Rekinn á hol - af tvíeggjuðum sverðum

Um Fylgið okkur eftir Hugleik Dagsson

I
Ýktar smásjármyndir Hugleiks Dagssonar af samfélagi samtímans virðast ýmist gefa til kynna að þar fari brennandi móralisti sem sjái andskotann í öllum hornum eða pípandi geðsjúklingur sem æskir einskis frekar en að einhver stöðvi sig. Enskir titlar tveggja myndasagnasafna Hugleiks hljóma eins og óp níhilískrar sálar sem hefur fengið nóg af því að fá að vaða uppi: „Á þetta að vera fyndið?” og „Ættir þú að vera að hlæja að þessu?”

List Hugleiks er list siðleysisins, bæði fyrir hið augljósa að hún gengur skrefinu lengra í kímni sinni en eðlilegt þykir, og hún fjallar um siðleysi samtímans. Helsti vandi heimsósómalistar síðustu áratugina hefur verið að forðast vítisgjár móralískra predikana - það eru allir komnir með leið á því fyrir löngu að einhver segi þeim hvað þeir mega og hvað ekki. Hugleikur - eins og margir popplistamenn samtímans - leysir þessa þverstæðu með mótsögn: Hann iðkar sjálfur siðleysið sem hann fordæmir, og þar með þarf enginn að fá samviskubit við lesturinn. Lesandi situr þannig uppi með bók með grafískum myndum af morðum og misþyrmingum, sem samtímis fordæmir morð og misþyrmingar með því að sýna slíka gjörninga sem afleiðingar samtímasamfélagsins (þar sem allt úir og grúir af grafískum morðum og misþyrmingum - allt í plati).

Tveimur herrum er þjónað, hið minnsta:

1) Hinir pólitískt réttsýnu fá útrás fyrir réttlætiskennd sína, og hugmyndaheimur þeirra um ógeð samtímans fær ótvíræðan stuðning. Allt þetta ofbeldi í samtímanum er augljóslega geggjun.

2) Hinir pólitískt ranglátu fá skammt sinn af blóði og ógeði, og sú skoðun þeirra að blóð, hland og sæði séu það allra fyndnasta í veröldinni fær ótvíræðan stuðning. Allt þetta ofbeldi í samtímanum er augljóslega geggjað.

Hið transgressífa er í aðalhlutverki í listverkum Hugleiks. Transgressjón er nokkurs konar gegnumbrotalist - list sem gengur út yfir mörk hins eðlilega, viðurkennda siðferðis og ofbýður neytendum sínum: Maður verður fyrir geislun og á hann vaxa 300 typpi, englar ríða dýrslega á skýi, maður kemur að konunni sinni, besta vini sínum, mömmu sinni, yfirmanni sínum, hundinum sínum og jólasveininum saman í rúminu. Og þar fram eftir öllum götum endalaust, amen.

Spurningin er því ennþá þessi: Ætti nokkur maður að hlæja að þessu? Bækur Hugleiks hafa notið mikilla vinsælda, bæði á Íslandi og erlendis, svo varla ofbýður nokkrum manni í raun og veru saurklámshúmor - og er þá nokkuð eftir af transgressjóninni? Það er vart neitt gegnumbrot sem límist á hláturmildar sálir smáborgaranna jafn ljúflega og flíspeysur og yfirdráttarlán.

Og allt er þetta engu að síður bráðfyndið. Hedónískur húmor Hugleiks er slík allsherjarreið gegn almennu velsæmi að það þyrfti hálfdauðan lesanda til þess að hrökkva ekki fram úr sætinu af hlátri - þegar best lætur. Og það er sömuleiðis eitthvað réttlátt við hann. Hann er birtingarmynd allra okkar sjúklegustu hugsana og gjörða - ef það er þá yfir höfuð réttlætanlegt að nota orð eins og sjúklegt í samhengi sem lýsir eiginleikum sem einkenna líf nær hverrar einustu manneskju á vesturhveli jarðar, sama hversu skinhelga hún telur sig.

III

Bókin sem hér er til umfjöllunar - Fylgið okkur - byrjar og endar á falli. Á fyrstu síðu liggur maður í blóði sínu neðst í tröppum sem liggja upp og út af blaðsíðunni, og segir „Ég datt”. Á lokasíðu liggur engill í blóði sínu og segir hið sama. Þar á milli eru ótal ónúmeraðar blaðsíður, sem hver inniheldur sína sögu, fullar öllu heimsins ógeði - stundum er lesturinn eins og að lesa furðufréttir dagblaðanna: Barn fæðist án hjarta; menn setja heimsmet í rassaríðingum á hjólabretti; Hitler finnst í kjallara; hvítvoðungur stíflar klósett.

Þannig vefur Hugleikur mikla búta-epík um samtíma sinn. Skyndimyndirnar mynda heila veröld, speglasal fyrir firrtan nútímamann sem veit að offita og anorexía er ekkert grín - en hlær samt að teygðum skrokki sínum í spegli sem sýnir honum í senn sannleika um hann sjálfan og afleiðingar þess ef geðsjúkur veruleiki samtímans fær að gróa.

Búta-epíkin - sú list að segja mikla sögu með sterkum þemum í mörgum snöggum brotum - er eitt af vinsælustu formum sagnalistar samtímans, hvort heldur um er að ræða ljóðabækur, teiknimyndasögur, sjónvarpsþætti, blogg, eða fréttir. Það ætti heldur engan að furða að hinn klassíska epík upphafs, miðju og endaloka skuli eiga á brattan að sækja í þjóðfélagi þar sem fæstir leggja raunverulegan trúnað á slíka hluti. Það sem eitt sinn var eðlilegur og sjálfsagður hluti veruleika þorra manna - sjálf veröldin átti sér upphaf og allt stefndi hraðbyri fram af brúninni hinu megin - hefur runnið til þurrðar og sá veruleiki sem við búum við í dag er síendurtekinn heimsendir fréttastofa internetsins - uppfærður á 15 mínútna fresti í takt við þorsta lesenda.

Greinin birtist áður í Tímariti Máls og menningar