Bindið, snúið - endurtakið (hin samstilla gagnsókn)

„Sú dæmalausa misþyrming, sem okkar sérstæða ljóðhefð hefir mátt þola síðari helming síðustu aldar er vægast sagt skelfileg! Allskonar bögubósar titla sig „skáld“, án þess að verða sér til athlægis! Þetta er vissulega sönn en sorgleg staðreynd, sem hefir viðgengist alltof lengi. Mér virðist ýmislegt benda til að okkar 1000 ára ljóðhefð eigi fyrir höndum að enda sinn glæsilega feril í kyrrþey, án þess að þjóðin hefji samstillta gagnsókn!“

Svo kveður fyrrverandi framkvæmdastjórinn Guðmundur Guðmundarson í Morgunblaðið, apríl 2003. Guðmundur hefur skrifað svipað um ljóðlist um langt árabil - þar sem hann harmar niðurfall stuðlasetningar í ljóðlist og afglöp nýrra kynslóða - segir atómskáldin hafa eyðilagt allt og það hafa verið landráð er menn hættu að kenna Skólaljóðin í grunnskólum (bókstaflega).

Það er dálítið merkilegt, og jafnvel einstakt, að eiga mann á borð við Guðmund. Raunar er það alveg ljóst að hann er ekki einn á báti, sem gerir ástandið enn einstakara. Ótrúlegasta fólk (s.s. ótrúlegt í merkingunni „ekki sjötugt“) vísar beint og óbeint til þess að „skáldin kunni fæst að yrkja“ - (sumsé að stuðla, ríma og höfuðstafsetja) - og séu jafnvel uppfull af einhverri „dellu frá útlöndum“, en hvorutveggja eru draugar úr þeim debatt sem átti sér stað á Íslandi um miðjan 6ta áratuginn, þar sem Sigfús Daðason útskýrði þessa þvælu alla á brott á afskaplega kurteisan hátt í ritgerðinni „Til varnar skáldskapnum“.

Hins vegar ber auðvitað að líta til þess að Sigfús & félagar unnu þennan slag - sá sem yrkir stuðlað í dag tekur sig óneitanlega dulítið lúðalega út í félagsskap ljóðelskra. Þeir eru ekki margir sem hafa ort vandað, að neinu marki, og hefðbundið upp á síðkastið og þeim fækkar stöðugt. Hallgrímur Helgason á það til, en oftast er „hefðbundinn kveðskapur“ hans óttalegt hnoð sem veitt getur klassisistum litla fró - óreglulegir söngvatextar með merkingarlitlum áhersluorðum o.s.frv. (einn þeirra fjallaði ég um hér , fyrir nokkru síðan - en það ber að geta þess að ljóðið eins og ég hafði það var ekki alveg rétt, en greinin er skrifuð út frá því eins og það birtist í málgagni Samfylkingarinnar). Þá er rétt að minnast á Sölva Björn Sigurðsson, sem hefur verið ötulastur yngri skálda við bundinn, klassískan kveðskap - og náði hæstum hæðum í Gleðileiknum djöfullega, 200 blaðsíðna bálki sem kom út hjá Máli og menningu fyrir fáeinum árum (og ég skrifaði um hér ) - Kristján Þórð Hrafnsson og hversdagssonnetturnar, og kannski eitthvað fleira - Sigtryggur Magnason orti að minnsta kosti eina, um CJ hina fögru (úr Baywatch).

Atómskáldin áttu í baráttu við form - þau létu klassíska bragarhætti lönd og leið, en tóku að eiga við frjálst form, frekar en að yrkja allt að því formlaust eins og hefur orðið algengara síðar. Því það eru fleiri víddir í þessu en form gegn formleysi - eins og Guðmundur og fleiri stilla orrustunni upp. Í fyrsta lagi er það að sjálfsögðu hefðbundið form vs. frjálst form - þar sem unnið er markvisst með uppbyggingu ljóða, og flest „markverðari“ (í merkingunni eftir þeim er tekið) skálda fást við á síðustu árum. Þar er frjálst farið með stílbrögð ljóðlistarinnar - endurtekningar, vísulengd, jafnvel stuðla og rím o.s.frv.

Í öðru lagi er það ytra form vs. innra form - ytra form væri að nýta stílbrögðin, en innra form að brjóta niður texta eða stilla textaeiningum upp á óvanalegan hátt sem sýnir afstæður orða, setninga, málsgreina o.s.frv. sín á milli. Hér mætti líka nefna þá sem vinna með fundna texta - allt frá þeim sem endurramma gamla texta á nýjum stað (og þá í nýju ljósi) eins og Kenny Goldsmith, eða þá sem snúa út gömlum textum, eins og Idu Börjel, eða þá sem nýta sér gamla texta til að búa til alveg ný verk, eins og flarfista eða google-skölptora.

Í þriðja lagi er það síðan hefðbundið form vs. formtilraunir - yrkir maður sonnettu vegna þess að hún er fegurst allra forma, eða leitast maður við að mynda sín eigin form, eins og til dæmis aðferðafræðiskrif Jackson Mac Low eða verk oulipista.

Í fjórða lagi er það hefðbundið form vs. óhefðbundið form - sem kallast á við bragarháttainnflutning Jónasar. Það er - á hans tíma var ríman hefðbundið form, en hann ákvað að flytja inn form sem hann hafði séð annars staðar og voru óvenjuleg hér. Á íslensku hefur sem dæmi nær ekkert verið ort í malasíska bragarháttinn Pantún, sem þó var lengi vinsæll í Evrópu (helsta evrópska pantún-skáldið er Victor Hugo), sem byggir á ákveðnu kerfi endurtekninga ljóðlína - eða palindrómur, sterkar eða veikar (fyrir utan baggalútsbræður - sem yrkja sterkar palindrómur (orðasamhverfur sem hægt er að lesa fram og aftur - veikar nefni ég þær palindrómur sem eru ljóðasögur þar sem hægt er að lesa frá fyrstu línu niður eða síðustu línu upp).

Það er auðvelt að ásaka menn um að „kunna ekki að yrkja“ sem gera lítið af því að setja saman ferskeytlur. Og það er auðvelt að átta sig ekki á formi þegar maður þekkir það ekki - sem dæmi eru nokkur einræðisherraljóða minna í pantúnformi, helstuðlaður kveðskapur, annað ljóð úr þeirri seríu er hreinlega bara endarímað og ansi nærri því hefðbundið (sem fer yfirleitt framhjá fólki). Ann Cotten og Morten Sökilde, sem voru gestir ljóðahátíðar nú um daginn, yrkja bæði afbrigði af sonnettum - Christian Bök, sem þykir ekki par fínn hjá nýformalistum (þ.e. yngri konservatífum skoðanabræðrum Guðmundar, sem eiga sér að því ég best veit enga eða fáa (eða bara mjög hljóðláta) málsvara á Íslandi), orti Eunoia í svínslega erfiðum hætti (einhljóða lípógrami). Jafnvel þó maður gerist svo grófur að segja þá sem ekki yrkja í háttum ekki „kunna að yrkja“ verður það seint sagt um skáld á borð við Bök, Cotten og Sökilde, eða ótal önnur úr svipuðum kreðsum. En það breytir þó engu um þann misskilning að þeir sem kjósi ekki að beita ytra formi kunni ekki að yrkja - það er auðvitað bara þvæla fyrir önuga að endurtaka, fyrir þá sem kjósa heldur öskuna af gömlum byltingum en logann af þeim nýrri, enda töluvert annar „markhópur“ sem les Baudelaire í dag, en gerði það á sínum tíma - já eða Jónas, sem er eftirlæti íslenskra rím- og stuðladýrkenda, þó hann hafi ekki endilega þótt par fínn meðal sinna tíma íhaldsmanna.