Eitur fyrir byrjendur (Víðsjá)
Halldór og Dísa eru sambýlingar en hafa aldrei sofið saman “svo vitað sé” eins og það er orðað. Samband þeirra byggir á einhverju öðru. Áralangri, en skringilegri vináttu, sem ekki er alveg ljóst í upphafi hvers vegna er svo sterk.
Dísa og Halldór, sem eru aðalsöguhetjurnar í Eitri fyrir byrjendur, eftir Eirík Örn Norðdahl, eru nokkuð óvenjulegt ungt fólk. Þau lifa ekki til fullnustu, heldur standa sífellt í því að refsa sjálfu sér.
Dísa (í fortíðinni) með óhóflegri brennivínsdrykkju og í nútíðinni með því að láta karlmenn refsa sér…sem tekur á sig nokkuð óhugnanlega mynd í bókinni. Með aðstoð víðáttufávitans og karlmannlega kynjafræðinemans Högna.
Halldór lokar sig inni, einangrar sig – er áhorfandi að lífinu fremur en að taka þátt í því:
“Að hurðin skyldi aldrei opna fyrir mér var með því undarlegasta sem ég hafði reynt þegar hér var komið í lífi mínu en ég er ekki viss um að ég hafi áttað mig á því. Ekki fyllilega í öllu falli. Ég var svo innhverfur að veröldin átti erfitt með að komast að í hugsunum mínum.” (bls. 48)
Glíma hans við þetta verður grátbrosleg og eftir að sumarsýprusinn, sem ég vík nánar að bráðum, kemur inn á heimilið er eins og örlög hans séu ráðin. Halldór er yfirkominn af einhverju bölvuðu rugli sem maður botnar ekkert í fyrr en í lokin. Nöfn á ýmsum geðsjúkdómum hvarfla að manni; maður hugsar, hvað er eiginlega að drengfíflinu?
Dísa er nokkurs konar uppeldismóðir Halldórs. Hún passar upp á að allt sé í röð og reglu, hún hefur yfirumsjón með reikningum heimilisins, hún skrifar fyrirmæli á slökkvara til þess að rafmagnið sé sparað og hún kemur með pottaplöntur heim. Ég veit ekki hvort það er fyrir tilviljun, en Halldór kemst fljótlega að því að ein plantan, sumarsýprusinn, er eitraður. Honum líst ekkert á blikuna í fyrstu, en verður síðan undarlega upptekinn af plöntunni og nostrar í sífellu við hana, en byrjar að éta hana um leið.
Og það er nokkuð ljóst að Halldóri er ekki farið eins og Öllu Láru frænku minni forðum, þegar hún smakkaði á plöntu sem gæti hafa heitið sumarsíprus heima á Eskifirði. Alla Lára hugsaði einfaldlega með sér eins og börn gera stundum: “Ef ég er inni í sama herbergi og eitruð planta, þá er eins gott að ég smakki aðeins á henni” og það gerði hún.
Nei, það er eitthvað dýpra sem Halldór glímir við. Hann er í einhverri krossferð gegn sjálfum sér.
“Það sem hófst sem ótti og beygur var nú orðið að fasíneríngu. Ég gat bókstaflega ekki horft á sýprusinn án þess að vilja fást eitthvað við hann. Klóra, gæla, bíta og nú síðast, gæða mér á. Ég fyllti mjólkurglas af vatni og hellti í moldina, eins og til að vinna yfirbót. Svo skar ég niður afganginn af greininni á borðinu, setti hann í pott og sauð.” (93)
Ég þori varla að segja það, en aðstæður Halldórs verða ansi kafkaískar á köflum. Fyrir þá hlustendur sem ekki hafa þetta handhæga hugtak á hreinu, er með orðinu kafkaískur vísað til nokkurra höfuðpersóna tékkneska rithöfundarins Frans Kafka.
Manneskja sem lendir í aðstæðum sem oftar en ekki snúast um sekt, refsingu og yfirbót – oft án þess að vita hvaðan á hana stendur veðrið. Eins og Jósef K. í Réttarhöldunum, sem er handtekinn í upphafi sögu, en veit ekki fyrir hvað þó að sektin sé óvefengjanleg. Mín sök, mín sök, mín mikla sök. Kannski einmitt sú sem hefur fylgt mannkyninu frá upphafi.
Hin kafkaíska persóna lætur aðstæður sem hún botnar lítið í þó yfir sig ganga (líkt og Gregor Samsa í Hamskiptunum, sem gerir í sjálfu sér engar athugasemdir við að vera orðinn að skordýri einn goðan veðurdag, heldur finnur út hvernig best er hægt að haga daglegu lífi, eftir umskiptin sem á honum hafa orðið.)
Halldór lokar sig inni og eitrar kerfisbundið fyrir sjálfum sér án þess að fyrir því séu sýnilegar ástæður og hann tekur örlögum sínum án þess að spyrja of margra spurninga.
En hér má ekki segja of mikið vegna þess að þá gæti ég ljóstrað upp um það hvernig sagan endar. Og það er leiðinlegt að geta ekki sagt frá því hvernig sagan endar vegna þess að það væri svo gaman að velta sér upp úr gáfulegu tali um sekt manneskjunnar og hina endanlegu skuld, sem aldrei er hægt að greiða – nema kannski með lífinu sjálfu. Þá eru Dísa og Halldór Adam og Eva vegna þess að sektin kom inn í líf þeirra. Sumarsýprusinn þá skilningstréð, sem leiðir til þjáninga og jafnvel dauða, ef það er étið af honum… Nei, hér er ég kannski farin að ganga aðeins og langt.
Sorgin í sögunni, sem er umtalsverð, er ekki tækluð með neinu sorgarklámi, sem betur fer. Sögumaðurinn sýnir hæfilega nærgætni þó að hann sé stundum meinhæðinn, sem er undarlega heillandi, eins sikk og það hljómar. Í því skyni má nefna frásögn af kynferðislegri niðurlægingu – og svo auðvitað frásögnina af þeim vofveiflega atburði sem allt hverfist um.
Það er unggæðis- eða göslaragangur í stílnum, sem oftast er sjarmerandi og bráðskemmtilegt, en leiðir líka á stöku stað til þess að það sleppa í gegn fljótfærnisvillur og það sem hægt er að kalla “vont mál” sem auðvelt hefði verið að laga með öflugri yfirlestri.
Eiríkur Örn Norðdahl sýnir á sér nýjar hliðar með Eitri fyrir byrjendur. Hún er dýpri, einhvern veginn fegurri en fyrri bækur hans. Og þó að kafað sé í innsta eðli mannlegrar sorgar er það gert af hæfilegum stráksskap þess sem veit að sorgin og sektin verða alltaf til staðar hvort sem við lokum okkur inni eða eitrum fyrir okkur. Þess vegna er um að gera að láta byrðarnar ekki sliga sig…og bara flissa svolítið.
Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir