem það gerir raunar, en á takmarkaðan hátt, og einungis að uppfylltum áðurnefndum skilyrðum – verður til ákveðið jafnræði í orðaforðum þar sem íðorð mæta sérnöfnum dægurmenningar eða sérfræðimáli og hljóðlíkingum án þess að höfuðáherslan við lestur (eða skrif, grunar mig) sé á þessa samsteypu eða tengingar á milli há- og lágmenningar – vegna þess að orðin koma saman vegna þess sem þau eiga sameiginlegt en ekki þess sem skilur þau að – þau mætast á jafnréttisgrundvelli hvað sem líður merkingu þeirra, hvaðan sem þau koma og hvar sem þau eiga heima:
Clashing Pink in full reams of Kleenex. The forearm drenches into kiln craters. The design method faces collapse, inside seams of ulna, the tear stain, or dragged chair leg stilted pine from palm braids.
(blert, 51)
Ljóðskáldið og gagnrýnandinn derek beaulieu bendir á hvernig þessa skáldskaparfræði hiksins og stamsins mætti lesa sem einhvers konar svar við varpandi skáldskap Charles Olson (e. projective verse) þar sem dagsskipunin er „komdu þér úr sporunum, haltu áfram […] haltu því gangandi eins hratt og þér er unnt“ (úr Projective Verse eftir Charles Olson, bls. 240). beaulieu segir að í blert sé setningaskipan riðlað af ásettu ráði til að trufla þá skáldskaparhvöt sem Olson kallar „orkulosun“ og henni skipt út fyrir hið vandræðalega og vanskapaða og ill-framberanlega.
Á stöku stað stingur annars konar og hefðbundnari höfundarrödd sér að, og lýsir þá vanalega einhverju í prósaískum og myndrænum ritgerðarstíl – líkt og gagnrýnandinn Paul Vermeersch bendir á segir þessi rödd okkur yfirleitt eitthvað um hina óáreiðanlegu vél sem munnur skáldsins er: „If you brace a megaphone to my throat, you will hear a tiddlywink bleat, a lark rustle in the ripe corn, and my esophagus blunderbuss — exhaust in your glossary.“ Þessar lýsingar – eða orð sem tengja má lýsingum af þessu tagi, orð sem lýsa erfiðleikum stamarans með mál – skjóta líka upp kollinum í orðasalatshlutum bókarinnar, þar sem prósinn gengur ekki hiklaust inn í hefðbundna málfræði-strúktúra heldur stýrist fyrst og fremst af kríteríunni um illframberanleika. Því þó að sumir dagar séu slæmir og aðrir góðir þá á tjáning stamarans sér ekki stað í krókalausum samskiptum, líkt og Jay Smith hefur bent á: „Þegar maður hefur meðtekið málfrávikin í ljóðlist Scotts verða samskiptin af öðru tagi: inn um varirnar, fram á tunguna og ofan í hálsinn á málupplifun stamarans.“
En tilvist verksins er auðvitað ekki bara í bókinni – höfundur les upp úr henni og glímir þannig við eigin líkama og takmarkanir hans, með áhrifamiklum hætti:
Eiríkur Örn Norðdahl
Þá rýni um blert sem vitnað er til má finna hér: http://blert.ca/reviews/
Greinin hér að ofan birtist fyrst í ljótleikatölublaði Tíu þúsund tregawatta.