Davíð Stefánsson, Sovétríkin og Cummings
Davíð Stefánsson er fenómen!
Nei djók.
Ég er að lesa ævisögu Davíðs Stefánssonar, Snert hörpu mína, eftir Friðrik Golgeirsson. Hún er áhugaverð um margt, en væri það kannski síður ef ég hefði vitað mikið um Davíð fyrir, sem ekki er almennur fróðleikur.
Upplög bóka hans ansi eru til dæmis mögnuð fakta – á fjórða, fimmta þúsund bækur í fyrsta prenti. Golgeirsson segir að það sé líklega einsdæmi á Norðurlöndum, jafnvel í heiminum.
En lýsingar á borgaralegum þjóðfundum eru þreytandi. Hver las hvaða kvæði og sæmdi hvern hvaða orðu og hverjir sungu hvaða lög samin af Páli eða Atla við texta Davíðs … og bla bla. Þetta væri kannski ekki svo slæmt ef myndirnar frá þessum gumparalegu samkomum væru aðeins glæsilegri – myndirnar í bókinni eru allar hálfsvartar, einhvernveginn, hvernig sem á því stendur.
Annars er skáldlíf Davíðs ein stanslaus sigurganga, þó Golgeirsson leggi sig fram um að gera stórmál úr því ef nokkru verki þjóðskáldsins mistekst að rista nafn sitt að eilífu í sálarberg Íslendinga. Og sjálfsagt gerði Davíð líka sjálfur úr því mikið mál. Og erfitt að finna dramatískar dýptir í jafn sigursælu lífi, en þá er kannski líka betra að byggja á hæðunum. En hið smáa er stórt í harmanna heim, eins og Einar kvað, og allt það og dirrindí.
Davíð yngri höfðar mun meira til mín en sá eldri (og nú er ég að tala um aldursskeið Davíðs Stefánssonar, en ekki Davíð og nafna hans Davíð A. Stefánsson, ljóð.iskáld). Það er kannski margt ágætt um þann eldri að segja, en það er krafturinn í þeim yngri sem heillar mig – jafnvel óregla og óþroski. Sem eru langtum ákjósanlegri eiginsköp en regla og gumpuglegheit.
Miklu púðri er eytt í að útskýra samband Davíðs við sósíalismann, og það er með áhugaverðari köflum bókarinnar. Vinskapur hans við Einar Olgeirsson og svo hvernig sósíalistar reyndu að “eigna sér” Davíð. Hvernig Einar sendi Davíð í austurveg og Davíð missti samúðina með Sovétríkjunum. Raunar er ekki alveg útséð með að hann hafi nokkru sinni haft neina samúð í þá átt. En hann stóð með verkföllurum í breskum kolanámum, og raunar “lítilmögnum” víðs vegar. Kemur heim frá Sovét og heldur að sögn nokkuð neutrala fyrirlestra um kosti og galla ráðstjórnarfyrirkomulagsins (eins og hann löngu síðar sagði samyrkjubúsformið ágætis hugmynd, svo fremi hún gengi að skapgerð manna).
Einhvernveginn endar þetta samt svo að sósíalistar hafna honum eftir að hafa tuggt svolítið á Dísu og dalakofanum, þar sem segir m.a.:
Og meðan blómin anga og sorgir okkar sofa,
er sælt að vera fátækur, elsku Dísa mín.
Eins og fólk getur ímyndað sér féll þessi boðskapur um sælu fátæktarinnar ekki í frjóan jarðveg hjá sósíal-raunsæjum.
Nema hvað – höfundur eyðir eins og áður segir miklu púðri í að greina þessi tengsl, vinstra megin, en lætur hin, hægra megin, nær alveg vera. Davíð er sagður hafa mátt gjalda stjórnmálaskoðana sinna – þó hann verði styrkfeitur í fullri vinnu sem bókavörður og selji fleiri bækur en nokkur annar. Þá er sjaldan minnst á stöðu hans í pólitíska litrófinu, þó einstaka sinnum séu ræddar afstöður hans til einstakra mála (og þá helst rýmingu sveitanna sem og almenna andstöðu hans við ofríki og einræði). En á stöku stað er skáldið samt sagt hægrisinnað, án þess að færð séu fyrir því frekari rök. Nú spyr ég mig eins og bjáni: getur verið að á meðan vel tókst til með að forða Davíð frá skolti sósíalista (þ.e. honum var forðað frá því að þeir fengju úrskurðarvald um merkingarramma ljóða hans) þá hafi honum verið sporðrennt af hægrisinnaðri borgarastétt svo rækilega að ekki þurfi að efast um það meir?
Og hvernig útskýrir maður burt ljóð eins og Vodka, sem svo að þau fjalli bara um Sovétríkin? Kannast enginn við þennan diskúrs, þetta tungutak, úr sósíal-realismanum?
Skál, skál fyrir þingi og þjóð
og þrælum sem gjalda í ríkissjóð,
og valdi, sem ver
sig með vopnuðum her,
og drottnandi stétt
sem finst ranglætið rétt.
Fleiri brennandi bál.
Meira blikandi stál.
Meira verksmiðjuskrölt.
Fleiri sýrur og sölt.
Meira silki og ull.
Meira silfur og bull.Hégómi. Bull.
Fleiri kirkjur og krár.
Fleiri krókódílstár.
Drekkjum samvizku og sál.
Skál.
Davíð hélt til Sovétríkjanna árið 1928, og var lítið hrifinn, þrátt fyrir almennt hrifnæmi sitt. Annað hrifnæmt ljóðskáld, E.E. Cummings, fór þremur árum síðar í sama veg og var jafnvel ennþá minna hrifinn.
I feel whatever’s been hitherto told or sung in song or story concerning Russia’s revolution equals bunk …. And what has been miscalled the Russian revolution surely is more foolish than the supposable world’s attempt upon natural and upon immanent and upon perfect and upon knighthood: an attempt motivated by baseness and by jealousy and by hate and a slave’s wish to substitute for the royal incognito of humility the ignoble affectation of equality.
En Cummings – líkt og raunar Davíð, hafi ég skilið hann rétt – fyrirleit ekki síður alla hægripólitík (eða réttara sagt alla valdapólitík, til hægri eða vinstri eða norður og niður) og sagði m.a. að listamaður gæti aldrei verið kapítalisti. Munurinn á þeim var kannski sá að á meðan Davíð talaði alltaf í hálfgerðum gátum, því hvað sem leið yfirlýsingum hans um að hann vildi ekki dylja tilfinningar sínar þá er alveg ljóst að hann dul
di kerfisbundið meiningar sínar og virðist raunar hafa verið óvenju var um einkalíf sitt, þá sagði Cummings skoðanir sínar beint út, no ifs ands or buts about it. Davíð sagði sjálfsagt aldrei Einari Olgeirssyni að hann væri enginn kommúnisti og þess vegna ályktaði Einar að hann væri kommúnisti þar til annað kom (smám saman) á daginn, eftir að farið var að þrýsta á hann. En hægrimenn hafa líklega ekkert þrýst, enda gerðu þeir ekki og gera ekki enn neina kröfu um að listamenn þeirra yrki um annað en blóm og bjartar sumarnætur, á meðan Davíð lifði á tímum sósíal-raunsærrar dagskipunar sem listamenn annað hvort fylktu sér að baki eða ekki. Hægrimenn gátu fyrirgefið Davíð verkalýðskvæðin, jafnvel dáð hann fyrir samúðina með lítilmagnanum, sympatíur og empatíur, á meðan sósíalistar gátu ekki fyrirgefið Dísu og dalakofann.
Ekki svo að skilja að Cummings eða Davíð hafi verið ópólitískir – þeir voru báðir ákafir einstaklingshyggjumenn. Davíð var borgari og aristókrat og Cummings var bóhem og aristókrat. Og ljóðlist þeirra, þó hún eigi eitthvað skylt í hrifnæmi og pólitík, er formrænt eins ólík og hugsast getur – enda Cummings mikill íkonaklastur. Svona orti Cummings m.a. um heimsókn sína í grafhýsi Leníns, í skáldsögunni Eimi:
facefacefaceface
facefaceface
faceface
Face
…….:all(of whom-which move-do-not-move numberlessly) Toward
the
…….Tomb
…….……...Crypt
…….…….…….…Shrine..Grave.
..The grave.
..Toward the(grave.
..All toward the grave)of himself of herself(all toward the grave
of themselves)all toward the grave of Self.
..Move(with dirt’s dirt dirty)unmoving move un(some from nowhere)
moving move unmoving (eachotherish)
….:face
…..Our-not-their
…..faceface ;
…..Our-not-her
….. , facefaceface
…..Our-not-his
…….…….…….–toward
Vladimir our life!Ulianov our sweetness!Lenin our hope!
all–
(hand-
………fin-
…….…….claw.
foot-
…….hoof
tovarich)
…….…….es : to number of numberlessness ; un
-smiling
Þetta er ekki alveg sama mælskan og í Vodka – enda Cummings kannski fyrst og síðast skáld síðunnar á meðan Davíð var skáld upplestursins. Cummings las reyndar ágætlega, en ef maður ætlar að finna samsvörun við upplestrarskáldið Davíð væri það frekar kunningi Cummings og drykkjufélagi, Dylan Thomas. En Cummings var nú samt góður – hér les hann Let’s From Some Loud Unworld’s Most Rightful Wrong:
.
Af ubu.
Fyrsta orðið sem Cummings sagði á ævinni var annars “húrra”. Húrra er auðvitað upphrópun – sem gaf til kynna að þarna væri hljóðaljóðskáld á ferðinni frekar en nostursamur greinarmerkjari og setjari.
Að næstsíðustu er sjálfsagt að minna á að nokkrar þýðingar á ljóðum eftir Cummings er að finna í ljóðaþýðingasafninu.
Að langsíðustu er svo rétt að geta þess, til enn frekari sönnunar á undirsölsun hægrimanna á Davíð Stefánssyni, að myndin sem prýðir þessa færslu er fengin af Vefþjóðviljanum og ég fann hana á gömlu bloggi Stebbafr.
Athugasemd við intresant pistil: Davíð tókst betur en margur hyggur að dylja einkalíf sitt og kann að hafa verið ekki síður mikill bóhem en cummings (sem var náttúrulega stjaksettur af góðborgurum fyrir gyðingahatur sitt). Þessu má auðvitað sjá djarfa fyrir í drykkjuvísum hans sem eru með hans skemmtilegasta kveðskap en var miklu skrautlegra en kemur fram allajafna. Hvort hægrimenn hafi hremmt hann svo gersamlega er ég ekki viss um. Ágæt ævisaga F. Olgeirssonar nær finnst mér ná ekki að rista undir yfirborðið og leggur einmitt full mikla áherslu á hátíðarræður og slíkt. Djúsí stöffið sem er til bíður betri tíma. Um stanslausu sigurgönguna er ég ekki heldur alveg viss, það er oft talsverð kergja í seinni ljóðum Davíðs og óbirt bréf sýna ósátt sem stafar meðal annars af pólitík sem líka birtist í ljóðunum. Svo er nafn “rist að eilífu í sálarberg Íslendinga” alltaf spurning, sjálfum hefur mér fundist hann hálf gleymdur og jafnvel ódýrt afgreiddur á síðari tímum. Eða hafður með á vitlausum forsendum. Oftast í styttum/limlestum söngtextum. Þar hefurðu það, takk fyrir þetta.
Sæll Hermann.
Jú, margt til í þessu, en með fyrirvörum þó. Ég ætlaði ekki að gefa í skyn að Davíð hefði ekki verið góðglaður og vínæringi þegar sá gállinn var á honum, heldur hitt að bóhemskan (sem er út af fyrir sig einnig vafasamt hugtak) væri reserveruð fyrir þá sem lifðu í hliðarheimum, utan við allar þessar orðuveitingar og þúsundaupplög, af og í einhverri stanslausri óbrotinni mótstöðu.
Er það ekki rétt skilið hjá mér, annars, að mest djúsí stöffið, þ.e.a.s. sægur af einkabréfum og slíku, sé einhvers staðar í læstum kistli og fáist ekki opnað fyrren eftir árafjöld og aldir þegar allir sem mögulega gætu munað eftir viðkomandi eru horfnir yfir móðuna miklu?
Sjálfsagt hafa hægrimenn ekki hremmt hann með öllu, það er líklega bara Golgeirsson að rugla í mér – honum er það svo þjált í munni að tala um Davíð sem hægrimann útskýringalaust, að mér datt í hug stutta stund að þannig væri kannski um alla.
Ég er svo líka sammála þér um sálarbergið, aftur með fyrirvörum þó: ég var kannski að vera dálítið kaldhæðinn. Þ.e. ég held það hafi verið Halldór Laxness sem talaði um þetta að yrkja sig inn í þjóðarsálina, kannski lagt í munn ljósvíkingi, að vera til í vísum og kvæðum sem básúnuð eru út í hið óendanlega (frekar en að þeir séu afgreiddir af sanngirni eða djúphygli). Líklega sagði HKL þetta um Sigurð Breiðfjörð.
Að það séu dókúment læst í Þjóðarbókhlöðunni sem lúti ströngum lögum? Nei, ekki mér vitanlega. Hinsvegar eru til bréf á víð og dreif og frásagnir af vörum fólks sem þekkti Davíð og tíðarandann. Von Hammer tilfærir eina af þessum sögum í nýju bókinni sinni. Mér þykir líklegast að Olgeirsson hafi einfaldlega ekki viljað skrfa þannig bók. Og í sjálfu sér er rétt hjá honum að tala um Davíð sem hægrimann ef miðað er við t.d. afstöðuna til Sovétsins o.fl. en það má líka muna að orðið merkti allt annað þá en það gerir núna. Hann var held ég flóknari náungi og langtum miklu minni borgaralegur hátíðarbragur yfir honum en gjarnan er gefið til kynna en nú ég á ekki að vera að slúðra þetta um dáið fólk, sussumsuss.
Ég heyrði þetta e-staðar, að Davíð hefði mælst til um að ákveðin bréf hans yrðu ekki opnuð fyrr en eftir dúk og disk sinnum tíu.
Annars er merkilegt að á meðan það truflaði mig ekkert við lestur bókarinnar að skáldið væri nafni Davíðs A. Stefánssonar (sem tók nú bara upp a-ið sjálfur, væntanlega til að gefa í skyn að hinn væri einhvers konar b-skáld) en ég hnaut um það í hvert einasta skipti þegar upp skaut kollinum leikfimikennarinn Hermann Stefánsson, sem á stórleik síðu eftir síðu.
Varðandi:
„Davíð er sagður hafa mátt gjalda stjórnmálaskoðana sinna – þó hann verði styrkfeitur í fullri vinnu sem bókavörður og selji fleiri bækur en nokkur annar.“
þá skilst mér – án þess ég hafi nokkuð raunverulega fyrir mér í því – að Davíð hafi verið nokkurs konar borgaralegur niðursetningur í þessu starfi – Amtsbókavarðar vel að merkja, ekki óbreytts bókavarðar – og að það hafi farið honum illa að lifa ekki á skáldskapnum. Amma man eftir honum og fannst alltaf leiðinlegt að hann þyrfti að hýrast þarna, en ég veit ekki hvað er til í því.
Annars kann ég af honum tvær sögur nánast frá fyrstu hendi og varða báðar drykkjuskap svo óvíst er að þær hafi verið í bókinni – báðar goðsagnakenndar að sjálfsögðu. Önnur er sú að eitt sinn þurfti Davíð að semja vísu fyrir eitthvert hátíðlegt tilefni. Þá fór bæjarstjóri, í kompaníi við afa, heim til hans og hellti hann fullan. Skyndilega reis Davíð svo upp og kvað uppúr sér fullorta vísu sem þeir félagar rembdust við að skrifa niður á meðan.
Hin sagan er á þá leið að eitt sinn hafi Davíð gengið með bæjarfulltrúa nokkrum meðfram sjávarsíðunni eftir skrall, og fyrrnefndi krafist þess að fá að fara heim til síðarnefnda til að drekka meira. Fulltrúinn maldaði í móinn, sagðist ekkert eiga, en Davíð þóttist vita að hann ætti koníaksflösku, og ef hann fengi ekki úr henni gengi hann í sjóinn. Fulltrúinn neitar þessu og Davíð veður útí. Þegar hann er kominn upp að mjöðmum hrópar bæjarfulltrúinn eftir honum að hann eigi tvær koníaksflöskur heima og Davíð megi eiga þær báðar.
Sel það ekki dýrar.
Ég held það sé af og frá að Davíð hafi “þurft” að vinna sem bókavörður, að minnsta kosti ekki af fjárhagsástæðum. Ber að minnast þess að Davíð var einstæðingur og ekki með neinn á sínu framfæri nema sig sjálfan – hann seldi bækur umfram aðra og samdi um mikil laun fyrir þau (Ný kvæði er sögð hafa farið á tvö árslaun verkamanns), sýndi leikrit, kom fram á samkomum og hlaut auk þess ritlaun trekk í trekk og þá oftast með þeim hæstlaunuðustu. En hann eyddi náttúrulega dálítið líka, byggði sér sæmilegasta hús, keypti mikið af dýrum bókum og ferðaðist útlendis.
Sú síðari er í bókinni – þeir munu víst fyrst hafa verið heima hjá kallinum en hann sannfært Davíð um að koma í göngutúr til að róa sig niður (eftir að hann var farinn að biðja um meira) og svo heldur sagan áfram þar sem þú grípur niður.
Jú, nafnið kemur jú fyrir þarna, man ég. Kannast við báðar sögur og talsvert fleiri til (erum við skyldir, Herr Vídalín?) Davíð var hinsvegar enginn Kristmann og þótt hann hafi ekki haft börn á framfæri “þurfti” hann einmitt af fjárhagsástæðum að vinna sem bókavörður, má held ég alveg fullyrða, hvað sem afrakstri skrifta leið, það voru rýrari bitlingar en lítur út fyrir, enda til margs að horfa, til dæmis er ekki mikið um leikrit frá honum. Mig minnir að hann hafi hætt um síðir. Ferðaðist eitthvað svolítið en ekki á við meðal frystihússtjóra dagsins í dag (eða gær) og byggði sér jú ágætt landsbyggðarhús, furðu módernískt, þar í kjallaranum má sitja í ágætu yfirlæti við skriftir þótt það sé reyndar svolítið púkalegt miðað við efri hæðina.
Afi minn hét Arngrímur (Jón Vídalín) Bjarnason, ef það hringir bjöllum. Vann hjá KEA alla hunds- og kattar, einnig eitthvað á skrifstofum borgarinnar, jafnvel.
Og viti menn, við erum nokkuð skyldir ef marka má Íslendingabók, gegnum skagfirðinginn ömmu mína.
Davíð hætti sem bókavörður af heilsufarsástæðum.
Það má karpa um það út í eitt hvað maður þarf og þarf ekki – kannski þurfti Davíð utanlandsreisur, reisulegt einbýlishús undir rassinn á sér og eitthvert eigulegasta einkabókasafn á landinu. Kannski var hann bara þannig fýr.
En hann þurfti ekki að vinna á bókasafninu til að lifa af – það tek ég ekki trúanlegt fyrir fimmaura og þó þeir væru tíu.
Ekki nennti ég að karpa um þetta – var einhver á leiðinni þangað? Davíð sá fyrir sér sem bókavörður. Punktur. Það er svo alltaf tæpt þegar menn eru sagðir hafa goldið stjórnmálaskoðanna sinna og getur virkað í báðar áttir, eða allar áttir. Áhugaverðast er kannski hver – ef einhver – hefur étið Davíð. Stjórnmálaöfl bítast jú gjarnan um skáldahræ úti um allar jarðir og beinpraktískasta dæmið er þegar verið er að grafa upp og endurgrafa skáld í ólíkt vígðri mold, ef svo ósmekklega má orða það. Með Sovétið hitti hann reyndar beint í mark, alveg eins og Gide og fleiri. Spurning hvort vinstrimenn vilji þar með ekkert af honum vita, ég veit það ekki.
Með skrifstofum borgarinnar meinti ég bæjarins, að sjálfsögðu, þótt það komi umræðunni vitanlega ekkert við.
Þetta er rétt með einkabréfin í læsta kistlinum, þetta kom fram í grein Þorleifs Haukssonar í síðasta TMM þar sem hann fjallar annars vegar um ástkonu Davíðs og gagnrýnir hins vegar bók Olgeirssonar harkalega. Þú getur máski fengið Silju til að senda þér rafrænt eintak af greininni, gæti ímyndað mér að hún væri forvitnilegur eftirmáli af bókinni – en hérna er textinn um bréfin í kistlinum:
“Einkagögn Davíðs voru afhent Héraðsskjalasafninu á Akureyri eftir andlát hans, en með þeirri kvöð að ekki mætti rjúfa innsiglið fyrr en annars vegar árið 2100 og hins vegar árið 2250. Sú spurning verður áleitin hvort safnið hefði átt að taka við gjöfinni með þessum skilmálum.”
En svo má spyrja sig hvort þetta sé ekki frábært pr-múv hjá aðstandendum Davíðs – með þessu getur hann haldist í umræðunni í einhver 250 ár í viðbót …
Er það ekki líka skilgreiningaratriði hvenær maður er farinn að karpa? Annars átti ég aðallega við sjálfan mig – ég sagði a, þú sagðir nei, og ég sagði jú víst. Þetta hefði getað endað illa, Hermann, ef við værum ekki svona miklir herramenn (no pun intended, ég lofa).
Takk fyrir ábendinguna Ásgeir – ég á TMM hér einhvers staðar og lít á þetta.
Ég hafði gleymt þessu en hef þó líklega lesið greinina. Þorleifur hefur verið að tala um Huldu Stefánsdóttur, væntanlega? Þetta er ansi langur tími sem hann nefnir í greininni um Davíð semÞURFTIaðvinnafyrirsérsembókavörður. Þetta eru væntanlega bréf til hans fremur en frá honum, kannski dagbækur og slíkt. Hann er nú samt ekkert svo mikið í umræðunni og ekki getur fólk látið sig hlakka til að opna pakkann.
Þess má raunar geta líka, og kemur fram hjá Golgeirssyni, að Anna Z. Osterman, sænski þýðandi Davíðs semÞURFTIsvosannarlegaekkiaðvinnafyrirsérsembókavörður, og pennavinur til margra ára, gaf bréf Davíðs til sín með því skilyrði að þau yrðu ekki opnuð fyrren seint og síðar meir (eru fyrst með hjá Golgeirssyni, af þessum sökum) en tók tólf þeirra hreinlega og bókstaflega með sér í gröfina.
Eitthvað hefur maðurinn verið að bardúsa, jeminn.
Þetta er Ásta Vigfúsdóttir, ástkona og forsíðumódel TMM.
Meinarðu svo bókstaflega að hún hafi barasta tekið með sér í kistuna bréfin frá Davíð semþurftiVístaðvinnafyrirsérsembókavörður?
Jú, tólf vel valin stykki skáldsins semhefðiEKKERTmunaðumaðlifabaraáritlaunum&styrkjum.
Nú Þorleifur er svosem bara á fyrstu reitunum. Það hlýtur að vera svolítið spælandi fyrir hann að síðan er bara eitthvert skáldapakk á netinu sem talar digurbarkalega og lætur að því liggja að það viti miklu meira en hann um Davíð, eins gott að hann frétti ekki af þessu spjalli um skáldið semVARÐAÐVINNAfyrirsérsembókavörður. Geturðu ekki látið loka þessu til 3330?