Líf mitt – tilraun til sjálfsævisögu
Hin bandarísku sprokskáld (e. language poets) eru alræmd fyrir „erfiða“ texta – hliðskipaða og langa bálka, þunga aflestrar og fulla af textatætlum sem ekki er alltaf svo auðvelt að „setja saman aftur“ – þar sem ljóðmælandi er afbyggður, óljóst er hver mælir og hvað hann talar um frá einni setningu til þeirrar næstu. Samhengislaust þrugl – það er dæmandi orðfar meira en lýsandi, en ef þið horfið framhjá dómnum þá lætur hún kannski nærri lagi. Myndmál sprokskáldanna er metonýmískt og nykrað fremur en nýgjörvað og metafórískt – það hvetur til áttavillu og tilraunin snýst að miklu leyti um að fjarlægja híerarkíuna úr textanum: fletja hann út og láta allt gerast samtímis af sama þunga.
Á síðustu áratugum hafa sprokskáldin notið sívaxandi virðingar, þó fæstar bækur þeirra hafi náð sérlega miklum vinsældum, kannski fyrst og síðast fyrir sakir tormeltileika. Á þeirri reglu er þó ein stór undantekning. Ljóðabókin My Life eftir Lyn Hejinian hefur kannski ekki selst í upplögum sem Dan Brown þættu merkileg, en af ljóðabók að vera – og það tilraunagraðri ljóðabók – er hún alþjóðlegur bestseljari. Það væri engu að síður synd að segja My Life auðlesið verk – það sver sig svo sannarlega í ætt við aðrar sprokskriftir og Lyn Hejinian er enginn liðhlaupi undan eigin merkjum. Bókin er róttæk tilraun til ævisögu, raðir af setningum úr minni höfundar, þar sem dagsskipunin er hliðskipun og afbygging og efniviðurinn bernska, æska, unglingsár og fullorðinsár:
Í gærkvöldi, í draumum mínum, synti ég niður á fljótsbotn og á hraðri uppleiðinni skaust ég átta eða tíu fet upp í loftið. Ég gat ekki tekið þátt í mótmælagöngunni því ég var ólétt, og var þannig í byltingarkenndu ástandi án þess að taka þátt í byltingarsinnuðum aðgerðum. Músurnar eru litlir kvenfélagar. Að einhverju leyti þarf hver setning að vera heil saga. Það er erfitt að snúa sér burt frá fljótandi vatni, þar sem örlitlar steinvölur hafa verið skildar eftir við ströndina. Hann var litblindur og gat því ekki séð hvort þau væru brún eða græn.
Úr Nóg gerir plógurinn trog (e. The plow makes trough enough) bls. 93 – þýð. greinarhöfundur
Að einhverju leyti þarf hver setning að vera heil saga – þar sem stokkið er úr einu í annað alla bókina á enda. Bókmenntafræðingurinn Ewa Chrusciel hefur borið verkið saman við kúbismann í málaralistinni, þar sem jafnræði setninga býr til jafnræði sjónarhorna sem minnir á geografískt jafnræði kúbismans. Hin ólíku aldursskeið renna saman í eina veru: manneskju sem gengur í gegnum breytingar – líkt og hin ólíku sjónarhorn kúbismans sýna viðfangið frá öllum sjónarhólum samtímis.
Í tilraunabókmenntum vill brenna við að form eða aðferð sé beitt formsins vegna og á stundum getur formið eða aðferðin verið markmið í sjálfu sér, þegar það er „nógu gott“ eða kraftmikið – eða ber með sér einhvern sérstakan tilgang – en að minnsta kosti jafn oft er forminu eða aðferðinni einfaldlega beitt vegna þess að höfundur er almennt form- eða aðferðarsinnaður. Útkoman verður þá eftir því óáhugaverð.
Hliðskipan – sú ástundun að láta ekki setningar fylgja hver annarri heldur vera sjálfstæðar, lárétt skrift frekar en lóðrétt – er aðferð sem má mæla margt til bóta. Hún hefur verið nefnd „lýðræðislegust“ skriftaraðferða, þar sem enginn hluti textans „heyrir undir“ annan hluta textans – hún ruglar í skilningum og setur þannig hugmyndir fólks á hreyfingu á annan máta en sá undirskipaði texti sem er alfa og ómega nær allrar máltjáningar, frá auglýsingum til myndmálsmódernista. En hún er líka þreytandi aflestrar – og sá einn græðir nokkuð á henni sem þreyir textann – hún er þungmelt lesendum sem eru vanari auglýsingatextum en klöstruðum tilraunaskrifum, og kannski þungmelt öðrum líka. Og „sem slík“ væri hún ekki takmark í sjálfri sér nema hún væri nýjung – sem hún er ekki – ekki frekar en undirskipun er takmark í sjálfri sér, eða myndlíking. Það gerir hana ekki að vonlausu verkfæri – og það er kannski miklu frekar ástæða til þess að taka upp hanskann fyrir hana heldur en að vekja um hana efa, að henni er stöðugt sótt af leiðindapúkum um allan heim. En það græðir enginn á að raða hér niður í tvíhygðar skotgrafir – þetta eru einfaldlega stílbrögð sem þjóna hvert sínum tilgangi (og svo getum við rætt tilganginn sér).
Hliðskipan My Life á í lífrænu sambandi við verkið og er ekki utanaðkomandi ákvörðun – eða kannski enn frekar, þrátt fyrir að hliðskipunin sé utanaðkomandi fagurfræðileg ákvörðun, á hún engu að síður í lífrænu sambandi við verkið: hún skapar draumlíkt ástand sem vekur með lesandanum tilfinningu fyrir starfsemi minnisins: grunngerð minnisins er ekki línuleg, ekki undirskipuð, heldur hliðskipuð og byggir á annars konar og láréttari tengslum en hin línulega frásögn, sú ævisaga sem jafnan er fest á blað, hin strúktúreraða hugmynd um líf okkar eins og við teljum okkur trú um að það hafi átt sér stað frá a til b til c. Þannig hermir bókin upp minnið – eða hið liðna líf – í stað þess að herma hugmyndir okkar um minnið eða endurbyggja lífsbrotin í „skiljanlegri“ mynd og birtir þannig kannski raunsannari mynd af því hvað hefur átt sér stað.
Bókmenntafræðingurinn J.L. Lock hefur sagt að hliðskipunaraðferðir Hejinian fái huga lesandans til að sníða órofa heild úr því sem virðist vera ómælanlegir hlutar. „Þá leyfir hliðskipanin lesendum að upplifa síbreytilegt eðli hugsunar, á meðan ótal tengingar eiga sér stað á milli hugmynda og hægja á óðagoti hugans við að túlka og draga niðurstöður. Ótöluleiki mögulegra tenginga milli setninga veldur því að hugur lesandans flýgur frá einni merkingu til þeirrar næstu, býr til og undirstrikar upplifunina af hugarfluginu og síbreytilegu eðli þess.“
Fleiri aðferðir eru að verki í bókinni sem mynda minnislífið: Í fyrstu útgáfu bókarinnar, árið 1980, er henni skipt niður í 37 kafla sem hver inniheldur 37 setningar. Hver eining stendur fyrir aldur ljóðskáldsins (sem einnig er ljóðmælandi) – ein 37 ár þegar bókin var skrifuð árið 1978. Átta árum síðar var ákveðið að endurútgefa hana og bætti hún þá átta köflum við og lengdi þá sem fyrir voru með því að skjóta inn átta setningum – og innihélt bókin þá 45 kafla með 45 setningum í hverjum. Talan er symbólísk fyrir það sem liðið er af ævi höfundar, en hún skapar líka takt, myndar form bókarinnar, rytmann sem telur árin meðan lesandinn þræðir sig í gegn. Og aftur er hliðskipað – í stað þess að hafa 12 setningar og 37 kafla (fyrir mánuði og ár) er ártalan einfaldlega tvítekin í forminu til að undirstrika að ekki sé farið mánuð og mánuð, frá einum degi til næsta, einni mínútu til næstu, heldur er ævin sjálf saumuð föst í efnivið bókarinnar – hún er ekki línuleg eins og lífið heldur hliðskipuð eins og hugsunin.
Craig Dworkin hefur líkt aðferð bókarinnar við bútasaum þar sem heildin stjórnar hinum einstöku hlutum, og smíðin sem virðist brotakennd og sundurgreind þegar þau eru skoðuð nálægt séu hins vegar fullkomlega lógísk þegar þau eru skoðuð úr meiri fjarlægð – og minnir hugmynd Dworkins einnig á sum verk Salvador Dalis, sem eru einfaldlega annað í nálægð en fjarlægð (nakin kona verður Abraham Lincoln), eða aðrar sambærilegar sjónvillur í myndlist. Þetta er auðvitað auðveldara sjónrænt – eða auðmeltara sjónrænt – þar sem hægt er að meðtaka heila mynd í einu úr nokkurri fjarlægð, sé hún nógu stór, á meðan texta þarf jafnan að innbyrða í litlum skömmtum og púsla svo saman í huganum (minninu/gleymskunni) eftir á.
Vinsældir My Life stafa ekki endilega af því að hún hafi náð út fyrir raðir þeirra sem áhuga hafa á annars lags ljóðlist en hreinlýrískri. Þó eitthvað hafi nú sjálfsagt hellst út fyrir, þá hefur hún ekki notið neinnar sérstakrar aðdáunar úr þeirri átt – mér þykir líklegra að hún hafi einfaldlega náð til allra sem hafa áhuga á ljóðlistinni sem flæðir utan meginstraums menningarstofnana, og þegar allt er talið eru þeir sjálfsagt tífalt fleiri sem vaða í hinum ótal kvíslum en hinir sem sigla í breiðri lygnunni miðri. En þó My Life sé ekki aðgengileg, í neinum þeim skilningi sem lagður er í það orð í seinni tíð, þá er aðdráttarafl hennar engu að síður meira en margra annarra sprokverka, einfaldlega vegna þess hve vel hún gengur upp á alla kanta, hversu þétt form hennar rímar við innihald, og hvernig hún í senn er bæði róttæk og ánægjuleg aflestrar.
Eiríkur Örn Norðdahl
Grein Evu Chrusciel METONYMIC COMPRESSION AND Mirror Blends in Lyn Hejinian’s My LIFE, sem vitnað er til í rýninni (og þá einnig er vitnað er til Luck og Dworkin) má finna hér.
Greinin hér að ofan birtist fyrst í Ljótleikatölublaði Tíu þúsund tregawatta.