Steinn og vatn eru tímanna tákn

Um miðja síðustu öld teiknaði mikill reglumaður skýringarmynd af skáldverki og venslum þess við umhverfi sitt og fræðin. Á miðri myndinni var sjálft skáldverkið og út frá því þrjú horn; umheimur á einu, höfundur/skáld á öðru og lesandi á þriðja. Helstu kenningar um skáldskap rúmuðust þar einnig; kenning um eftirlíkingu (mimesis) leggur áherslu á tengsl skáldskapar við umheiminn, kenning um tilfinningalega tjáningu feitletrar venslin við höfundinn, kenning um siðalærdóm undirstrikar samband við lesanda – og kenningin um sjálfbært listrænt ágæti skáldverksins (módernismi, formalismi, nýrýni) rýmist þar ekki síður, með því færa brennidepillinn á verkið sjálft og rjúfa tengsl við heim, höfund og lesanda.

En þá kom babb í bátinn sem fleygði reglunni útbyrðis og óvíst enn hvort hún sökkvi eða troði marvaða. Skáldin misstu trúna á veruleikann og vensl hans við skáldskapinn, misstu trúna á inntak orðsins og dómgreind mannsins, fylltust vantrú á orsakasamhengi táknmyndar og táknmiðs og ótrú á tungumál sem sýnilega byggðist á tilviljunum – allt á þeirri forsendu að speglun skáldskapar og ytri veruleika umpólaðist, á spegilmyndinni urðu hausaskipti á persónum og leikendum og veruleikinn varð í vaxandi mæli eftiröpun ímyndunar, einsog nú er allsráðandi (auglýsingar eru t.d. ekki mynd af raunveruleika en mynda hinsvegar skoðun sem áhorfendur byggja veruleika sinn á). Kenning Platós um eftirlíkingu af eftirlíkingu af eftirlíkingu öðlast þá nýtt og óvænt líf og grefur um leið undan hefðbundnum skáldskap og gefur skáldinu póst-strúktúralískt leyfi til að sofna frammá lyklaborðið og ota bulltexta að lesanda sínum þar sem inntakið og spennan felast í venslum (rofi) textans við samfélagslegar venjur og birta dulvitaða undirliggjandi grind sem flettir ofanaf ímynduðu samhengi hlutanna og sanna að fyrri sannleikur er blekking.

Skáldið er þá í hlutverki draumsins í sýkóanalísunni sem fullyrðir að eigin lokleysa sé lykill að visku og fullyrðir einnig að afbökun sé bæði óumflýjanleg og skapandi. Óttinn við áhrif og ægivald fyrri skálda er þá í senn óþarfur og uppbyggjandi, afskræming er sjálfsögð sköpun.

Því er hægt að raða bara orðum af handahófi í stafrófsröð (jafnvel með sjálfvirku tölvuforriti) og rýna í þá afhjúpun sem slíkt hefur í för með sér – einsog Barthes gerði við bækur sínar “til að forðast þematíska og lógíska reglu”. Hlutverk lesandans er þá að leysa upp öll auðkenni heildarhugmyndarinnar áður en vanafestan nær að vanskapa sanna og rétta eðlisþætti raunveruleikans. Písofkeik.

Yfir öllu þessu hangir síðan sú lífseiga platóska þversögn að hægt sé að sanna það með listfengi orðsins að orðlist sé vont mál, sanna það með skáldskap að skáldskapur sé einskis nýtur og verri en ekki neitt. Fönix Eiríks flýgur í þessar áttir og áttleysur bæði vísvitandi og gargandi og fellur síðan sviðinn á bakkann einsog flugáætlun gerði ráð fyrir og bíður þess eins að lesandinn komi og drepi í.

Dr. Johnson á lokaorðin (og þarmeð ábyrgur fyrir stjörnugjöf) en um fræga enska skáldsögu sagði hann fyrir 300 árum: I would rather praise it than read it –  skárra að lofa hana en lesa.

Þrjár stjörnur

Sigurður Hróarsson

Dómurinn birtist í Fréttablaðinu.

This entry was posted on Thursday, August 7th, 2008 at 4:46 pm and is filed under Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum!, Bækur. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.

Svaraðu kallinu!