Blátt áfram rautt: gamalt, gleymt & gott
Konkretljóðabókin Blátt áfram rautt frá árinu 1981, eftir Ásgeir Lárusson myndlistarmann er eitthvert yndislegasta dæmi íslenskrar myndljóðlistar sem ég þekki. Bókin er samsetningur úr tungumálabrotum sem fengin eru héðan og þaðan – úr handbókum, dagblöðum, kennslubókum, glansritum, auglýsingum o.s.frv. – sem klippt eru saman til að skapa situationísk áhrif þar sem ólík en skyld brot tungumálaheimsins ýmist æpa eða hvísla að lesandanum/áhorfendanum kunnuglegum stefjum: þetta er tungumál sem þú þekkir, tungumálið eins og það birtist þér í hinum „raunverulega“ heimi, sem gildishlaðið og gildislítið þeytist gegnum líf okkar án þess að við veitum því endilega sérstaka eftirtekt, að minnsta kosti erum við okkur alla jafna ekki meðvituð um ankanna- og yndisleika þessa máls. Rammað inn upp á nýtt talar það hins vegar við okkur á nýjan og meira aðkallandi máta – hér birtist ljóðskáldið sem sjáandi af sama sauðahúsi og ljósritunarvélin, birtir okkur hið kunnuglega (og jafnvel gjörþekkta) upp á nýtt:
Blátt áfram rautt sver sig í ætt við aðrar bækur af svipuðum toga – höfundur beitir óspart upptöku annarra texta og límir saman brotin úr veruleika sínum – þetta er bæði situationískt, eins og áður sagði, flúxuskt og konkretískt. Það er léttúð og leikur og gamansemi í þessari bók, þó ég vilji síður en svo gefa í skyn að henni ætti að taka létt, að hún sé ekki í aðra röndina bæði harmræn og átakafull – að ekki sé minnst á pólitísk í afstöðu sinni til listar og tungumáls:
Þetta ljóð er, sem dæmi, í senn grátur, gnístran og hlátur, háalvarlegt í gamansemi sinni og ádeilu – allt er svo mikil synd og (smávægilegir?) erfiðleikar nútímans (árið 1981) sliga ljóðmælanda að því marki að hann gefst upp á að lifa lífinu sem hann hafði lifað fram að þessu. En að sama marki gefur enskan – sem á Íslandi er fyrst og síðast tungumál dægurmenningar – ljóðinu undarlegan blæ alvöruleysis og uppgerðar. Það verður melódramatískt fyrir sakir þess tiltekna tungumáls sem það birtist á, innan tungumálaheims þar sem annað sprok ræður – og hin ofauknu upphrópunarmerki eru einkaeign dramadrottninga og vælukjóa. Einum sextíu árum fyrr orti samt annað skáld: „Það smáa er stórt í harmanna heim“ – og það er nú einu sinni svo að jafnvel yfirgengilegasta væl á sér yfirleitt einhverja innistæðu. Í það minnsta þykist undirritaður ekki ósnertur af harmkvæði Ásgeirs, jafnt þótt það sé í aðra röndina kímið.
Á sínum tíma birtust tveir ritdómar um Blátt áfram rautt, annan skrifaði Jóhann Hjálmarsson í Morgunblaðið en hinn Aðalsteinn Ingólfsson í DV. Báðir eru mjög stuttir. Segir Jóhann töluvert um hnyttni í bókinni og hugkvæmni í uppsetningu og stafagerð – að hún birti kaldhæðna sýn á samtíma sinn – en að tilvitnanir í bókina segi ekki nema hálfan sannleik enda sé hún ekki síður fyrir augað. Lýkur hann dómnum á orðunum: „Ungir höfundar hafa yfirleitt þurft að burðast við að gefa út slík verk sjálfir. En það er kannski tímanna tákn að Blátt áfram rautt skuli koma út hjá virtu forlagi. / Eða er nýlistin orðin föst í sessi á hjara veraldar?“
Aðalsteinn hefur dóm sinn á orðunum: „Synd væri að segja að kver Ásgeirs Lárussonar, Blátt áfram rautt, væri mikið um sig eða innihéldi tillögur til lausnar lífsgátunni“ – og má kannski spyrja sig hvers vegna ritdómari leggi upp með að bókin innihaldi ekki tillögur til lausnar lífsgátunni, hvort það sé forsenda þess að hún sé merk að hún innihaldi „tillögur“ – hvort ljóðlistin eigi að vera leiðarvísir eða bænaskrá, jafnvel fyrirskipandi? En það er hins vegar rétt hjá Aðalsteini að bókin er svo sannarlega enginn leiðarvísir, eða tilraun til hálfheimspekilegra vangaveltna eins og verið hefur dagsskipun þeirra skálda sem hafa viljað „vera tekin alvarlega“ síðustu hálfu öldina eða svo. Hún er ekki yrðandi greining á illskunni, þó í henni séu dágóðir sprettir lýsandi greininga á illskunni og öðrum hliðum mennskunnar – hún segir ekki illskan er hitt eða þetta heldur ber hana á borð hráa, nakta og húmoríska, eins og hún kemur af kúnni (bókstaflega óbreytta í nýjum ramma og nýju samhengi). Það ber kannski að tiltaka að fyrri hluti ritdóms Aðalsteins fjallar um ljóðabók Sigurðar Skúlasonar, leikara, Margbrotinn augasteinn – sem er bókstaflega jörðuð – og Aðalsteinn er því í miðjum hamskiptum þar sem hann hefur dóminn um Blátt áfram rautt, og er annars frekar jákvæður í sínum dómi sem heldur áfram: „Það leynir þó glettilega á sér og verður ljóðalesandanum á endanum tamara í hendi en margar aðrar „ljóðabækur“.“ – og má þannig kannski túlka upphafsorð hans sem létt dulbúið skot á bókstaflegri skáld (þó auðvitað sé enginn „bókstaflegri“ en sá sem klippir og límir) eða yrðandi greiningarskáld. Þá segir Aðalsteinn Lárus vera ungan hæfileikamann sem búi yfir ljóðrænu innsæi og tilfinningu fyrir hinu fjarstæðukennda í tilverunni. „Alls konar leturgerðir rugla reytum saman, skrýtilegar skýringamyndir ganga inn í þessa blöndu, en á sinn hátt gengur þetta upp þannig að gaman er að.“
Enn er ógetið eins hjá Jóhanni Hjálmarssyni, sem er ljóður á ansi mörgum ritdómum bæði þá og nú, er hann segir: „Höfundurinn geldur þess að margt sem á að vera nýstárlegt er það tæpast miðað við að svipaðir hlutir hafa oft verið unnir áður.“ Þessi þula er býsna þreytt tugga gegn tilhneigingu til hins nýja: að það eigi að vera svo flúnkunýtt að ekki megi því svipa til neins annars sem áður hefur sést – og væri gagnrýnendum hollast að setja sér þá svipaðan standard og éta ekki þessa hugmynd hráa hver eftir öðrum til réttlætingar á einhverjum kenndum sem ég kann ekki skil á, en eru hinu nýja (eða nýstárlega) fjandsamlegar án þess að svo lítið sé gert að nefna hvað sé átt við með hinu gildishlaðna orði: nýtt – eða í þessu tilviki nýstárlegt – annað en að það sé ekki það sem viðgengst eða þekkst hefur löngum. Meiningum af þessu tagi er ekki ætlað annað en að draga taum íhaldsseminnar – sem er gott og blessað, ef maður er af slíku sinni, en þá er betra að fara ekki í neinar grafgötur með það og segja það frekar hreint út en að þylja þennan undarlega orðaleik eina ferðina enn (og þó hér sé rætt um gamla bók og gamlan ritdóm, er ekki að sjá á þessari þankalitlu tuggu neitt fararsnið).
Ekki er spurt um önnur form en hin ókunnuglegu, hvort þau hafi tilverurétt – enginn leggur nýstárleikakröfu á annað en það sem sannanlega er nýtt (svo merkilegt sem það nú er). Svo virðist sem það sem er nýtt þurfi stöðugt að sanna nýstárleika sinn, en það sem er gamalt og jafnvel útjaskað megi vera það í friði án þess að nokkur fetti fingur út í það – eða krefjist af því að það vísi sig sannanlega gamalt (og jafnvel útjaskað)! Jóhann nefnir ekki einu sinni hvort þetta hafi verið gert betur eða verr áður – einfaldlega að það hafi verið gert áður og þar með sé nýstárleikinn (sem Jóhann gefur sér að sé höfundarætlun) fyrir bí.
Að öðru leyti eru dómar Jóhanns og Aðalsteins bæði glöggir og jákvæðir, þó þeir hefðu að ósekju mátt fagna nýjungagirninni og tilraunagleðinni aðeins ákafar – enda er skortur á slíku, þá og nú, íslenskum ljóðskáldum bara til trafala og íslenskri ljóðlist til mikils óþurftar – og Blátt áfram rautt er ekki bara prýðisdæmi um íslenska konkretljóðlist, heldur eitt mjög fárra slíkra.
Það er kannski ekki úr vegi heldur að velta fyrir sér sambandi hins kunnuglega og ókunnuglega í Blátt áfram rautt – hvernig hún er annars vegar samansett úr brotum sem við þekkjum öll, höfum öll séð – einhverjir hafa kannski beinlínis lesið þessi brot í dagblöðum eða glansritum, þekkja upprunann – og hvernig hún hins vegar er nýstárleg sem bragarháttur, að minnsta kosti á íslensku og ekki jafn gömul eða tuggin erlendis og einhverjir gætu viljað telja sér trú um. Og svo aftur hvernig hún er útspil inn í hefð konkretisma og klippilistar – hvernig hún vinnur með bragarhátt sem hún finnur ekki upp sjálf, og hvernig hann er notaður til að framandgera orðin og setningarnar í bókinni:
Hafi Blátt áfram rautt annars verið nýstárleg á sinni tíð er hún það að miklu leyti enn – í það minnsta er ekki daglegt brauð að út komi konkretljóðabækur á Íslandi – og kannski er hún enn nýstárlegri nú en þá, þar sem hún sver sig að hluta til í ætt við „óskapandi skrif“ og „konseptljóðlist“ þá sem stunduð er af kappi í Norður-Ameríku og þykir beinlínis hæstmóðins í mörgum framúrstefnuklíkum árið 2009, þar sem áhersla er lögð á vinnslu með textaveruleika samtímans í ljósi nýrra möguleika til formsköpunar og meðhöndlunar tungumálsins – þar sem spurt er hvað ljóðlistin geti nú sagt okkur um núna, um okkur og tilvist okkar í textahafi, og þar sem meiri þyngd er lögð í að læra af myndlistarsögu 20. aldarinnar – ljóðlistin hafandi haltrað á eftir í um hundrað ár og vart komist einn tíunda af þeirri vegalengd sem myndlistin hratt sér yfir valhoppandi.
Eitt af því merkilegasta við Blátt áfram rautt er raunar hversu kyrfilega hún tilheyrir sínum tíma. Bæði er bókin til marks um þá ljósritunartækni sem tiltölulega nýlega var orðin aðgengileg árið 1981, og textaveruleiki hennar er representatífur fyrir skrásetningartíma sinn á máta sem gerir hana jafnvel enn áhugaverðari árið 2009 en árið 1981 – hún öðlast sömu vídd og gömul tölublöð Æskunnar eða Nýs Lífs, sama furðurómantíska og kjánalega tóninn, sem manni virðist nær upphafinn á tölvuöld – svona skrifuðu blaðamenn einu sinni, þetta var einu sinni sagt svona. Hún verður þá beinlínis að sagnfræðilegu gagni eða skyndimynd af tungumáli síns tíma. Einnig ber að horfa til þess að á ritunartíma bókarinnar var textaveruleikinn ekki nándar jafn alltumlykjandi og hann er nú – hann var bæði einfaldari og ekki jafn uppáþrengjandi, veröldin var ekki að sama skapi GERÐ úr auglýsingum og myndmáli og nú er – það var ekkert internet á heimilum og enginn hafði séð bloggsíðu, hvað þá blogggáttir, textaleitarvélar og sístormandi ágenga netmiðla á spunafyllirí. Sá veruleiki sem var skoplegur árið 1981, í það minnsta að hluta, er árið 2009 slík dauðans heljar alvara að maður fyllist nærri því værðarfullri nostalgíu í garð æpandi veruleikans 1981 – enda hljómar hann nú, tæpum þremur áratugum síðar, líkt og hin höfugasta þögn:
Eiríkur Örn Norðdahl
Dómur Jóhanns Hjálmarssonar í Morgunblaðinu: http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1549019
Dómur Aðalsteins Ingólfssonar í DV: http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2457041
Greinin hér að ofan birtist fyrst í Ljótleikatölublaði Tíu þúsund tregawatta.