Um hefðarvitund, nýsköpun og framúrstefna í íslenskri ljóðlist á okkar dögum
Norrænar bókmenntir Nýhils
(erindi flutt í Víðsjá, 4. og 5. júlí 2006)
I
„Í ár er mest fjallað um Norrænar bókmenntir.Eftir áramótin verður síðan áhersla lögð á Norrænar bókmenntir.
Skáld sem leggja metnað sinn í að yrkja eins og hin eina sanna ættjörð þeirra sé fornar Norrænar bókmenntir.
Þar í landi hafa Norrænar bókmenntir hafið innreið nútímans í Norrænar bókmenntir.“
Með þessum orðum hefst fyrsta ljóðið í bók Eiríks Arnar Norðdahl, Blandarabrandarar, sem kom út síðastliðið haust, eins fjögurra binda í ritröðinni Norrænar bókmenntir sem þá birtust á prenti. Hinar ljóðabækurnar þrjár voru Gamall þrjótur, nýir tímar eftir Örvar Þóreyjarson Smárason, Gleði og glötun eftir Óttar Martin Norðfjörð og Rispa jeppa eftir Hauk Má Helgason. Bókunum var síðan fylgt eftir á þessu ári með útgáfu fimm ljóðabóka. Þetta voru Húðlit auðnin eftir Kristínu Eiríksdóttur, Roði eftir Ófeig Sigurðsson, Eðalog eftir Val Brynjar Antonsson, Og svo kom nóttin eftir Þórdísi Björnsdóttur og Jesse Ball og bókin Litli kall strikes again, sem gefin er út undir höfundarnafninu Tinna Timian, en ef marka má ljósmyndir í því riti sem og upplýsingar um höfundarrétt leynist Steinar Bragi Guðmundsson að baki því höfundarnafni. Raunar er rétt að setja ákveðinn fyrirvara þegar fullyrt er að hér sé um að ræða syrpu ljóðabóka. Sameiginlegt einkenni á umræddum ritum er, að hér er farið um víðan völl, reynt er á þanþol ljóðformsins og tengsl ljóðsins við aðrar listgreinar, sem og framsetningaraðferðir og fagurfræði annarra miðla í samtíma okkar. Gott dæmi um þetta er bók Óttars M. Norðfjörð þar sem bregður fyrir hverskyns úrklippum og auglýsingum, klippiverkum þar sem skeytt er saman textum og myndum sem ættaðar eru úr dægurmenningu samtímans, handrituðum ljóðum og tilraunakenndri prentlist, svo dæmi séu tekin. Á svipaðan hátt er í bók Tinnu Timian brugðið á leik með bloggformið og því beitt til endurskoðunar á ljóðlist samtímans. Loks má nefna að myndræn framsetning gegnir veigamiklu hlutverki bæði í bók Vals Brynjars Antonssonar og Þórdísar Björnsdóttur og Jesse Ball. Þannig er óhætt að taka undir með þeirri fullyrðingu Viðars Þorsteinssonar, útgáfustjóra Nýhils, í síðasta vorhefti Skírnis, að „ljóðabókaserían“ Norrænar bókmenntir innihaldi verk „sem geta vart talist ´ljóðabækur´ í þröngum skilningi þess orðs.“
Sá tónn sem greina má í upphafi ljóðabókar Eiríks Arnar ætti að vera orðinn nokkuð kunnuglegur þeim sem hafa kynnt sér verk Nýhilskáldanna. Tónninn er sjálfbirgingslegur og aðgangsharður, allt að því frekjulegur á köflum og honum er vísvitandi ætlað að ögra a.m.k. hluta lesendahópsins. Stórkarlalegar yfirlýsingar á borð við þær að nútíminn hafi nú loks hafið innreið sína í norrænar bókmenntir hljóma einnig kunnuglega. Hér má greina enduróm af þeim herskáu yfirlýsingum sem fluttar voru og gefnar út af hópum rithöfunda og listamanna á fyrstu áratugum 20. aldar, þegar vígreifar framúrstefnuhreyfingar sögðu hefðarhyggju og ríkjandi menningu stríð á hendur um leið og þær boðuðu komu nýrrar aldar í list og skáldskap. Að baki fullyrðingunni í ljóð Eiríks býr í raun aldargömul þrá eftir nýju og fersku ljóðmáli, sem geti gert manninum kleift að brjótast úr viðjum hefðbundins tungumáls, þrá eftir ljóðmáli sem geri fært að henda reiður á glundroða nútímans og bregðast kröftuglega við honum. Tengingin við hefð framúrstefnunnar og leit hennar að nýju og fersku tungumáli er sé hafið yfir hversdagsmál og úr sér gengna rökhugsun er víða dregin í forgrunn í bók Eiríks. Í eftirmála bókarinnar, sem ber yfirskriftina „Lausnir“, er því t.a.m. lýst yfir að „áferðarfallegt tungumál sé einfaldlega bull“ og að þörf sé fyrir ljóð sem séu „ómstríð og tónskrattandi þversagnarkennd og kakófónísk“. Hér má greina þrá eftir nýju ljóðmáli er geti brugðist við ágengri heimsmynd okkar tíma og spornað gegn áhrifaleysi ljóðsins. Í textanum er jafnframt brugðið upp mynd af ásókn og alnánd tungumálsins í menningu okkar þar sem „orð eru skrifuð á alla skapaða hluti“ og „glymja alls staðar“, „bergmála milli veggja“ með þeim afleiðingum að „heimurinn sýgur þau í sig“, „endurtekur þau, stamar þeim, skrifar þau, ljósritar þau, fjölfaldar þau og heimtar stöðugt ný“. Hér má greina skýra samsvörun við þekkta stefnuyfirlýsingu dadaistans Hugos Ball frá árinu 1916, þar sem gerð er atlaga að „þessu árans tungumáli, löðrandi í skít líkt og af braskara höndum sem máð hafa klink” og þeirri spurningu varpað fram hvers vegna við þurfum „endilega að láta munninn á okkur hanga út um allt“ á hlutunum. Í texta Eiríks býr skýr vitund um að hér er leitast við að endurvinna og endurvirkja hefð framúrstefnunnar, menningarlega gagnrýni hennar og starfsemi. Lausnin sem Eiríkur leggur til er aftur á móti frábrugðin þeim lausnum sem listamenn á fyrstu áratugum síðastliðinnar aldar lögðu til. Hér er ekki brugðið upp útópískri mynd af tungumáli framtíðar þar sem sigrast hefur verið á þeirri hefðbundnu rökhugsun sem talin er búa innra með tungumálinu, heldur felur leið Eiríks fremur í sér leit að einhverskonar flóttaleið, leit að eyðum í okkar eigin tungumáli. Þetta lýsir sér m.a. í því að ljóðabók hans samanstendur af aragrúa tilvitnana, líkt og ljóðmælandi leitist við að smjúga úr eigin sjálfsmynd, sem smíðuð er í tungumálinu, með því að skríða inn í mál annars. Í erindi mínu á morgun hyggst ég beina sjónum nánar að þeirri fagurfræði endurvinnslunnar sem líta má á sem sameiginlegt einkenni á áðurnefndum ljóðabókum Nýhils og fást við þá spurningu að hvaða marki textarnir megni að standa undir eigin kröfum um að marka upphaf nýs skeiðs í íslenskri ljóðlist. Áður en við snúum okkur að þeirri spurningu er aftur á móti gagnlegt að ræða stuttlega það sem við getum nefnt vanda framúrstefnu á okkar dögum.
Af áðurnefndri Skírnisgrein Viðars Þorsteinssonar má sjá að í starfsemi Nýhils er unnið markvisst með breytta stöðu hinnar fagurfræðilegu hugmyndar um hið nýja. Í fyrsta lagi má hér nefna að hugmyndin um hið nýja er orðin að einskonar viðteknu viðmiði í umræðu um fagurfræði nútímabókmennta og -lista, þar sem herská gagnrýni á borð við þá sem gagnrýnendur beindu að framúrstefnu fyrr á öldum, þegar hún var sökuð um hnignun og úrkynjun, virðist heyra sögunni til. Vissulega líta ekki allir gagnrýnendur jákvæðum augum á tilraunamennsku í anda framúrstefnu. Almennt má þó segja að nú beri meira á fremur yfirlætislegu umburðarlyndi, þar sem gagnrýnendur framúrstefnu líta á tilvist hennar sem illa nauðsyn er hugsanlega muni rætast úr með tímanum og auknum þroska. Á hinn bóginn má segja að hugmyndin um fagurfræðilega nýsköpun hafi á nokkurn hátt glatað forræði sínu með því ferli sem Lyotard hefur kennt við „endalok leiðarsagnanna“, þar sem litið er á hina fagurfræðilegu hugmynd um hið nýja sem alræðissinnað viðhorf er feli í sér hættu á ofstækisfullri framfaratrú og forræðishyggju. Grein Viðars er aftur á móti skýrt dæmi um viðvarandi mikilvægi hugmyndarinnar um hið nýja í fagurfræði Nýhilhópsins. Vissulega er hér brugðið gagnrýnu ljósi á breytt gildi hins nýja í menningu samtímans. Á hinn bóginn má einnig greina í textanum ummerki þeirrar mælskulistar sem kemur fram í áðurnefndu ljóði Eiríks Arnar. Þannig lýsir Viðar Nýhil bæði sem „helsta fjöreggi nýsköpunar í skáldskap á Íslandi“ og sem „fæðingardeild hins nýja í íslenskum bókmenntum“ – og má hér greina enduróm af mælskufræði framúrstefnuhreyfinga frá upphafi síðustu aldar þar sem upphafi hins nýja tíma var gjarnan lýst með lífrænu myndmáli fæðingar. Loks varpar Viðar fram þeirri hugmynd að þess megi vænta að „innan [Nýhils] skapist list í nánari tengslum við alþjóðlegar listastefnur samtímans en verið hefur í íslenskum bókmenntum“ og þar með verði hugsanlega hægt að sigrast á alþekktri tímaskekkju íslenskrar bókmenntasögu, þar sem nýjungar hafi jafnan borist hingað til lands í þann mund sem þær voru að syngja sitt síðasta í öðrum löndum Evrópu. Hér má greina bergmál þeirrar orðræðu sem einkennt hefur skrif framsækinna íslenskra rithöfunda og listamanna fyrr á tímum, svo sem sjá má t.a.m. af skrifum Birtingsmanna og SÚM-hópsins.
Nú kann einhverjum að þykja nóg um þá yfirlýsingagleði sem setur mark sitt á mælskulist Nýhilhópsins og kætast yfir því að bent sé á að slíkar yfirlýsingar um upphaf nýs tíma séu í raun aðeins veikur endurómur af herskáum yfirlýsingum rithöfunda og listamanna á fyrri tímum. Slíkt viðhorf byggir aftur á móti á ógagnrýninni sýn á breytta stöðu hins nýja og vanda framúrstefnu á okkar dögum. Nú er það svo, að sá sem beinir sjónum að framúrstefnu í samtíma sínum hættir sér út á hálan ís. Líkt og fræðimenn hafa réttilega bent á, hneigist framúrstefna jafnan til þess að koma fram þar sem menn hefðu síst búist við henni. Þetta býður þeirri hættu heim að sá sem kýs að ræða um framúrstefnu í samtíma sínum reynist þegar fram líða stundir hafa verið rangstæður, þ.e. þeir straumar í fagurfræði samtímans sem hann kaus að beina sjónum reynast e.t.v. ekki jafn róttækir og framsýnir og honum hafði sýnst, þegar allt kemur til alls. Ennfremur felst í þessu hætta á að sá sem bendir á framúrstefnuna í samtímanum bindur um leið enda á tilvist hennar, því hann innlimar hana um leið í þá hefð sem hún þarfnast andstöðu við. Sé framúrstefna skilgreind á þá leið að hún sé framsæknasta list hvers tíma, sem sjái fyrir nýjungar og þróun framtíðar, felst augljós þverstæða í því að reyna að benda á hana í samtímanum. En einnig hér er sjónarhornið í raun skakkt. Allt frá því fyrstu nýframúrstefnuhreyfingarnar stíga fram á sjónarsviðið eftir heimsstyrjöldina fyrri, hafa þær þurft að takast á við þann vanda að tilheyra hefð. M.ö.o. er krafan um hið nýja orðin að endurtekningu, að vísun. Afleiðing þessa skakka sjónarhorns á framúrstefnu er sú að gagnrýnendur benda gjarnan á endurtekninguna og halda því fram að framúrstefnan sé liðin undir lok eða hún sé jafnvel „dauð“, eins og gjarnan hefur verið haldið fram með mælskufræðilegum tilburðum síðastliðna áratugi. Í raun er orðræðan um dauða framúrstefnunnar þó jafn gömul og hún sjálf, líkt og sjá má t.a.m. af orðræðu íslenskra menntamanna á 3. áratugnum, sem kepptust við að lýsa því yfir að hún væri andvana fædd og leituðust hver af öðrum við að renna stoðum undir það sem ég kýs að kalla „loftbólukenninguna“ um framúrstefnuna, þ.e. að hér væru á ferðinni tískufyrirbæri eða loftbólur sem myndu springa fyrr en varði og hverfa í sögulega þoku gleymskunnar.
Slík gagnrýni sniðgengur þá þverstæðu í fagurfræði nýframúrstefnunnar að hún byggir á hefð. Þegar yfirlýsingum um upphaf nýs fagurfræðilegs tíma er mætt með því viðhorfi að krafan um hið nýja sé orðin hjáróma gömul tugga, byggir það ekki aðeins á þeirri forsendu að framúrstefnan sé orðin að útdauðri orðræðu, eða tungumáli sem er „gamalt og kæst“, svo vitnað sé til orða Eiríks Arnar Norðdahl. Slík gagnrýni beinist fyrst og fremst að viðleitninni til að halda fagurfræðilegum arfi framúrstefnunnar vakandi, að endurtaka hann í nýju samhengi þar sem hann á enn brýnt erindi. Vissulega felst ákveðin þversögn í því að endurtaka kröfur um sköpun hins nýja og ganga þar með inn í orðræðuhefð sem leggur áherslu á hefðarrof og nýsköpun. Í kröfu Nýhils og annarra nýframúrstefnuhreyfinga um sköpun nýs tíma gætir óhjákvæmilega ákveðinnar íróníu, þar sem krafan um hið nýja er orðin að fullyrðingu um nauðsyn þess að halda hinu gamla, arfi framúrstefnunnar, á lífi. Í því felst augljós þverstæða að ganga inn í hefð sem kemur fram sem andhefð með því að lýsa yfir dauða hefðarinnar. Innbyggð írónía nýframúrstefnunnar er í því fólgin að haldið er í útópíska þrá eldri framúrstefnuhreyfinga um sköpun nýs menningarlegs rýmis, en hún byggir um leið á vitund um að þessi útópía er ávallt utan seilingar. Í kröfunni um sköpun nýrrar fagurfræði felst því ekki lengur hefðarrof heldur hefðarvitund sem hljómar eins og bergmál horfinnar raddar, en þessi rödd er jafnframt meðvituð um eigin íróníu og hjákátleika. Endurtekningin öðlast hér virkt hlutverk – að endurtaka gjörninga eldri framúrstefnuhreyfinga er að setja þá í nýtt samhengi, beita þeim til að varpa ljósi á innbyggðar hugmyndir og forsendur eigin bókmenntakerfis og draga þær í efa. Nýframúrstefnan hefur aftur á móti engin færi á að sneiða hjá þeirri hjáróma rödd sem einkennir mælskulisthennar. Þessi írónía kemur m.a. skýrt fram í ljóði Eiríks Arnar „Naglasúpa IV“ þar sem herskár yfirlýsingatónn framúrstefnunnar er skopstældur og settur í annað ljós með því að innlima hann í form uppskriftar og flétta honum þannig saman við neyslumenningu samtímans. Ljóðið hefst á orðunum „Rífið lambhagasalatið! Rífið börkinn“ en hverfist að lokum yfir í beina endurtekningu á mælskulist framúrstefnunnar frá fyrri öldum: „Rífið niður heimsveldið! Rífið ykkur upp úr þessum sápukúludraumórum!“ Í ljóðinu er unnið á gagnrýninn og írónískan hátt með hefð framúrstefnunnar, gengið er inn í mælskulist hennar en um leið grafið undan henni í leit að öðrum leiðum. Ljóð Eiríks er skýrt dæmi um það hvernig hinar nýútkomnu ljóðabækur ritraðarinnar Norrænar bókmenntir endurvinna orðræðuhefð framúrstefnunnar á meðvitaðan hátt, beita endurvinnslunni sem aðferð.
II
(erindi framhaldið í Víðsjá, degi síðar)
Í erindi mínu í gær beindum við sjónum að vanda framúrstefnu á okkar dögum. Í því samhengi fjölluðum við um þá þverstæðu sem felst í fagurfræði nýframúrstefnu, þar sem yfirlýsingar um upphaf hins nýja fela í raun í sér ákall um að varðveita hið gamla, ákall um að endurvirkja fagurfræðilegar hugmyndir framúrstefnunnar og beita þeim til að varpa ljósi á okkar eigin menningu og þjóðfélag. Í dag munum við beina sjónum nánar að ritröðinni Norrænar bókmenntir og fást við þá spurningu hvernig hugmyndin um nýtt fagurfræðilegt viðmið birtist í þeim níu ritum sem gefin hafa verið út innan þeirrar raðar.
Í gær vék ég ennfremur að þeirri fagurfræði endurvinnslunnar sem setur mark sitt á áðurnefnda texta og því hvernig leit þeirra er ekki lengur leit að nýju tungumáli er liggur handan við hefðgróna, málbundna rökhugsun, heldur í leit að gloppum í okkar eigin tungumáli. Í dag er ætlunin að fjalla annars vegar um viðleitni textanna til að endurnýja ljóðmál íslenskra bókmennta með sköpun „ómstríðra og tónskrattandi þversagnarkenndra og kakófónískra“ ljóða, svo aftur sé vitnað í eftirmála Eiríks Arnar að Blandarabröndurum. Í bókunum birtist í senn viðleitni til að gera ljóðmálið að spegli ágengs og óheflaðs tungumálsins í samtíma okkar, viðleitni til að ögra lesendum eða í það minnsta bregða á leik með slíka ögrun í leit að fersku myndmáli og loks leit að skerandi ljóðmáli er geri bókmenntunum kleift að kveða sér hljóðs innan menningar sem mörkuð er af upplýsingaflæði og áróðri menningariðnaðarins.
Dæmi um þá ögrandi mælskulist sem hér er nefnd má finna víða í Norrænum bókmenntum. Hér má t.a.m. nefna langan ljóðabálk Ófeigs Sigurðssonar um „Horguðinn“ sem borinn er upp af mælskuþrungnu myndmáli:
Kraðak er til af gráum glórum
brókarsóttar sem sundrung mannúðar
reyrðar frumhvatir í hyldjúpum helli
& þriðja manninum tungslausar götur.
Myndmálið virkar óreiðukennt, líkt og merkingin renni lesandanum sífellt úr greipum. Textinn ögrar lesandanum með óræðu myndmáli, þar sem ein mynd flæðir inn í aðra. Í heildina verður þó að segjast að í bók Ófeigs er ljóðmálið kaffært í mælskulist, sem á löngum köflum verður síður ögrandi en þreytandi, þar sem óreiðukennt myndmálið virkar merkingarrýrt og ummyndast í fremur hefðbundna móderníska heimsósómaljóðlist. Þau einkenni sem hér eru nefnd setja þó ekki almennt mark sitt á Norrænar bókmenntir. Dæmi um ólíka textagerð má t.a.m. finna í ljóðabók Kristínar Eiríksdóttur, þar sem skáldskaparfræðilegur arfur súrrealismans er endurunninn á skapandi hátt í mótun sjálfstæðs myndheims fantasíu og goðsagna.
Yfir heildina litið verður ljóðlistin í Norrænum bókmenntum áhrifaminnst þar sem höfundunum er mest niðri fyrir og íróníunni sleppir. Dæmi um þetta má finna í bók Óttars M. Norðfjörð, þar sem áróðurskennd gagnrýni á stríðsbrölt, fjölmargar úrklippur úr markaðsmenningu samtímans og skopteikningar af George Bush eru misvel heppnaðar. Í bókinni er dregin upp gamalkunnug mynd af markaðsþjóðfélagi nútímans sem ríki Molochs, er holdgerist í hauskúpum, beinagrindum og teikningum af George Bush með horn og hala. Heimsendastemningin missir á löngum köflum marks, brugðið er upp alþekktri mynd af nútímaveröld á leið til glötunar, sem virkar eins og hrein endurtekning á verkum þýskra expressjónista í upphafi síðustu aldar. Á nokkrum stöðum í bókinni tekst þó betur til, þar sem vel valið myndefni varpar gagnrýnu en írónísku ljósi á heimsmynd okkar.
Öllu beinskeyttari gagnrýni má finna í bók Steinars Braga, Litli kall strikes again, sem gefin er út undir höfundarnafninu Tinna Timian. Raunar er nafn og jafnvel kyn þessa höfundarsjálfs nokkuð órætt, því textahöfundurinn er kynntur í káputexta undir karlmannsnafninu Tinni Tímgun og ýmist karlgerður eða kvengerður í texta bókarinnar. Einnig hér fer mikið fyrir þjóðfélagsgagnrýni sem beint er gegn George Bush og raunar einnig Halldóri Ásgrímssyni. Hér sækir gagnrýnin aftur á móti kraft sinn í sjálft form bókarinnar, sem hefst með ávarpi til lesanda, er fellur að þeirri hefð framúrstefnunnar að löðrunga almenna smekkvísi. Bókin er þar „tileinkuð öllum raggeitum og fylgispökum, launillum og hugsjónalausum stjórnmálamönnum sem segja að stríð séu nauðsynleg, og áþekkum kjósendum þeirra – gæti verið ÞÚ líka“. Bókin sjálf er jafnframt gagnrýninn leikur með bloggformið, þar sem höfundarsjálfið Tinna Timian fer mikinn í gagnrýni sinni á menn og málefni í samtímanum. Hinn kynlausi eða tvíkynja ljóðmælandi textans, Tinna Timian, er í raun holdgerving hins unga og sjálfumglaða íslenska meðalmennis, tungumáls þess og „gagnrýninnar“ þjóðfélagssýnar. Þannig er brugðið írónísku ljósi á ögrandi mælskulist ljóðmælandans, Tinna Timian samanstendur af stílfærðri sjálfsmynd, innantómum ögrunum og smáborgaralegri æskulýðsmenningu. Þessi íróníska vídd undirbyggir gagnrýna sýn textans á þjóðfélagið, þar sem sjálf rödd gagnrýninnar birtist sem hluti þess markaðsvædda menningarumhverfis sem gagnrýni hennar beinist að.
Tæknin sem beitt er í Litli kall strikes again er lýsandi fyrir aðferð sem er áberandi í fleiri bindum Norrænna bókmennta. Líkt og bók Tinnu Timian sækir til bloggbókmennta sækir t.a.m. Rispa jeppa eftir Hauk Má Helgason til bréfsformsins og í ljóðabók Óttars M. Norðfjörð er skeytt saman brotum og safni tilvitnana úr myndmenningu samtímans. Hér er leitast við að opna ljóðið fyrir tengslum við aðra rit- og myndmiðla, bregða ljósi á hefðbundna mynd þess og finna því stað innan fjölmiðlamenningar samtímans, ýmist til að bregða á leik eða varpa ljósi á áróðursgildi mynda og tungumáls í síðkapítalísku þjóðfélagi okkar daga. En hvar er hið nýja í þessari aðferð? Felst það í öðru en að beita ljóðforminu með þeim hætti að það bregðist við og endurspegli mynd- og prentmenningu samtímans, líkt og einnig hefur gerst fyrr á tímum með tilkomu nýrra miðla, s.s. þegar rithöfundar og skáld leituðust við að bregðast við kvikmyndinni og sjónvarpinu fyrr á tímum?
Til að leita svara við þeirri spurningu er gagnlegt að beina sjónum að bók Vals Brynjars Antonssonar, Eðalog, sem ber þann lítt hógværa undirtitil Drög að vísindaljóðlist 21. aldar. Í upphafsljóði bókarinnar er brugðið upp mynd af ljóðmælanda þar sem hann er „staddur á yfirgefnu torgi“ og sér hvernig „loftbelgir fylla himinninn og skip borin af gasblöðrum svífa burt“, uns „mannfólkið hefur yfirgefið jörðina og ferðast nú um gufuhvolfið í von um að leysast upp“, „menn þreyttir á mönnum breytast í eðalgös“. Sýn ljóðmælandans verður að uppsprettu ljóðabálks þar sem dregin er upp mynd af huldum heimi eðalloftegundanna. Eðalloftegundirnar eða eðalgösin verða að að eins konar skáldskaparfræðilegum lykli að ljóðmáli sem samanstendur af lokuðum myndheimum. Heimarnir liggja þó saman með einhverjum sérkennilegum hætti, þannig að ljóðmál textans skapar dulrænan og lagskiptan merkingarheim sem er opinn fyrir hvers kyns draumsýnum, fantasíu og goðsögnum. Þessi samsvörun textans við efnisheim eðallofttegundanna er undirstrikuð á myndrænan hátt í bókinni, þar sem blöðrur og setningar mynda sívaxandi og lagskipt hvolf.
Upphafsljóð bókarinnar felur í sér vísun sem varpar ljósi á aðferð textans. Í upphafsljóði þekkts rits íslenskrar bókmenntasögu, Flugum eftir Jón Thoroddsen, er því lýst hvernig ljóðmælanda verður litið ofan í opna skrifborðsskúffu og sér flugur berast upp úr henni. Þær „flykkjast síðan að honum“, og „sveima um höfuð hans“ uns þær taka sér bólfestu í höfði hans og holdgerast í ljóðum. Líkt og flugurnar í bók Jóns Thoroddsens verða að póetólógískri mynd af nýju prósaísku ljóðmáli verða eðalgösin í bók Vals Brynjars að táknmynd nýrrar textavitundar. Hér stíga ekki flugur upp úr skrifborðsskúffu sem tákn nýrrar bókmenningar, heldur myndast loftkenndar sýnir sem taka á sig ljóðrænar myndir. Sú nýja vitund sem tákngerist í ljóðunum lendir víða undir smásjá ljóðmælandans: „stærsta uppgötvun mín – og sú sem hefur haldið mér föngnum – er tölvurnar. Ég er sannfærður um að þær hafi fengið vitund, draumkennda sjálfsvitund sem sprettur upp hér og þar á Netinu.“ Ljóðin eru tilraun til að gefa þessari vitund áþreifanlega mynd, þar sem eðalgösin verða að einskonar formgerðarlögmáli. Skírskotun textans til „draumkenndrar sjálfsvitundar“ tölvanna felur jafnframt í sér vísun til skáldskaparfræði súrrealismans. Hér sækir hin nýja draumkennda vitund ekki að mælandanum í dulrænum myndum og brotakenndum setningum, líkt og André Breton lýsir í fyrstu stefnuyfirlýsingu súrrealismans, heldur sækja þar að ljóðmælandanum í gegnum útvarpssendingar og tölvuskjái, honum finnst „engu líkara en að tölvurnar dreymi; að Netið reyni að koma þessum draumförum í form – í frummyndalíkingu“.
Sú þrá sem hér birtist eftir sköpun nýs, loftkennds textarýmis, birtist víða í Norrænum bókmenntum, líkt og t.a.m. má sjá af upphafsljóði bókar Hauks Más: „Mig langar að fljúga út úr þessum texta, mig langar að hann hverfi upp í himinhvolfin, ég er í þannig skapi … ég væri til í að textinn liti út eða væri snertingar eins og rofinn himinn, eins og himinrofabörð…“ En þessi nýja textavitund birtist einnig í öðrum myndum í Norrænum bókmenntum. Hér má benda á hvernig mörg ljóðanna sækja í táknheim internetsins sem einskonar skjalasafn, taka gögn þess jafnvel inn í óbreyttri mynd, líkt og sjá má t.a.m. af ljósmyndum í ljóðabók Tinnu Timian sem sóttar eru á Netið og merktar sem slíkar, þannig að þær ramma inn rafrænan reynsluheim ljóðmælandans. Einnig má vísa á notkun þeirrar bókar á bloggforminu, sem endurspeglast m.a. í köflum þar sem bregður fyrir leturgerð án íslenskra stafa og knosuðum setningum. Ennfremur má hér nefna ljóð Eiríks Arnar, „til þess er það varðar“, langri runu tilvitnana úr hversdagsmáli á borð við „varðandi úrkomukort fyrir útreikninga á skúrum“ og „varðandi áhrifaþætti í endingu burðalaga og slitlaga“. Hér er ljóðformið opnað fyrir tungutaki hversdagsins og það flæðir inn í öllum sínum fjöl- eða fábreytta nöturleika. Ljóðformið verður að tilvitnanasafni sem sækir í tungumál samtímans, vistar það innan hefðar bókmenntanna og varpar á það nýju ljósi. Í eftirmálanum að ljóðabók Eiríks Arnar má finna hugleiðingar um þessa fagurfræðilegu aðferð endurvinnslunnar. Þar er ljóðunum lýst sem „blöndum,, tilbrigðum, fyrirbærum, bastörðum“ sem hafi verið safnað og „raðað saman af sæmilega röklega þenkjandi mannskepnu í einhverslags misröklegar og misfagurfræðilegar blokkir af merkingu“. Hér er unnið með póstmódernískar hugmyndir um endurvinnslu og þrotabókmenntir, auk þess sem leitast er við að varpa ljósi á starf ljóðasmiðsins, er felst í að safna saman orðum og setja þau í nýtt samhengi. Um leið og sótt er í margvíslegar birtingarmyndir tungumálsins í samtímanum er vegið að hugmyndinni um frumleika, sem liggur eins og rauður þráður í gegnum bókmenntasögu nútímans. Textinn er lýsandi dæmi um þverstæður hugmyndarinnar um hið nýja á okkar dögum. Leitin að hinu nýja umhverfist í höfnun þess. Ef við viljum leita svara við þeirri spurningu hvort textar Norrænna bókmennta megni að standa undir þeim kröfum að verða stofa á „fæðingardeild hins nýja í íslenskum bókmenntum“, svo aftur sé vitnað í orð Viðars Þorsteinssonar, verður sú spurning að taka mið af þversagnakenndri stöðu framúrstefnu á okkar tímum. Þegar litið er yfir fyrstu níu bindi ritraðarinnar, má e.t.v. svara þessari spurningu á þá leið að hið nýja felist í því hvernig textarnir endurvinna í senn hið gamla og táknheim samtímans, flétta því saman og leita í gagnabanka samtímans – ekki aðeins eftir slitróttum táknrunum, heldur einnig eftir nýju formgerðarlögmáli er geti lagt grunn að annars konar bókmenntum.
Benedikt Hjartarson – erindi flutt í útvarpsþættinum Víðsjá á Rás 1, 4. og 5. júlí, 2005.