Um ljóðavélar og ábyrgð skálda

Á Nýhilmálþingi í Norræna húsinu fyrir skemmstu var ég spurður eitthvað á þá leið hvort það væri ekki svindl að láta vélar skrifa fyrir sig, og hver ætti þá textann sem vélin skrifaði. Ég verð að viðurkenna að ég man spurninguna ekki almennilega, en hún snerist fyrst og síðast - eins og ég skildi hana - um ábyrgð skáldsins gagnvart véluðum texta.

Kannski er best að byrja á að útskýra hvað vélaður texti er - eða hverjir möguleikarnir eru innan þess heims. Vélaðir textar geta verið generatífir, það er sjálfsprettandi, líkt og ljóðavélar á borð við Google Poem Generator Leevi’s Lehto eða Apostrophe Engine frá Darren Wershler-Henry og Bill Kennedy. Fyrrnefnda vélin virkar þannig að maður setur inn leitarorð og velur nokkra valmöguleika (t.d. form - sonnettu, ferskeytlu o.s.frv.) og fær út úr því tilbúið ljóð. Í þeirri síðarnefndu (sem reyndar virkar sjaldnast) smellir maður á setningar sem byrja á „you are“, þeim setningum er matað í leitarvél sem finnur nýjar setningar sem byrja á sömu orðum. Í þessum tilvikum er óljóst hvort er ljóðið - vélin sjálf eða afurðirnar sem hún framleiðir.

Ég var hins vegar ekki að ræða generatífa ljóðlist, enda stunda ég hana ekki nema periferalt. Ég tók spurningunni - og held hún hafi verið meint þannig - sem svo hún ætti við þær aðferðir sem ég hef sjálfur beitt, eins og til dæmis misbeitingu sjálfvirkra ritvinnslufítusa & skapandi nálgun á leitarvélar og þýðingamaskínur.

Mig minnir að ég hafi verið að ræða köttöpp áður en þetta kom til tals. S.s. þá ljóðlist að klippa sundur texta til að raða honum saman aftur upp á nýtt. Ég nefndi að köttöppið væri allt annar heimur á tækniöld, internetið gerði það hreinlega að öðrum hlut. (Ég biðst velvirðingar, ég er hálfvegis að rifja þetta upp með sjálfum mér líka). Í fyrsta lagi er aðgangur að texta allt annar með kópípeist-möguleikum - það er hægt að taka upp ógrynni af texta og færa hann til á örskotsstundu. Þetta var ekki hægt fyrir fimmtíu árum. Í öðru lagi eru til forrit sem geta unnið með gríðarlegt magn af texta og framleitt nýjar samsetningar miklu hraðar en við gætum einu sinni lesið. Þessi forrit vinna á ólíkan hátt - sum raða einfaldlega saman orðum af handahófi, önnur gera það eftir fyrirfram ákveðnum reglum (eins og t.d. Goggi, skilji ég hann rétt - sem er reyndar generatífur), og enn önnur stytta texta (t.d. windows word autosummarize), lengja texta (t.d. leitarvélar) eða afmynda hann á annan hátt (t.d. þýðingavélar).

Eins og áður segir er ýmist hægt að líta svo á að ljóðavélin sé verk í sjálfri sér, eða að hún sé verkfæri. Allar generatífar vélar má nota sem verkfæri, það er hægt að pikka út setningar og „skapa“ nýtt ljóð samkvæmt svipuðum forskriftum og maður notar til að skrifa önnur ljóð - í stað þess að velja orð úr orðabók velur maður setningar úr ljóðavél. Maður velur einfaldlega stærri búta, og býr til hugsun sem jafnan hefur það sér til málsbóta fram yfir ljóð af tagi „skapandi skrifkúrsa“ að vera ekki „tjáning sameiginlegrar mennsku“ (s.s. konformísk hugsun sem staðfestir eitthvað sem við viljum halda um okkur sjálf) heldur uppbrot í merkingu, rót í tungumál og hugsun.

Ég svaraði spurningunni þannig að maður gæti ekki látið sem vélin væri að skrifa ljóðin - þ.e. í seinna dæminu, enda taldi ég okkur vera að ræða um vélaköttöpp, það að vinna úr niðurstöðum vélarinnar - vegna þess að skáldið væri alltaf til staðar. Ég notaði hugtakið „góður smekkur“ - sagði skáldið þurfa að hafa slíkan til að velja og hafna því sem ætti að fara í ljóðið, vinna úr því - og fékk bágt fyrir á eftir, enda erfitt að henda frá sér slíkum hugtökum án þess að verja þau frekar. Í raun hefði ég alls ekki notað þetta hugtak, hefði mér gefist lengra færi á að hugsa - því það er um flest loðið og vonlaust.

Hins vegar er alveg ljóst að einhver er að velja, vélin skrifar ekki sjálf - ekki frekar en ritvélin skrifar sjálf vegna þess að við drögum ekki stafina sjálf með fjaðurpenna. Meira að segja generatífu vélarnar eru skrifaðar, þær eiga sér forskriftir - skrifaðar á forritunarmáli (sem við gætum kallað konsept ljóðsins) og gefa frá sér niðurstöður. Á báðum endum er ljóð. Það er ekki eðlismunur á 100.000.000.000.000 sonnettum Raymonds Queneau og Google-ljóðavél Leevis Lehto - það er bara stærðarmunur. Googlevélin getur skrifað nær óteljandi sonnettur, á meðan Queneau varð að notast við takmarkaðan grunn til að gera sínar. Hjá Queneau er gagnagrunnurinn lítill og reglan einföld - hjá Lehto er gagnagrunnurinn ómælanlega stór og sístækkandi, og reglan nokkuð flóknari en hjá Queneau (og niðurstöðurnar ekki alltaf jafn tígulegar).

Hvort heldur sem maður skrifar ljóðavél eða notar forrit eða vél til að skrifa ljóð, kemur valið alltaf inn í - vél sem býr bara til einhvern texta, algerlega random ómötuð á parametrum, er dálítið eins og vélritunaraparnir sem á endanum skrifa Shakespeare (internetið er þessir apar), eða opnar og óritstýrðar ljóðasíður. Hið geypilega magn af óáhugaverðu drasli drekkir öllu sem væri áhugavert að komast í - það hefur enginn tíma eða áhuga á að grafa í þessum ruslahögum til að finna Shakespeare. Þess í stað hefur maður möguleika á tvennu - 1) að misnota vélarnar sem eru til fyrir (t.d. google) og höggva sér ljóð úr þeim bergrisum 2) að hanna sínar eigin vélar sem gubba ljóðum samkvæmt parametrum.

Það er síðan ágætt að athuga að það er ekki jafn mikill munur á þessu starfi og ljóðlistum fortíðar og maður gæti haldið við fyrstu sýn - form hefur alltaf spilað stóra rullu í ljóðlist, að undanskildum síðustu 30 árum kannski (módernistar skrifuðu flestir í einhvers konar form - afbyggingar avant-gardista eru form, o.s.frv.) þar sem alþjóðlega fríljóðið hefur kæft allar hugmyndir um möguleika ljóðsins til að vera eitthvað annað en „hver er ég“-leikur fyrir börn og fullorðna.

Hafi orðið eðlisbreyting á ljóðlist með nýrri tækni er það vegna þess að uppá hana hefur verið boðið - eða vegna þess að stærðarmunurinn er svo gríðarlegur að vart er hægt að tala um sama eðli og áður. Hugmyndin - að rannsaka, afbaka og endurbyggja tungumálið - er enn sú sama.