Ístöðuleysingi læknast af berklum
Ungum skáldum er það allra best að lenda í lífsháska. Þetta benti skáld eitt mikið á fyrir margt löngu, og þótti spaklega mælt.
Æ fokkit. Byrjum aftur.
Þrándur er ungur maður í leit að lífi. Eftir margra mánaða sleitulaust strit, sextán tíma á dag, í smábæ úti á landi, þá leggur hann land, æ fyrirgefiði, sjó undir fót og heldur með Norrænu til Danmerkur, með fyrirhuguðu stoppi í Færeyjum. Förinni er heitið á fund Maggie, lífsreyndrar konu frá Texas sem er ekki aðeins tvíkynhneigð, heldur ofaní kaupið pólíamorísk. Fjölásta.
Pólíamoría. Hold that thought.
Nema. Nema hvað. Um borð í Norrænu kynnist Þrándur englastúlkunni Anní, færeyskri yngismær með stór blá augu (eða græn) og hár eins ljóst og sólin í essinu sínu. Hippastelpu í dökkbláum gallabuxum (31-32). Þau ná vel saman, eina töfrum slegna næturstund, og sammælast um að hittast á kaffihúsi í Þórshöfn um kvöldið. Fyrir kaldhæðni örlaganna (les: klaufsku Þrándar sjálfs) fara mál þó á annan veg: Þeim var eigi skapað nema að skilja.
Í Danmörku hittir Þrándur hina bandarísku Maggie loks augliti til auglitis, eins og efni stóðu til. Hann reynir sig við lífstíl hins fjölásta bóhems, pólíamoríuna:
Heilt heimspekikerfi. Heilir heimar hugsana sem við í norðrinu hvorki könnumst við né góðkennum. Í Bandaríkjunum hefur lauslátt fólk rottað sig saman til að bæta ímynd druslna hvarvetna, til að benda dæmandi fingri á óeðli samfélags sem neitar þem sem vill elska um ást sína. [...] Þau vilja víkka út trúnaðarsambandið, teygja á hugtakinu þar til sambandið inniheldur eins marga og hægt er að koma fyrir með góðu móti. (48)
Druslur allra landa sameinist. Hinn íslenski Þrándur og hin bandaríska Maggie eru bæði hugsjónadruslur: Hann hórast á hugsjónum. Hún drýgir hór af hugsjón. En hvað með þá færeysku, hana Anní? Hver er hennar hugsjónahórdómur?
Andskotinn að ég viti það. Byrjum aftur.
Hugsjónadruslan opnar á eftirfarandi formála:
Ég vil byrja á að taka fram, vegna þeirra sem kannski eiga erfitt með að þola mikla spennu, eða óvissu, að þessari sögu lýkur. Hvort sem það verður vel eða illa, þá lýkur henni. Það kemur oft til með að standa tæpt, og ég geri ráð fyrir að á einhverjum stundum eigi lesandinn eftir að spyrja sig hvort þræðir sögunnar nái nokkurs staðar saman – jafnvel mörgum vikum eftir að lestri bókarinnar lýkur… (5)
Undirritaður játar að nokkrar spurningar dvöldu með honum um sinn eftir lestur bókarinnar. En engin þeirra hafði að gera með það hvort þræðir sögunnar næðu saman. Um það stóð mér á sama. Kannski finnst einhverjum að ég hefði átt að byrja þessa rýni á því að hrópa VARÚÐ! SPILLIEFNI! en þess er engin þörf. Söguþráðurinn er ekki það sem skiptir máli. Hann ætti ekki að vera nokkrum manni ástæða til að lesa bókina. Auk þess að þeir sem vilja lesa Hugsjónadrusluna ættu að vera löngu búnir að því og geta því sjálfum sér um kennt, helvískir.
Á Hugsjónadruslunni eru margir athyglisverðir fletir. Framan af er frásögnin brotin upp með dagbókarbrotum sem sögumaður færir inn meðan skipið siglir/beðið er eftir lest/leigubíl. Sum þeirra veita athyglisverða innsýn í hugarheim sögumanns. Svo gufa þau upp er frásögnin berst til Kaupinhafnar í seinni hlutanum.
Það má finna ágætar pælingar um kynlíf á internetinu: Hvernig á að taka því að tvær manneskjur geta kynnst, klæmst og notið ásta án þess að hittast í eigin persónu? Hvað er hægt að kalla líkamlega nánd þegar líkamleg nánd er ekki einu sinni til staðar?
Og talandi um líkamlega nánd: líkaminn er sínálægur, með öllum sínum skakkaföllum. Niðurgangi á kvennaklósetti á Bar-Café í Kaupinhöfn. Uppköstum í kjölfar forleiks í skúmaskoti á McDonalds. Og hasspípa með atvinnuþjófnum og berklasjúklingnum Mikhaíl dregur dilk á eftir sér.
Um miðbikið er sjónarhornið mölvað: frásögnin skiptir skyndilega úr fyrstu yfir í þriðju persónu. Fjórði veggurinn er rofinn. Lesandanum er rekið nett kjaftshögg: Vaknaðu fíflið þitt! Byrjum aftur.
Ég vil lýsa frati á hvern þann sem segir að Hugsjónadruslan sé ekkert merkileg vegna þess að hún reyni að hneyksla til þess eins að hneyksla (þessháttar lagað lætur ekki nokkur maður útúr sér annar en sá sem hneykslast, en er of raunaleg sál til að viðurkenna það). Berorðustu lýsingarnar í þessari bók eru með því besta við hana, ekki vegna þess að þær hneyksla, heldur einmitt vegna þess að þær gera það ekki. Samfaralýsingarnar eru með fegurri köflunum í bókinni, hvort sem um er að ræða ferhenta sjálfsfróun sitthvoru megin við tölvuskjáinn, þreifandi og fálmkennd atlot í veltingnum um borð í Norrænu, eða munngælur á klósettinu á McDonald’s. Það er ekki auðvelt að lýsa samförum án þess að gera þær klúrar. Það er töff djobb að láta hreinskilnina í atlotunum skila sér í gegnum textann. En Eiríkur Örn Norðdahl gerir það vel í fyrrgreindum dæmum. Og dagbókarjátning sögumanns á gömlum samskiptum við óþolandi kvensnift í höfuðborginni er óborganlega fyndin í kaldranalegum hryssingsleik (hryssingssleik?) sínum.
En svo er eins og botninn detti úr þessu. Eftir stefnulaust ráf og misáhugavert fyllerí í Köben fréttir Þrándur að báðar dísir drauma hans eru á leið til móts við hann, á sama stað og sama tíma. Hinn meinti þráðahnykill nær dramatískum hápunkti. En það er einhver smáborgarabragur í því hvernig greiðist úr flækjunni – hún leysist upp í plebbaskap og afskaplega óinteressant búksorgir ómerkilegra smásálna. Botninn er suður í Bar-Café.
Ungum skáldum er hollt að lenda í lífsháska. En hvernig eiga þau að geta það, þegar ekki er einusinni hægt að deyja úr berklum lengur, svo vel sé? Hvernig á þá eiginlega að vera hægt að bæta ódauðlegum verkum við bókmennaarfinn?
Sölumaður deyr.
Stjórnleysingi ferst af slysförum.
Ístöðuleysingi læknast af berklum.
Eitthvað hér er illt viðfangs.
Það má vel vera að Eiríkur Örn Norðdahl hafi reynt sitthvað það sem af er því lífi sem hann á vonandi fullt eftir af ólifað. Hann er eflaust búinn að sitja að sumbli með heimilislausum dópistum í Ósló. Reykja hass í drungalegum kjallara í Brno. Vinna sjálboðavinnu handa hungruðum heimi í svissnesku ölpunum. En það er einhvernveginn eins og sannleikurinn skili sér ekki í lygina – það vantar einhverslags lífsháska í skáldskapinn, eitthvað sem grípur lesandann hálstaki og dregur hann inn í bókina. Það er eins og Eiríkur Örn Norðdahl hafi aldrei lent í bílslysi. Eða tékkað sjálfan sig inn á geðdeild Landspítalans. Eða farið í krabbameinsmeðferð. Ég skynja ekki hjá honum ástríðuna; það má vel vera að hún ólgi í brjósti höfundar, en hún skilar sér bara ekki. Ekki við lestur Hugsjónadruslunnar.
Ég er ógeðslega ósanngjarn við strákinn, ég veit það vel. Það þarf ekki að segja mér það. En drengurinn er bara þannig vaxinn niður úr pennanum að það verður að gera til hans þá ósanngjörnu kröfu að hann blæði pöpulnum ódauðlegt bókmenntaverk úr sínum eigin æðum. Ég get ekki réttlætt þessi höstugu orð mín með neinu öðru en því að mér finnst vel líklegt að hann hafi hárrétta attitúdið til að geta og gera það sem ég kref hann um. Ég hef ekki lesið öll hans fyrri verk. En þó einhver. Og sá sem fylgist með daglegum internetpistlum hans (www.blog.central.is/amen/) sér að þetta er óvitlaus strákur. Honum liggur margt þarft á hjarta.
Hugsjónadruslan er langt frá því að vera slæm bók. Það er margt mjög gott við hana. Og hún er, þrátt fyrir nokkra hnökra, skemmtileg lesning.
Ekki slæm. Kannski ekki neitt afspyrnugóð heldur. En alltaf skemmtileg.
Skáld sem ég kann að meta skrifaði eitt sinn: „Misheppnuð bókmenntatilraun er oft mun skárri en vel heppnuð bók sem reynir ekki. Hún flýgur kannski á hausinn, en hún kemst þó upp af rassgatinu.“ Það má deila um hvort sé nær lagi að kalla Hugsjónadrusluna misheppnaða bókmenntatilraun eða misheppnaða tilraun til bókmennta. En hún flýgur á hausinn. Samt er það allt í lagi, ef höfundurinn rífur sig nú upp á rassgatinu og skrifar bók sem rekur lesandanum bókmenntafræðilegt spark í punginn. Hvenær mun Eiríkur Örn Norðdahl skrifa þá bók sem nær að nauðga mér í augntóftirnar? Hvenær rífur hann úr mér tunguna og mígur niður um kokið á mér?
Byrjum aftur Eiríkur. Rektu mér vogskorinn hnúa í andlitið. Ég mana þig strákur. Mana þig og bíð.
Hjörvar Pétursson
Rithringur.is – júli, 2005