Þjónn, það er fönix í öskubakkanum mínum! eftir Eirík Örn Norðdahl
Það kemur fyrir að bókartitill grípi mann svo sterklega að maður hefur nánast óbilandi trú á því sem koma skal – titill sem fleytir ólesnum textanum fyrirfram upp í stjörnuhiminn bókmenntanna. Það má segja að nýjasta sköpunarverk Eiríks Arnar Norðdahl beri slíkan titil: Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum!. Þessi titill, sem er nokkurs konar ör-ljóð í sjálfu sér, virðist boða texta sem mun taka á eilífðarmálum með húmor, texta sem mun taka á skáldskapnum sem finnur sér ekki fótfestu í okkar síðkapítalíska samfélagi. Við myndum ekki vita hvað við ættum að gera við fönix í öskubakka, líkt og sjómennirnir í ljóði Baudelaires um albatrossinn, þann mikla konung himinsins, sem er á stundum veiddur á skipsfjalir þar sem hlegið er að honum, og vængir hans – líkt og vængir skáldsins – eru honum til trafala á jörðu niðri. Þar er ekki þörf á flugi.
Ljóðasafnið er tæpar 200 blaðsíður á lengd, og er innrammað af þéttum, skýrum og stefnuyfirlýsandi formála Ingólfs Gíslasonar, skemmtilega samhengislausum en þó sjálfsögðum miðmála Hauks Más Helgasonar þar sem hann veltir fyrir sér ósýnilegu hlutverki umbrotsmannsins og síðar leturhönnuðarins, og bókinni lýkur með hreinlega áfengum eftirmála Bryndísar Björgvinsdóttir.
Þetta ljóðasafn Eiríks er eins og löng stefnuyfirlýsing nútímaljóðsins, en fá íslensk ljóðskáld hafa staðið í jafn ströngu á opinberum vettvangi og Eiríkur Örn í að minna á mikilvægi ljóðsins á okkar óskáldlegu tímum, síðast með því að íslenska og ritstýra safni erlendra nútímaljóða sem ber heitið 131.839 slög með bilum. Það þýðir ekki að gráta yfir dauða ljóðsins, heldur – eins og Ingólfur minnir á í formála bókarinnar – að gera okkur klár til gagnárasa (5). Og bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum! er sannkölluð gagnárás. Hún er í raun eins og stúdía á möguleikum ljóðsins þar sem Eiríkur notar ótal bragarhætti – íslenska sem og erlenda, gamla, nýja og ekki síst stafræna ef svo mætti að orði komast, en Eiríkur byggir upp sum ljóð sín jafnt í formi sem og innihaldi með hjálp leitarvéla Google eða Autosummarize-tækni Word forritsins.
Í fyrsta hluta bókarinnar eru mörg sterk ljóð að finna, gröð ljóð, yfirveguð ljóð, ljóð sem virðast eiga það sameiginlegt að hlífa sér bakvið merkingarþrunga en um leið merkingarleysi eigin orða, en slík brögð eru ýmist grípandi eða lýjandi fyrir lesandann. Framúrstefnulegar formbyltingar og póstmódernískir orðaleikir fleyta manni, á sama hátt og írónía, aldrei alveg alla leið ; og textinn verður lýjandi þegar hann virðist á flótta undan þeirri ábyrgð sem skáldið sjálft boðar þó í upphafi. Textinn verður grípandi þegar ljóðin verða að skapandi tilraun til að gera form að innihaldi; og þegar úr verður samræða við skáldskap fortíðar og framtíðar.
Millikaflinn er nokkurs konar keðja 46 prósaljóða sem mynda epíska sögu af spennuþrungnum en um leið pathetískum eltingarleik Guðmundar Ljónshjarta Kjærnested skiptstjóra í Þorskastríðinu við eina liðhlaupann úr því stríði. Þessi kafli bókarinnar er hugsanlega best skrifaður, en sagan af þessum tveimur mönnum gerist á epísku, já, nánast hómerísku tímebelti: Í tímalausri Reykjavík þar sem svipmyndir úr íslenskum veruleika fyrr og nú bregða fyrir í bland við goðsagnakennda þætti, og vætti – landvætti sem eru dásamaðir en svo étnir, og þeim skolað niður með ,,1.340 milljón rúmmetrum af pækisöltuðum svimandi sjó” (91). Hér er einnig að finna rómantískt hugsanaflæði liðhlaupans sem heldur sig í opinni náttúrunni, í ósnertu gósenlandi (eða er þetta bara Öskjuhlíðin?). Þar segir: ,,Það er matur í grasinu, glassúrskreyttar tertur og opinmynntir þorskar með epli í munninum. Lakkrísplöturnar dúa, það syngur í sykurreyrnum og liðhlaupanum rennur rauðvín á milli skinns og hörunds” (66).
Lesandi finnur sig svo allt í einu staddann í grafískum frumskógi, í kafla þar sem Eiríkur sýnir listir sínar jafnt í formbyltingu sem og grafískri hönnun, enda er það við upphaf þess kafla sem umbrotsmaðurinn Haukur Már Helgason fær orðið.
Lokahluti bókarinnar er tileinkaður Tímanum og Vatninu eftir Stein Steinar, og mæli ég með því að lesendur hafi þann texta sér við hlið. Í raun væri nær lagi að segja að kaflinn væri runninn undan rifjum þessa verks; að hann væri tilbrigði við Tímann og Vatnið sem og endurnýjun; endurvinnsla og mjólkun á textanum sem er snúið á alla mögulega kanta. Eiríkur leikur sér til að mynda að því að taka fyrir erlendar þýðingar á texta Steins Steinars og þýða þá hómófónískt – þ.e.a.s. samkvæmt hljóði en ekki merkingu – tilbaka yfir á íslensku: Til dæmis verður þýskt heiti ljóðsins Die Zeit und das Wasser að ,,Dísæt unn dags valsar” (176). Stundum reynir Eiríkur að losa frumtextann við myndmál og líkingar, í einhverjum prívat Frúin í Hamborg leik, og um leið verður endurgerðin nokkuð óskiljanleg. Dæmi er að finna í ljóðinu ,,Talan 12, eða í rómverskum tölum XII eða xij vísa (í kvæði)”. Þar vinnur Eiríkur úr kvæði 12 í Tímanum og Vatninu, þar sem Steinn Steinnar skrifar m.a.: ,,Eins og blóðjárnaðir hestar// hverfa bláfextar hugsanir mínar// inn um bakdyr eilífðarinnar”. Og það sem Eiríkur skrifar er: ,,Eins og hóffjaðrir séu slegnar inn í kviku hófa sérstakrar tegundar// hófdýra þegar járnað er// fer úr augsýn það sem hugsað er með bláu faxi// inn um dyr um bakhlið húss langs tíma” (153).
Eiríkur minnir okkur á að Matthías Jóhannessen taldi að í Tímanum og Vatninu væri bent á leið sem farin yrði um ófyrirsjáanlega framtíð í íslenskri ljóðlist (131). Og bók Eiríks skrifar sig inn í umrædda ófyrirsjánlega framtíð. Maður spyr sig einnig hvað gerist þegar leiddir eru saman textarnir Tíminn og Vatnið með sinni þungu undiröldu og bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum. Sá síðarnefndi virðist þrá en um leið grafa undan slíkri undiröldu. Eins og áður sagði lofar titillinn meira en góðu, og þetta heljarinnar ljóðasafn stendur að vissu leyti undir nafni. Maður veltir því ennfremur fyrir sér hvort hægt sé að skrifa sig frá og inn í hefðina sem Tíminn og Vatnið skóp, með því að beita málvísindalegri íróníu. Texti Steins Steinars getur einungis dregið úr flugi Fönixins – en höfundurinn virðist meðvitaður um það; og úr verður ákveðin fagurfræði. Þetta er fagurfræði hins óskiljanlega. Í ofangreindu ljóði Baudelaires er sjónarhornið himininn – skáldið skilur albatrossin líkt og hann skilur sín eigin ljóð. En í bók Eiríks bíðum við eftir því að Fönixinn taki flugið úr öskubakkanum. Sjónarhornið hér er ekki himininn heldur jörðin; fönixinn er ómeðvitaður um eigið skáldlega flug, og ljóð skáldsins eru því jafn framandi honum sjálfum og albatross Baudelaires er framandi sjómönnunum.
Ása Helga Hjörleifsdóttir
Dómurinn var fluttur í Víðsjá á Rás 1.