Böðvar og Gertrude: Dillandin, ástlaus ef ég segði honum
Á dögunum var ég að leita að tilraunamennsku í íslenskri ljóðlist fyrir 1960: mögulegum þráðum af áhrifum frá dada eða Gertrude Stein eða öðru slíku – og spurði hið góða fólk á ljóðlistarpóstlistanum ráða. Það kom raunar ekki margt út úr því, ekki frá því fyrir 1960, nema smá pælingar um Fútúrískar kveldstemningar Þórbergs – en nokkrar ábendingar bárust um yngri verk. Þar á meðal var mér bent á að líta í Rembihnúta í gordíon eftir Böðvar Guðmundsson, úr bókinni Burtreið Alexanders frá 1971. Þessa bók keypti ég einhvern tíma fyrir langa löngu, í Kolaportinu held ég, líklega ásamt mörgum fleirum, renndi sjálfsagt hálf-letilega í gegnum hana og setti síðan upp í hillu – mundi helst eftir kvæðunum í endann. En ef ég vil njóta Vöggukvæðis róttækrar móður, þá hlýði ég nú frekar á hana Silju mína syngja það, en að ég lesi það í bók og því hefur hún ekki oft komið niður úr hillunni, blessunin, fyrr en nú. Kannski hafði ég einfaldlega ekki mótað mér smekk fyrir svona löguðu, og kannski var ég einfaldlega uppfullur af einhverjum fordómum um Böðvar – að hann væri kvæðaskáld með dálítið annars konar kanadablæti en ég sjálfur, hann svona þjóðlegur og ég svona óþjóðlegur og let’s call the whole thing off.
En ég tek mark á því sem er sagt við mig og renni í Rembihnúta í gordíon, og les raunar alla bókina 2svar-3svar í gegn og litast umtalsvert betur í kring en ég gerði í fyrstu umferð. Og gordíonskvæðin eru svo sannarlega gertrúdísk á köflum:
í hverju lífi sem glatast af ástlausri
þrá eftir lífi sem þráir líf til að bjarga
frá ástlausri þrá eftir lífi sem þráir
er þrá sem líka er þrá eftir ástlausu
lífi að glata og þrá og síðan lengi
lengi og glata á ný og finna og glata
og þrá og finna og glata og finna að
í hverju lífi sem glatast af ástlausri þrá
er þrá til að finna og glata og þrá í sífellu
Setningar Böðvars eru reyndar ekki jafn brotnar og vill verða hjá Gertrude Stein, né heldur fer mikið fyrir því að hann færi merkingu orða milli orðflokka (sagnorð að lýsingarorði, atviksorð að nafnorði o.s.frv.) en þessar keðjur hugsana og enduruppraðanir setninga með sömu orðum í öðrum stöðum eru eitt af kennimörkum Gertrudar.
Á dögunum þýddi ég If I told him – Ef ég segði honum – eftir Gertrude, annað af tveimur orðaportrettum sem hún gerði af Picasso. Þar í byrjun segir m.a.:
Ef Napóleón ef ég segði honum ef ég segði honum ef Napóleón. Kynni hann við það ef ég segði honum ef ég segði honum ef Napóleón. Kynni hann við það ef Napóleón ef Napóleón ef ég segði honum. Ef ég segði honum ef Napóleón ef Napóleón ef ég segði honum. Ef ég segði honum kynni hann við það kynni hann við það ef ég segði honum.
Böðvar leggur sig meira fram um að hnýta saman hnútana sína en Gertrude sem skrifar kannski frekar í einhvers konar endalausum flækjum og endarnir standa í allar áttir (ég meina það ekki illa, mér finnst það frábært). Það er hægt að rekja sig að einhverri sögu í gegnum þræði Böðvars á meðan Gertrude er fullkomlega abstrakt – orðin eiga að veita einhvers lags mynd af Picasso, þau eru tákn sem tengja má listmálaranum, portrettið er málað úr orðum sem flest eru raunar frekar auðskilin (ef maður pirrar sig ekki á forsendunum og leitar að einhverju öðru en er í verkinu að finna, einhverju á borð við “Pablo var margræður persónuleiki og ble ble”) – og eins og portrettmálari leggur sig ekki endilega fram um að ná sem nákvæmast andlitsdráttum viðfangsins, heldur fleygir sér á eftir sjálfri sálinni, veiðir portrettskáldið ekki upp skýringar eða speki eða línulegar hugsanir um viðfangið (eins og ævisagnaritari myndi gera) heldur skissar annars lags mynd úr öðrum orðum en þeim augljósustu, annars konar setningum en útskýrandi. Í byrjun eru lykilorðin
‘ef’
‘Napóleón’,
‘kunna við’ í viðtengingarhætti (e. would he like it),
‘ég’ og
‘segði honum’.
Ég þykist sjá þarna vísanir til mikilmennskubrjálæðis (Napóleón), efa (hálf fyrsta hending ljóðsins er úr ‘ef’um), hrifnæmi (hinn helmingurinn er úr ‘kunna-við’um) og viðkvæmni (Gertrude byrjar á því að stíga varlega til jarðar: verður hann reiður? mun hann kunna við það, ef ég segi honum (hvernig hann er?))
Það má lesa eins í hnúta Böðvars. Í hnútnum hér að ofan kemur orðið ‘líf’ fyrir fimm sinnum, ‘glata’ sjö sinnum, ‘ástlaus’ fjórum sinnum, ‘þrá’ ellefum sinnum (bæði sem sögn og nafnorð), og ‘finna’ þrisvar sinnum. Þetta er einhver tegund klassísks ástarljóðs – orðið ást kemur aldrei fyrir, en ástlaus fjórum sinnum. Glatar sjö sinnum en finnur þrisvar – en þráir alls ellefu sinnum! Ljóðmælandi eða söguhetjan eða hvað maður kallar hina óræðu persónu þarna að baki er óhamingjusamur, einmana og þráir að elska en óttast að glata.
Ljóð af þessari tegund ná því einhvern veginn að búa til konsentrat úr málalengingum – eins og ljóð úr Windows Word Auto-Summarize – þar sem maður fær bæði að rekja sér leiðir eftir krákustígunum og fylla upp í eyðurnar, laufga skóginn utan um gangveginn. Og þau eru skemmtileg, það er einhvers konar dansandi í þessum setningum, einhver dillandi, tví- þrí- og fjórstígandi úpsadeisí sem ég nýt þess að láta leiða mig í.
Samtímis sem ég minni á ljóðaþýðingasafnið mitt, vil ég árétta að ég er enn að leita að pre-1960 dada eða steinískum módernisma á Íslandi, og kommentakerfið er opið.