Períóðulist
Fyrir fáeinum árum síðan kallaði ég Hermann Stefánsson períóðulistamann, í ritdómi um bókina Borg í þoku. Sjálfsagt var það aðallega meint í galsa, stríðni jafnvel – ég var sjálfsagt annað hvort að erta hann, egna hann eða hefna mín eftir að hann egndi, erti eða stríddi mér. Ef ég man þá tíð ekki kolvitlaust, þá var þetta oft einhvern veginn þannig. Ástæðan fyrir uppnefningunni var tvöföld – annars vegar var lúta framarlega í bókinni, sem ég hnaut um, og ég fór svo að skoða nafnorð bókarinnar í ljósi mögulegs ‘ytri tíma’ bókarinnar eftir að Hermann lýsti því yfir í viðtali að enginn samtími væri í bókinni. Þá fann ég sterkt fyrir því að hún gerðist ‘á tíma’ – ekki ‘utan tíma’, heldur á einhverjum tilteknum tíma.
Ég endurtek þessa sögu nú vegna þess að ég ætla að nota hugtakið ‘períóðulistamaður’ aftur – en nú í annarri merkingu sem á ekki endilega mjög vel við um ljóð Hermanns. Períóðulist Hermanns snerist um að framkvæma ákveðinn tíma – setja hann á svið með vilja og meðvitund. Það má vera að hún eigi eitthvert heimili í því sem hér fer á eftir, en hún er ekki þar sérstaklega til umræðu.
Períóðulist er heiti sem mér er tamt að nota um það fólk sem klæðir sig upp í sokkabuxur og spilar á lútu í kastölum í Evrópu. Þegar ég var lítill á Benidorm með foreldrum mínum fórum við á burtreiðarsýningar þar sem riddarar börðust – á söfnum er stundum fólk ‘í karakter’ víkinga eða kúreka. Yfirleitt er þetta performatív list, frekar en kreatív – þ.e. framkoma en ekki tilbúningur (fyrir utan spuna). Mér gengur eitthvað illa að gúggla þessu hins vegar – períóðulist – sjálfsagt hef ég þetta ekki alveg upp úr sjálfum mér, en mögulega að hálfu. Það er vonandi ekki mikið verra fyrir það.
Hin kreatíva períóðulist er þá þessi: að velja sér tímabil og apa það upp. Sem dæmi – ég inspírerast af Wordsworth sem unglingur, ákveð að gerast ljóðskáld og vel mér hið besta allra hugsanlegra tóla, hina rómantísku ballöðu, og kem mér að verki. Auðvitað eru dæmi sem þessi ekki sérlega algeng – raunar nógu óalgeng og geggjuð til að vera aðdáunarverð framkvæmdar. Mér dettur í hug Sölvi Björn – sem komst algerlega upp með það í Gleðileiknum. Þetta er það sem heitir Nýformalismi – og er jafnan leiðinda hreyfing.
En það er hægt að finna ‘tímabil’ víðar í íslenskri ljóðlist – sem og eftirhermutilhneigingar. Jafnan er samt hermt eftir nýliðnari tímum – tímum eftir ‘formbrot’ – og kannski er ‘hið alþjóðlega fríljóð’ þar algengast.
Á dögunum fjallaði Fréttablaðið um afar jákvæða umsögn danska rýnisins Thomas Bredsdorff um Blysfarir Sigurbjargar Þrastardóttur í Politiken:
Hann segir ljóðheim hennar í verkinu einangraðan og telur hana eiga meira sammerkt með bandarískum kvenskáldum en kynsystrum hennar á skáldabekk Norðurlanda.
Þetta er ekki alveg nákvæmt hjá blaðamanni – það sem Bredsdorff sagði, og má lesa hér, var þetta:
Hendes digte ligner ikke den gennemsnitlige skandinaviske poesi for øjeblikket, snarere amerikanske rolledigte af folk som Robert Lowell og Sylvia Plath.
Sem sagt: Ljóð Sigurbjargar minna ekki á skandinavíska ljóðlist samtímans, heldur frekar hin amerísku hlutverkaljóð skálda á borð við Robert Lowell og Sylviu Plath.
Ég þekki ekki danska hugtakið ‘rolledigte’ – það er kannski undarleg þýðing á konfessjónalisma þeim sem Sylvia Plath og Robert Lowell eru fulltrúar fyrir – en líklega ekki, líklega á það heldur við um eitthvað á borð við það sem Sigurbjörg gerir í Blysförum, að yrkja sér ljóðmælanda sem er á áberandi hátt ekki sjálft skáldið. Hafi ekki eitthvað stórkostlegt farið framhjá mér er ekki jafn sterkur sjálfsævisöguþráður í verki Sigurbjargar og jafnan hjá Plath og Lowell – en þá líka spurning hvort Bredsdorff hafi haldið að hér væri Sigurbjörg einfaldlega að segja sögu lífs síns? Sem er auðvitað ekkert ómögulegt – sjálfsagt veit enginn neitt um líf Sigurbjargar á ritstjórn Politiken, fyrren nú að hún var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. En svo má vera að rolledigte þýði eitthvað allt annað.
Þegar þessi jákvæði samanburður er hafður í huga – þ.e. Plath og Lowell vs. skandinavísk samtímaskáld (ég les þetta sem skot á skandinavísk samtímaskáld) – þá verður auðvitað að horfa til þess að Thomas Bredsdorff er, að ég held, löggilt gamalmenni – fimm árum yngri en Sylvia Plath. Burtséð frá því er ekki horft til kvenskálda sérstaklega, og vandséð hvernig blaðamaður fékk það út.
Fyrir fáeinum árum var þetta á hinn veginn – þá birtist maður sem gekk undir heitinu ‘dónalegi daninn’ og sagði bókina Hvar sem ég verð, eftir Ingibjörgu Haraldsdóttur, alls ekki samkeppnishæfa og ekki væri hægt að búast við að smáþjóðirnar fylgdu stórþjóðunum eftir:
For at deltage i London eller Boston Marathon skal man, har jeg ladet mig fortælle, kunne stille med en hidtil bedste tid på under tre timer. Dermed har arrangørerne på forhånd siet kondiløbere fra. Hvor det gælder litterær kvalitet, findes der ingen lignende objektiv målestok.
Derfor må en grønlandsk og en islandsk poet ved dette års afstemning om Nordisk Råds Litteraturpris finde sig i at ligge som to små røde rejer på et kæmpestort fad. Ved at indstille dem har man muligvis gjort dem en isbjørnetjeneste.
Þetta er kannski hin hliðin á sama teningnum. Mér hefði raunar fyrr dottið í hug að segja Hvar sem ég verð minna á Sylviu Plath en Blysfarir – þær Sylvia og Ingibjörg eru mun persónulegri en Sigurbjörg, sem fer dramatískari – í merkingunni ‘skapar persónur’ – leið að frásögu sinni.
En mig rekur af leið, eins og jafnan.
Ég hef síðustu daga furðað mig á því hversu annt íslenskum módernistum var um þögnina, samanborið við marga erlenda kollega þeirra. Gunnar Björling orti dadaísk læti – hristi ljóðið svo það nötraði – Gertrude Stein gerði kyrjandi orðleikjakeðjur – Marinetti orti fyrstu flugskeytin – já, Laxness skrifaði skríkjandi kynfæri unglinga í skóginum og Jóhann Sigurjónsson orti gargandi sorg stórborgarinnar, en annars er þetta að megninu til þögn hér á landi. Frá ‘færri og færri orðum’ Sigfúsar Daðasonar til ‘heimtufrekju orðanna’ eftir Jóhann Hjálmarsson og jafnvel enn nær okkur í tíma.
Þetta er allt hingað og þangað. Biðst forláts.
Eins og ég minntist á í upphafi sagði Hermann Stefánsson engan samtíma vera í Borg í þoku. Hún sker sig ekki úr íslenskri ljóðaflóru fyrir þær sakir einar – en hún gerir það fyrir að vera meðvituð um samtímaleysi sitt. Ljóðlistin á Íslandi, og víðar, hefur nefnilega smám saman verið að breytast í eins konar períóðulist – og þá á ég ekki við að hún innihaldi gömul tákn, eins og lútur, heldur að hún bregðist ekki við samtíma sínum í kjarna sínum, í efnistökum sínum, formi, eðli. Það sem ég dáist mest að í fari framúrstefnuhreyfinga 20. aldarinnar er kannski ekki nein ‘framúrstefna’ heldur einmitt tilraun til nútíðar, tilraun til ‘módernisma’ í grunnmerkingu þess hugtaks – tilraun sem er mun ákafari og betur heppnuð en hjá mörgum þeim sem gengust við hinum opnari stimpli módernismans.
Stórborgin var meðtekin í íslenska ljóðlist – ekki sem stórborg, ekki sem bílar og stórhýsi og alkahólismi og slagsmál og mengun og slys og langar vegalengdir og umferðateppur – heldur sem sveitasæla Fögru veraldar. Sveitaskáldin mærðu sveitina og eftir að þau fluttu á borgina urðu þau borgarskáld sem mærðu borgina. Svífur yfir Esjunni sólroðið ský, og það allt saman. Períóðulist – við þurfum kannski að búa í þessari borg, en við getum í það minnsta látið eins og hún sé í sokkabuxum með lútu. Lorca lýsti New York sem helvíti á jörð – bókstaflega – Reykjavík er svo sem ekki New York. En það er engu að síður samtími í Reykjavík og hefur verið lengi þó ekki hafi hans verið sérlega vart í reykvískum ljóðum.
Og enn síðar er lítil sem engin tilraun gerð til að mæta nýjum textaveruleika – textaveruleika sem er svo róttækt annar en hann var fyrir 15 árum síðan að líklega hefur ekki annað eins sést í mannkynssögunni, meira að segja prentverkið tók sér góðan tíma til að þróast og berast um veröldina.
Auðvitað er ósanngirni í þessu – síðustu 30 árin hefur verið e-konar samtími í reykvískum ljóðum. Það er – symbólin – hvort sem það eru tennur sem minna á raðir af strætisvögnum eða kórónamenn með ómegaúr. En það skortir enn á grunngerðina – viljann til að vera af samtíma sínum í eðli og formi. Kannski helgast þetta enn sem komið er af þeim íslenska ósið að láta af ljóðagerð þegar maður er loks að ná tökum á henni – og snúa sér að sagnagerð. Eða einfaldlega gera ljóðagerð sína að sagnagerð – örsögum, bútasaumssögum, dreymandi myndmálssögum. Þegar skáldin fullorðnast og ná tökum á ‘eigin stíl’ eða fá fullgerðari (en þó aldrei fullgerðar) hugmyndir um ‘ljóðlist’ eru þau horfin eitthvert annað.
Hinn ósiðurinn er þessi: þeir fáu sem lifa það af að verða fertugir og ennþá ljóðskáld fá jafnan undarlega kanóníseraðan status þar sem a) þorra fólks gæti ekki staðið meira á sama um þá og b) bókmenntafólk dásamar þá í slíkan hástert við útgáfu hverrar bókar að þessir ‘grand old men of letters’ (sem eru nú ekki endilega alltaf hundgamlir, en yfirleitt samt karlmenn) drabbast niður í eigin þægilegheitum og verða loks fyllilega óáhugaverðir aflestrar – því enginn rithöfundur er verri en sá sem heldur að hann viti með fullri vissu hvað hann er að gera, sá sem telur sig varla geta tekið feilspor og ef svo illa vildi til þá kynni hann svo sannarlega að taka eftir því og þurrka það út fyrir útgáfu. Og það er ægilegur greiði að gera skáldi, að sannfæra hann eða hana um slíkt.
Örlög flestra ljóðskálda – íslenskra og erlendra – er að verða fórnarlömb eins af þrennu a) afskiptaleysis b) kanóníseringar c) mýtugerðar.
a) Skáld gleymast. b) Skáld fá konungsstatus (og drottningarstatus í seinni tíð). c) Skáld fá mýtustatus.
Þau sem fá konungsstatus falla jafnan fyrir eigin hégóma – fyrir hugmyndinni um að þau séu jafn frábær og menningardálkarnir telja þeim trú um. Þessi skáld eru jafnan aflífuð af þeim sem elska þau mest. Það gildir svo einnig um þau sem fá mýtustatus – nema þar tekur völdin mýtan um skáldið sjálft, um líf þess, frekar en endilega frábæran skáldskap þeirra – sbr. til dæmis Ginsberg eða Sylvia Plath eða jafnvel sjálfur Rimbaud – sem sjaldan eru rædd án þess að líf þeirra séu dregin inn í umræðuna líka, og oftast eru rædd einvörðungu út frá lífshlaupi sínu.
Ég er ekki viss um að nokkur lifi af.
En mig rekur aftur af leið.
Við hermum eftir mýtunum – lítum í kringum okkur og rímum okkur við eitthvað úr fortíðinni. Wordsworth. Ezra Pound. Sylviu Plath. Mersey Sound-skáldin. Tomas Tranströmer. Keats. Eliot og Eluard. Pessoa.
Ég er ekki að undanskilja sjálfan mig nóta bene. En ég tel mér til afbötunar að ég er mér meðvitaður um þetta – eins og kannski fleiri. Ég á heldur ekki við að það verði að slíta á hefðina, slíta á taugina – ég held það sé margt að læra af öllum frá Wordsworth til Emily Dickinson til Rimbaud til Marinetti til Stein til Björling til Ginsberg til bp Nichol til a. rawlings, konsepsúal-skálda og flarfs. Og maður lærir ekki endilega heldur minna af þeim sem maður fílar alls ekki.
Það sem á við er kannski þetta: Það er líka hægt að spila á lútu án þess að klæða sig í sokkabuxur. Og það er m.a.s. hægt að klæða sig í sokkabuxur, spila á lútu – og samt vera algerlega af samtíma sínum. Og er kannski spurning um meðvitund – að mann dreymi ekki um að verða Pessoa eða Pound, heldur hafi metnað til svipaðrar merkingar, metnað til að vera nýr Pound frekar en sjálfur Pound. Eða eitthvað. Að unnið sé með og úr áhrifavöldum, frekar en þeir einfaldlega hermdir upp – að þessi ekkisens hermilist ljóðsins sem er skrifað inn í hugmynd skáldsins um ljóð frekar en sem sjálfstætt (og þarft) verk, heyri sögunni til.