Þráhyggja ljóðsölu að uppsölu
Mér þykir ljóðametsölulisti Morgunblaðsins áhugaverður – að birta hann þrisvar og leggja út af honum gæti jafnvel jaðrað við þráhyggju í sumum hópum. Ljóðlistin er mér náttúrulega einhvers konar þráhyggja, eins og flestum sem lesa þessa síðu ætti að vera ljóst, og ekki bara að skrifa hana og lesa heldur að framkvæma hluti í hennar nafni – þetta heitir að vera ljóðaktífisti á erlendum málum, aðgerðasinni í ljóðlist, og lýsir sér í hlutum eins og starfi fyrir Nýhil, stofnun og ritstýringu Tregawattanna, gjörningum á borð við vonduljóðakeppnina, greinaskrifum hingað og þangað, ljóðaveislustjórnun auk síðan lesturs, skrifta og þýðinga, og tiltölulega kraftmikillar trúar á nauðsyn alls ofangreinds, sem verður enn nauðsynlegri í jafn litlu málsamfélagi og hinu íslenska þar sem eru einfaldlega of fáar hendur til að vinna öll þau verk sem vinna þarf til að halda megi úti heilu ljóðfélagi í þjóðfélagi. Meira og minna öll almennileg ljóðlist á Íslandi er drifin áfram af sjálfboðavinnu og hugsjónastarfi.
Að rýna í ljóðabókametsölulista Morgunblaðsins er mér einfaldlega ný reynsla, ég hef aldrei spáð í honum áður og aðeins haft mjög óljósar hugmyndir um hvernig hann virkar. Ég held ég viti t.d. að Steinn Steinarr sé næstum því alltaf á honum. En ég vissi ekki að Jóhannes úr Kötlum trónaði fyrir hver jól. Og ég gerði mér ekki grein fyrir því hversu fáar konur koma inn á hann, eða hversu fáar nýjar bækur koma inn á hann.
Við þetta þarf að hafa nokkra fyrirvara – í fyrsta lagi seljast ljóðabækur, þ.e. hinar sjálfsútgefnu, í miklum mæli utan bókabúða og þær seljast jafnan betur en forlagsútgefnar (a.m.k. eru upplögin nær alltaf stærri, og að minni reynslu fer meira af þeim). Í öðru lagi berast ljóð til fólks eftir öðrum leiðum en seld í bók – höfundar gefa auðvitað gjarnan bækur sínar (sjálfsútgefnir augljóslega meira – forlagshöfundar fá ekki nema 25 kópíur af bókinni – en þess ber þá að gæta að sjálfsútgefnir hafa auðvitað keypt sínar bækur af prentsmiðjunni). Þá er meira og meira af ljóðlist einfaldlega að finna á internetinu, í upplestrum, myndböndum og texta. Það má sjálfsagt finna tugi ljóða eftir Þorstein frá Hamri á netinu, sem dæmi – það hafa enn engin SMÁÍS samtök höfunda tekið að sér að útrýma ljóðum uppskrifuðum á blogg. Að síðustu má nefna bókasöfn (en sumum finnst víst jafnvel enn hallærislegra að spá í þeim en sölulistum), einstaklingslán og upplestrakvöld.
Allt leiðir þetta að þessu: Það eru fá eintök á bakvið hvert sæti á ljóðabókalistanum og hann er einungis lýsandi fyrir ákveðna tegund lestrarnálgunar á ljóðlist, og líklega bara fáeinna hópa (foreldrar kaupa jólalögin – menntuð borgarastéttin kaupir módernismann – vinir og kunningjar kaupa sína nánustu – o.s.frv.). Sjálfsagt eru 1-200 eintök á bakvið fyrsta sætið, en líklega ekki fleiri en 5-6 á bakvið það síðasta.
Mér finnst margt áhugavert við listann – og það verður eiginlega hver að eiga bara við sig, ef þeim finnst það eitthvað asnalegt, ég skal ekkert taka það nærri mér.
Ekki síst finnst mér þetta áhugavert með konurnar, og það ekki einfaldlega út frá feminísku sjónarmiði, heldur ekki síður hinu að þar eru í flokki nokkrar sem hafa verið baðaðar ljóma og lofi á síðustu árum – Kristín Eiríks, Sigurbjörg Þrastar og Ingunn Snædal. Ég hélt einhvern veginn fyrir fram að það væri gefið að þær ættu þarna stað. Raunar er nýjasta bók Sigurbjargar tvímála, og hefur ekki farið nándar nærri jafn hátt og hennar síðasta bók, Blysfarir (sem var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs fyrir um tveimur vikum síðan, án þess það hafi skilað henni inn á listann aftur, líkt og ég treysti mér til að fullyrða að hefði gerst í hverju einasta hinna norðurlandanna) – Ingunn Snædal kom kannski út of snemma og hefur kannski verið á lista fyrr í ár. En Stína – sem er með sína bestu bók hingað til, að mínu mati og eins langt og slíkir mælikvarðar ná – sést ekki. Sem þýðir, séu upplýsingar mínar um lítinn eintakafjölda marktækar, að bókin selst í færri en 5 eintökum á viku.
Ingunn Snædal sló öll met, nema kannski Bónusljóðamet Andra Snæs, með Guðlausum mönnum í fyrra, og var það meðal annars útskýrt með því að hún hefði fengið Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar – enda nær óþekkt skáld þar á undan, sem rýkur upp í metsölu. Nú fékk Magnús Sigurðsson sömu verðlaun fyrir metnaðarfulla bók – ástarljóðabók, fulla af feigð og rómantík, sem maður hélt að væri bjóðandi í bóksölu – en virðist ekki hreyfast heldur.
Mér finnst þetta áhugavert, ekki vegna þess að þetta segi eitthvað um ljóðin eða bækurnar, heldur vegna þess að þetta er hluti af íslensku ljóðlistarlandslagi – þetta segir eitthvað um það hvað bækur gera eftir að þær yfirgefa skáldin. Auðvitað segir þetta ekki neitt um áhrif listarinnar, nema í einhverjum prósentureikningi (ef ljóðabók á 1% möguleika á að slá í gegn hjá lesanda, þarf hún að berast 100 lesendum til að breyta einu lífi, eða þannig), sem aftur segir lítið um eðli áhrifanna.
En ljóðametsölulistinn er eina skuggsjáin sem mér býðst. Og ég hef pervertískt gaman af að rýna í hann. Og það er hálf geggjað að hann – metsölulisti ljóðanna, listar sem á að vera afbyggjari fordóma og sundurtætari valds, lýðræðisdjöfull – skuli representerast af hvítum, íslenskum karlmönnum frá tæplega fimmtugu og út í rauðan dauðann, sem allir skrifa á ylhýrunni. Kannski segir það ekkert um ljóðlistina, kannski segir það bara eitthvað um Ísland, um tilbreytingarleysi, þjóðernissinni og litleysi þessarar eyju (sem myndi þó samt smitast út í ljóðlistina). Kannski finnst einhverjum fyrst og síðast asnalegt að bent sé á þetta, því það gæti varpað einhverju röngu ljósi á Sjón eða Þorstein frá Hamri, sem farið gæti fyrir brjóstið á þeim sem halda að ég sé stöðugt og stanslaust að reyna að eyðileggja íslenska ljóðlist og níða niður skáldin. Á Íslandi grasserar noja – og rétt eins og mér finnst ég þurfi að taka það fram að ég sé hvorki hrifinn af sjálfsmorðsárásum né kynfæralimlestingum þegar ég tek upp hanskann fyrir múslima, finnst mér að ég þurfi að taka fram að ekkert sem hér er sagt er ætlað sem nokkurs konar gildisdómur um þá höfunda sem birtast á listanum, heldur félagsleg samantekt. Svona eins og ef bent er á að forstjórar séu yfirleitt karlmenn, þá þýðir það í sjálfu sér ekki að forstjórarnir séu tómir hálfvitar (þó það geti auðvitað verið líka, það er bara önnu ella).
En svo er íslenskt menningarlíf jú líka hálfgerð rúst, ekki vegna þess að bækurnar séu allar rusl, heldur vegna þess að strúktúrarnir eru hálfónýtir. Ritdómar eru flestir skrifaðir á 20 mínútum, þeim fækkar og þeir styttast (bókadómar Lesbókar eru sem dæmi á lengd við ljóðabókametsölulistann – 10 línur), forlögin leggja meiri þunga á sjoppulitteratúr og sjálfshjálparbækur, og kynning bóka markast fyrst og síðast af því hversu miklu er eytt í auglýsingar (vegna þess að fjölmiðlar eru að mestu áhugalausir um bæði bækur og höfunda, og þeir sem áhuga hafa, hafa áhuga á sömu hlutunum (þannig minnir Víðsjá stundum á Lesbók og öfugt)) – ljóðabókaútgáfa forlaganna dregst stöðugt saman eftir því sem yfirbygging þeirra eykst, einstaka maður þýðir eitt og eitt ljóð á stangli og gefur út í þunnu kveri á nokkurra ára fresti (hvenær kom síðast út heil, þýdd ljóðabók – ekki úrvalsneitt, heldur ein heil bók, man það einhver? mér finnst eins og það sé orðið heldur langt um liðið – var það kannski Sagði pabbi, eftir Hal Sirowitz?), stöku sinnum er einstaka ljóðskáld (oft yngri kona upp á síðkastið) dregið fram og hampað, bara svo það megi gleyma því aftur við aðra eða þriðju bók, krafan um stöðugt styttri og einfaldari texta (á “mannamáli”) veldur grasserandi athyglisbresti og svo framvegis og svo framvegis.
Það er hægt að nöldra svona áfram að eilífu, ég leyfi mér að láta hér staðar numið áður en ég drep þá úr leiðindum sem entust þetta langt.
Ástæðan fyrir því að ég hef ekkert fylgst með þessum lista hingað til er einföld og sjálfhverf: ég hef ekki áður gefið út ljóðabók sem átti séns inn á þennan lista. Ljóðabækur mínar fram að Ú á fasismann voru gefnar út hjá Nýhil og þær seldust flestar á börum, kaffihúsum og í forsölu á netinu – en þær tölur eru ekki teknar með, enda gæti ég meira og minna logið hvaða tölum sem er.
Ég vona að einhver sé einhverju nær um það hvers vegna ég hef gaman af ljóðabókametsölulistanum.
kúl, takk fyrir þetta.