Eruð þér Færeyingur?
Eiríkur Örn Norðdahl: Hugsjónadruslan. Mál og menning 2004.
Nú var mál að standa sig. Stunda daður, gott og hollt daður. Kveikja í kvensu með brennandi augum, heilum bálkesti af augasteinum, snilldarlegum kommentum um tímana, kommentum sem gætu breytt heimsskilningi hennar um alla eilífð.
“Eruði færeyskar?” spurði ég svo eins og asni. (bls. 35)
Mér þykja þessar línur úr Hugsjónadruslunni eftir Eirík Örn Norðdal lýsa bókinni vel. Sögumaðurinn leggur upp með að skilgreina tímana með því að ætla að skilgreina sjálfan sig. Honum er í mun að standa sig, daðra við lesandann og tæla hann til fylgilags við sig. Hann brennur af metnaði til að afhjúpa sannleikann um tímana þannig að heimssýn lesandans breytist, og lesandinn er alveg til í tuskið. En svo, þegar lesandinn hallar bókinni aftur finnst honum hann ekki hafa verið spurður að öðru en einhverju í ætt við: “Eruð þér Færeyingur?” Það er óneitanlega óvæntur vinkill á tilvistarspurninguna fyrir íslenskan lesanda.
Form þessarar íslensku tilvistarkönnunar er þrískipt. Sögumaðurinn segir frá með hefðbundnum hætti í þátíð eins og hann sé að rifja upp nýliðna atburði, en við fáum líka að komast að stjórntækjunum í hugskoti hans í gegnum dagbókina sem er í nútíð. Ofan á þetta koma tölvupóstar bæði frá sögumanninum Þrándi og til hans frá öðrum persónum bókarinnar. Tilvistarspurningarnar hverfast um sígild fyrirbæri eins og ástina og sannleikann. En einnig er spáð í hversvegna maður sé ekki meira til.
II.
Þrándur er ungur maður frá Ísafirði sem hefur slitið sér út í tveimur vinnum til að geta átt náðuga daga í Danmörku með hugsjónadruslunni Maggie, bandarískri stúlku sem hann kynntist á netinu. Hann siglir af stað með Norrænu og á leiðinni kynnist hann færeyskri stúlku, Anní, sem hann sefur hjá og ætlar svo að hitta á kaffi Natur í Þórshöfn, en ekki vill betur til en svo að hann sefur yfir sig um borð og missir af Færeyjum. Sagan leiðist nokkuð út í að bera saman hina Pólíamorísku Maggie (drusla af hugsjón) og hina náttúrlegu Anní, og sigrar Anní í þeirri samkeppni með miklum yfirburðum, þó Maggie sé áhugaverðasta persónan í bókinni. Í Kaupmannahöfn hittir Þrándur sukkaðan vin sinn Billa Duggfrisk sem býr í rússajeppa og hann fer með Þránd í partý hjá hústökukommúnu á Nørrebro. Sagan er ferðasaga án þess að vera það, ástarsaga án þess að vera það, slarkrómantík án þess að vera það. Hún minnir helst á bækur tilvistarsinna sem ganga út á að finna grunnkennd þess að vera og tilganginn með lífinu, eins og Flökurleikinn eftir J.P. Sartre. Sú revíukennda staða kemur upp að báðar stelpurnar sem eru kærustuefni Þrándar koma til Kaupmannahafnar á sama tíma, og þó að það eigi að koma í veg fyrir að þær hittist, þá hittast þær, eins og í sönnum revíum. Söguþráðurinn þróast sem sagt út í íróníurómantíkurrevíu í lokin.
III.
Það stendur til að skilgreina tímana út frá sjálfum sér, en þá þarf að finna stað þar sem hægt er að standa og skoða sig og tímana utan frá. Leiðin er að skoða sjálfan sig jafnóðum í dagbók í nútíð og síðan aftur sömu stundir eftirá í þátíð, til að skoða tímana rækilega úr tveimur áttum út frá sjálfinu sem maður svo aftur er alveg heiðarlegur um. En heiðarleikinn reynist vandmeðfarnari en nítroglusserín því ekki er hægt að segja allt og felst lygin þá ekki í því sem maður velur að sleppa? Hér vill höfundur allavega ekki sleppa banalítetum eins og rassgatinu sem hann er að athuga hvort fylgi manni um allan heim eða ekki, typpinu (sem minnst er á af svo stakri reglufestu í gegnum textann að það mætti vel skrifa um það ritgerð sem mjög sérstaka aukapersónu í sögunni), klósettferðum og slíku. En jafnvel það að muna rækilega eftir typpinu og taka fram hvernig getur gengið á klósettinu, alveg heiðarlega, virðist ekki skilgreina tímana að ráði, breytir engu um heimsmynd fjöldans. Rétt eins og aðrar slíkar ferðir verður klósettferðin í Hugsjónadruslunni nokkuð tíðindalaus og heimurinn þýtur skeytingarlaus hjá í manísku æði sínu. Höfundurinn gerir sér ljóst að þó hann reyni við heiðarleika og raunveruleika varðandi sig til að skilgreina tímana gengur það illa upp. Í kafla 17, sem heitir Næsti kafli (eins og fleiri kaflar) og er í miðri bókinni segir:
Ég/hann er aftur farinn að tala út um rassgatið á mér/sér. Tilgangslausir leikir. Leiknir til að maður skilji sjálfan sig betur. Sjái sig úr fjarlægð. Utanfrá. En það er lygi. Sé ekki sjálfan mig utanfrá. Get það ekki. Öðlast enga fjarlægð í 3. persónu. Kemst ekki út fyrir sjálfan mig. (Bls. 123)
Bókin breytir nokkuð um tón eftir þetta, formið leysist dálítið upp, án þess þó að hætta að hvíla á sömu grunnstoðum. Aðferð bókarinnar hefur verið vísað á bug, samt er önnur leið ekki prufuð. Það er orðið ljóst að sannleikurinn um mig er ekki sannleikurinn um tímana, svo sjálfmiðaður útgangspunktur leiðir bara í óefni. En það óefni er ákveðið að rata í með því þó að klára sögu einstaklingsins og afhjúpa hann í það minnsta eftir fremsta megni. En þetta reynist þrautin þyngri því aðalpersónan er á endanum ópólitískur pólitíker, órómantískur rómantíker, antíintelektúal intelektúal, sannleiksleitandi sem trúir ekki á sannleikann, firrtur nútímamaður sem fróar sér með ókunnugri konu á netinu en trúir samt á hreina og óspjallaða náttúrufegurð í líki Anní, stendur fyrir botnlausa einstaklingshyggju í hegðun og hugsun en viðurkennir síðan að það leiðir til tilfinningadoða og leiða gagnvart sjálfum sér en þó sérstaklega gagnvart öðru fólki. Persóna sem er svona mikið eitt en um leið andstæða þess verður fyrst og fremst mótsagnakennd og lost, og að hún skuli vera það í því samhengi sem bókin býður uppá verður vitanlega staðhæfing um nútímann af hálfu höfundar.
IV
Niðurstöður bókarinnar eru fyrst og fremst þrjár. Í fyrsta lagi má nefna að tilvistarspurningarstefið endar í hefðbundnum trúlausum exístensíalisma.
… ég trúi því, að maður sé meistari sinnar tilvistar. Ekki þannig að hann geti ráðið öllu sem gerist í kringum hann, en hann ræður því hvernig hann bregst við heiminum. Við finnum vísvitandi til. Það er gott og blessað, en við neyðumst til að viðurkenna að við berum ábyrgð á eigin tilfinningum, og hætta svo að beita þeim gegn öðru fólki, eða til að skjóta okkur undan ábyrgð.
Líkt og Hugsjónadruslan í heild kallast helst á við verk eins og Flökurleikann eftir Sartre, þá er þessi heimspekijátning í lok bókarinnar í fullkomnum samhljómi við verkið Tilvistarstefnan er mannúðarstefna, eftir sama höfund.
Í öðru lagi er niðurstaða bókarinnar íhaldssemi. Það sem er best skrifað í Hugsjónadruslunni er þátíðarfrásögn sögumanns, þar sem nýliðnir atburðir eru rifjaðir upp og sagt er frá með sem allra hefðbundnustum hætti. Þar eru lýsingarnar bestar, hvort sem um er að ræða fólk, umhverfi eða hluti. Gildin sem verða ofaná í sögunni eru líka hefðbundin: maður á að halda sig við einn aðila í ástarmálum, og maður á að velja konu sem er jákvæð, hlý, móðurleg, náttúruleg, á góða foreldra og er dugleg og metnaðargjörn í hefðbundnu námi. Þessi sigur hins íhaldssama og hefðbundna bakvið fjaðrafok sögunnar er það sem kemur lesandanum mest á óvart.
Í þriðja lagi er niðurstaðan sú að við erum lost eins og andhemmingwaysleg myndin af aðalsöguhetjunni í lokin gefur til kynna. Þrándur liggur í útlensku sjúkrarúmi, haldinn svo að segja útdauðum sjúkdómi með færeyskri kærustu sem hann þekkir svotil ekki neitt og er fyrirfram leiður á. Þessi aumkunarverða lokamynd af nútímamanninum er í fullkomnu samræmi við heildarhugsun bókarinnar.
Við þessar aðstæður verður spurningin “Eruð þér Færeyingur,” kannski dýpri en ætla mætti. Færeyska náttúrugyðjan Anní stendur fyrir forna visku, óspillta náttúru. Inntak spurningarinnar verður því: Erum við Íslendingar náttúrumanngerðir fremur en stórborgarmanngerðir eins og Maggie sem hefur verið hafnað eftir blóðiblandna skammarræðu. Svar Hugsjónadruslunnar við tilvistarspurningu nútímaíslendingsins er klárlega:
“Já, við erum Færeyingar!”
Bjarni Bjarnason
Tímariti Máls og menningar, 2005