Sálarkröm og heilabrot: Um rithöfundasambandið
Rithöfundasamband Íslands er það næsta sem íslensk skáld komast því að eiga verkalýðsfélag. RSÍ er ætlað að standa vörð um hagsmuni félaga sinna – eða þannig hef ég í það minnsta skilið það hingað til. Mér hefur löngum þótt starfsemi félagsins að mörgu leyti skrítin, að svo miklu leyti sem ég verð ekki var við hana. Ég verð ekki var við að RSÍ þrýsti opinberlega á stjórnvöld að auka fjármagn til lista – verð ekki einu sinni var við að félagið kvarti undan fáum ritlaunaúthlutunum, þó sá stakkur sé löngu orðinn þrengri en svo að úthlutunarnefndin geti sinnt hlutverki sínu. Þjóðinni fjölgar, velmegun eykst og rithöfundum fjölgar – en ritlaunamánuðum fjölgar ekki. Þannig er ritlaunasjóður miklu veiklulegra fyrirbæri en hann var fyrir 15 árum, og veiklast stöðugt. Ég á ekki við að RSÍ vinni algerlega marklaust starf, því fer fjarri – RSÍ gerir margt ágætt, en ég er að mörgu leyti ósáttur við það hversu lítið sambandið beitir sér pólitískt fyrir hagsmunum rithöfunda.
Á dögunum tók ég að mér að rissa upp bréf til stjórnar RSÍ vegna fyrstu úthlutunar hins nýstofnaða Bókmenntasjóðs, til að vekja máls á og finna að því að engar nýjar ljóðabækur skyldu fá úthlutað fé, þó gefið hefði verið í skyn fyrirfram að slíkum verkum ætlaði sjóðurinn, og ætti, að sinna. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum kærði Nýhil þennan úrskurð til menntamálaráðuneytisins, og bíður nú svars.
Ég sendi svo félögum í RSÍ fjöldapóst og sóttist eftir undirskriftum – á þremur dögum skiluðu sér 29 manns og ég sendi bréfið áfram á stjórn sambandsins sem tók erindið fyrir á fyrsta fundi sínum þar á eftir. Svarbréf barst skömmu áður en ég fór til Kanada.
Bókmenntasjóður er nýr sjóður, sameinaður úr fyrrum menningarsjóði, þýðingarsjóði og bókmenntakynningasjóði – engum hverra var ætlað að styrkja frumsamdar ljóðabækur, það best ég veit. En hlutverk hins nýja sjóðs er breiðtækara, þetta er almennari sjóður. Hins vegar held ég hann hafi ekki fengið meiri pening en hinir sjóðirnir samanlagt, þótt honum hafi verið ætlað stærra hlutverk.
Þótt ég hefði ávæning af því fyrirfram að stjórninni þætti óþægilegt að takast á við þetta, hafandi skipað fólk í úthlutunarnefndina, þóttist ég vongóður um að þegar málið yrði rætt myndi skynsemin ráða ferðinni og stjórnin myndi sinna hlutverki sínu og álykta í nafni hagsmuna félaga sinna, frekar en að taka þessu sem árás á skipan þeirra í nefndina (sem enginn hefur þó kvartað undan). Það sem ég átti von á, og það sem mér hefði þótt eðlilegast, var ályktun á borð við: „Mikið er leiðinlegt að Bókmenntasjóður skuli ekki geta sinnt hlutverki sínu vegna fjárskorts, þó fullyrt sé í lögum um sjóðinn að fjármagn eigi að duga til að hann geti rækt hlutverk sitt. Úr þessu þarf að bæta hið snarasta og finna meiri pening.“
Þess má geta að einhverjar hugmyndir hafa verið uppi um „sérstaka úthlutun“ síðar í haust, þar sem huga megi betur að frumsömdum ljóðabókum, og jafnvel komi til greina að fá í það fé úr einkageiranum. Þetta er bráðabirgðalausn sem engum í ljóðaútgáfu hugnast vegna þess að sérstakar úthlutanir eru þess eðlis að þær mæta afgangi – og það stendur hvergi í lögum um bókmenntasjóð að frumsamin ljóð eigi að mæta afgangi. Aukinheldur hef ég nokkuð góðar heimildir fyrir því að stóru forlögin hafi ekki sótt um fyrir sínar ljóðabækur í ár – þau hafi einfaldlega ekki áttað sig á möguleikanum (sem mörg minni forlögin gerðu) – og má gera því skóna að það sé ástæðan fyrir því að ekki var úthlutað til ljóðabóka, og er þá komin ágætis fótur fyrir samsæriskenningum um að íslenskur bókheimur sé ekkert nema klíkuskapur stóru forlaganna (sem t.d. veita „íslensku bókmenntaverðlaunin“, en það er fáheyrt í heiminum að útgefendur veiti sjálfum sér stærstu bókmenntaverðlaunin – enda eru þau alltaf veitt bókum frá stóru forlögunum, þó hlutdeild litlu forlaganna á fagurbókmenntamarkaði fari sívaxandi).
Stjórn RSÍ vísaði erindi 29 félagsmanna sinna á bug á sömu forsendum og stjórn bókmenntasjóðs vísaði athugasemdum Nýhils á bug: ekki þykir eðlilegt að fjalla um einstakar úthlutanir. Klausu af þessu tagi er að finna í flestum lögum um úthlutanir, til að koma í veg fyrir að stjórnin þurfi að svara öllum sem fá nei við umsóknum sínum – sem oft eru ansi margir. Það væri einfaldlega svo kostnaðarsamt að svara öllum, og þessi klausa er að mörgu leyti mjög eðlileg, þótt ákjósanlegast væri að fólk fengi svör við því hvers vegna þeim var neitað – það er einfaldlega ekki alltaf hægt. Hins vegar er tilhneiging hjá stjórnum til að fela sig á bakvið þessa klausu þegar spurt er pólitískra spurninga um eðli úthlutunar, eins og er í þessu tilfelli. Hér er einfaldlega ekki spurt hvers vegna ákveðin bók, eða ákveðnar bækur, hafi ekki fengið úthlutað, heldur hvers vegna ákveðin tegund bóka var virt að vettugi, þótt gefið hefði verið í skyn að þær væru styrkhæfar. Leitað var til RSÍ eftir stuðningi við þessa athugasemd, og felur stjórn sambandsins sig þá á bak við sams konar klausu. Hún velur að standa með þeim fulltrúum sem hún valdi í úthlutunarnefndina, gagnvart félagsmönnum sínum – og veitir í raun ekkert svar við þeirri spurningu sem var borin fram: Er eðlilegt eða ásættanlegt að nýjar ljóðabækur fái ekki styrk úr Bókmenntasjóði?
Þetta er eins og heimatilbúin þjóðarsátt, þar sem verkalýðsfélagið ákveður að taka afstöðu með vinnuveitendum, til að halda sér í mjúkinum, í stað þess að álykta um hagsmuni skrifandi stétta. Stjórn RSÍ tekur afstöðu með valdinu, í stað þess að sinna hlutverki sínu sem hagsmunafélag rithöfunda gagnvart valdinu. Sem er auðvitað afskaplega leiðinlegt. Ég fæ það næstum því á tilfinninguna að sambandið hræðist að missa aðstöðu sína til tilnefningar í úthlutunarnefndir, og líti á það sem höfuðhlutverk sitt að halda í þær stöður – og geti þar með ekki gagnrýnt úthlutanir. Sem hálfgeldir auðvitað sambandið.
Þessi afstaða veldur mér bæði sálarkröm og heilabrotum. Já, svei.