Í gegnum súrt, sætt og svívirðilegt

Hve vel treystum við því sem við munum? Hefur einhver rétt á sannleika fortíðarinnar? Og af hverju, þegar við hugsum til baka, er alltaf rigning… eða snjór?

Þessara spurninga er spurt utan á leikskrá fyrir leikritið Vini, eftir Símon Birgisson, sem sýnt var í Edinborgarhúsinu fyrir skemmstu. Leikritið fjallar um vinina Sigurð, Viðar og Maríu, sem gengu saman í menntaskóla og sitja nú þrjú hlið við hlið á sófa og drekka sig full á meðan þau fjargviðrast ýmist yfir fortíðinni eða minnast hennar værðarfullt. Raunar eru rammarnir nokkrir, og stundum eins og þau þekkist vart ekki - stöku sinnum verða þau aðrir karakterar og skipta jafnvel um hlutverk. Rauði söguþráðurinn er þó þessi:

Sigurður og Viðar eru æskuvinir - þeir smíðuðu sér sverð sem börn og léku lokaorrustuna í Útlaganum („Gísla Súrssyni”). Sigurður meig einu sinni í sig heima hjá Viðari og mamma Viðars þurfti að þrífa það upp eftir hann. Og Viðar þagði yfir því langt fram á unglingsár. Sigurður átti lengst af enga vini, en skömmu eftir að pabbi hans fær taugaáfall eftir að hafa „misst” sjúkling á skurðarborðinu, og stingur af frá fjölskyldunni, kynnist hann Viðari. Og Viðar verður vinur hans.

Kynlíf á kantinum

Löngu síðar lenda þeir í bekk með Maríu. Sigurður verður strax svo skotinn í Maríu að hann á bágt með mál, og er mátulega stráð um leikritið stuttum senum þar sem hann verður væminn og lýsir sínu menntaskólaskoti starandi viðkvæmnislega út í loftið. Viðar skilur ekki væmni vinar síns og finnst hann einfaldlega lúðalegur fyrir að þora ekki að bjóða Maríu út fyrr en hann hefur eytt ári í að manna sig til verksins. Maríu þykir fjarska vænt um Sigurð og þiggur boð hans í bíó, en geldur honum ekki ástarhuginn. Að kvikmyndasýningunni lokinni stingur Sigurður upp á því að þau fari saman heim - í þeirri von að hann fái nú að skaka af sér sveindóminn - en María tekur ekki vel í það. Þá stingur hann upp á því að þau fari til Viðars að horfa á vídeó og verður það úr. Í sem stystu máli sofnar Sigurður á sófanum á meðan María og Viðar dragast saman. Þegar Sigurður vaknar hefur hann migið í sófann og getur ekki staðið upp án þess að eftir því verði tekið. María og Viðar halda að Sigurður sé sofandi - eða vita ekki hvort hann er vakandi eða sofandi og láta sér það í léttu rúmi liggja þegar hinar erótísku þrár hafa gagntekið þau - og stunda kynlíf á sófanum. Með Sigurð við hliðina á sér, hlustandi.

Frá öllu þessu - og raunar miklu fleiru - er sagt í þriggja manna sófapartíi einhverjum árum seinna, þegar þau eru öll orðin handónýt. Sigurður er heltekinn af fortíðinni; sambandi sínu við mömmu sína og pabba, Maríu og Viðar - Viðar er einhvers konar misheppnaður kaupsýslualki - og María virðist fyrst og síðast vera gift manni sem sefur ekki hjá henni lengur og veit kannski ekki „hvað hún vill”, eins og heitir. Flakkað er um í óræðum tíma og óræðu rúmi, sem þjónar þeim tilgangi ágætlega að tjá óreiðu minninganna og endurteknar senur sýna hvernig fólk túlkar sömu atburðina á ólíkan hátt, auk þess sem persónur takast á um smáatriði fortíðarinnar á sviðinu sjálfu.

Hin óþægilega nánd

Þetta er leikhús brútalítetsins og minnir um margt á rússíbanareið, eða þegar börn eru „tekin í þyrlu” - þeim lyft upp og sveiflað í hringi á handleggjunum. Það er ekki sérlega flókið trix, en það slær mann og skilur mann eftir ringlaðan. Það er jafnan mikil nálægð í leikhúsi - persónurnar eru af holdi og blóði og þar liggur einhver mesti styrkur þess. Í Vinum er nálægðin óvenju mikil - á einum stað treður Viðar sér í sæti á milli áhorfenda, á öðrum þrífur Sigurður leikskrá af áhorfanda á fyrsta bekk (þegar hann rífst við Viðar um hvor er hvor), og skömmu eftir miðja sýningu er sófinn sem ber þau megnið af leikritinu færður alveg fram að fyrsta bekk svo leikararnir eru komnir langleiðina inn á það rými sem yfirleitt tilheyrir áhorfendum. Söguefnið og framsetning þess eru síðan einkaleg - einhver myndi segja „tilfinningaklám” án þess að vera alveg úti á þekju þó það sé um margt ónákvæmt og klisjukennt hugtak - og nálægðinni var sjálfsagt ekki ætlað annað en að vera óþægileg. Annars vegar var það taugaveikluð væmni ókunnugs fólks sem skyndilega var komið ofan í andlitið á manni - án þess maður hefði eðlilega sviðsfjarlægð sér til verndar, og hvað þá heilan sjónvarpsskjá - og hins vegar brútal senur þar sem fólk slæst og misþyrmir hvert öðru. Óþægilegust verður nálægðin í nauðgunarsenu sem á sér stað svo nærri áhorfendum á fremsta bekk, að undirritaður hefði getað teygt sig í bæði fórnarlamb og geranda án þess einu sinni að halla sér fram.

Vinir er um margt ágætlega skrifað leikrit - og sem fyrsta verk höfundar er það góðs vísir - þó það gjaldi fyrir dálítið stefnuleysi sem smurt er yfir með skipulögðu kaosi. Það var undirrituðum alls ekki ljóst hvað leikritið átti að fyrirstilla, hver meiningin með allri þessari hysteríu væri. Engu að síður var þar varpað fram hugsunum sem áhorfendur gátu sem best spunnið úr sjálfir síðar. Og er þá a.m.k. nokkru marki náð. Ég er ekki endilega viss um að besta leiðin til að rækta samúð áhorfenda og samlíðan með hörmum annarra sé að drekkja þeim í móðursýki og fleygja hinum ónýtu í fang þeirra - en það segir okkur kannski eitthvað um samtímann að þess þurfi. Leikskáldið, Símon Birgisson, er fyrrverandi blaðamaður á DV og því vel kunnugur stílbrögðum hins ofsafengda og ýkta - þó Vinir sé fyrsta verk hans á sviði er hann þrautreyndur í þeirri list sem kennd er við „sensationalisma”, og kann hana vel. Helst má finna að því að æsingurinn hafi ekki alveg verið í samflútti við tiltölulega lítilvægt umfjöllunarefni - og í versta falli mætti segja að úr hafi orðið full mikið melódrama, en það er auðvitað smekksatriði.

Kraftmikill leikhópur

Gildishlaðinn texti eins og sá sem Símon skrifar hvílir hins vegar að miklu leyti á leikhópnum - verri leikhópur hefði augljóslega getað gert úr þessu hreina katastrófu.

Leikstjórn Þorleifs Arnar Arnarssonar er firna sterk. Þorleifur hefur leikstýrt mörgum góðum sýningum á síðustu árum, auk þess sem hann hefur verið óragur við að tjá sig um list sína og hvaða markmiðum hann telur að hún eigi að þjóna. Hann veit einfaldlega upp á hár hvað hann er að gera, og líklega óþarfi að hafa um það fleiri orð í þetta sinnið.

Leikararnir þrír - Þórunn Arna Kristjánsdóttir, Walter Geir Grímsson og Vignir Rafn Valþórsson - voru átakanleg í öllum sínum hysteríuköstum og innilegheitum, og eiga allt hól mitt skilið fyrir fyrirtaks frammistöðu. Búningar Judithar Amalíu Jóhannsdóttur, og sviðsmynd Hlyns Páls Pálssonar voru sömuleiðis öllum til sóma - lýsing þess síðarnefnda hefði mátt vera hnitmiðaðri, en þar sem sýningin var á ferðalagi og nauðsynlegt að bregðast við nýju húsi á hverju kvöldi er að fullu skiljanlegt að hún hafi ekki verið upp á tíu.
Í það heila tekið var verkið vel áhorfsins virði - sem er ekki endilega jafn sjálfsagt og það hljómar - og þau í leikhópnum sem hafa ekki þegar sannað sig að fullu eiga tiltölulega vafalítið eftir að gera það á næstu árum.

Birtist áður í Bæjarins besta.