Blandarabrandarar (Bókmenntavefsdómur)
Blandarabrandarar (die Mixerwitze) er fjórða ljóðabók Eiríks Arnar Norðdahl. Í henni notast höfundur við klippiaðferð sem í stuttu máli felst í því að búnir eru til textar úr öðrum textum. Klippiaðferðin er heillandi, kannski ekki alltaf vegna afurðanna sem af henni hljótast, heldur frekar vegna aðferðarinnar sjálfrar. Slagorðið „miðillinn er merkingin“ á kannski við í þessu samhengi. Bókmenntir sem byggja á þessari aðferð eru oft ekki sérlega auðlesnar og bók Eiríks Arnar er sannarlega ekki afþreyingarlesning á heildina séð. Þrátt fyrir það eru mörg ljóðanna merkilega aðgengileg, auðlesin og auðskilin, a.m.k.miðað við þá aðferð sem notuð er. Tungumálið er hráefni skáldskaparins og möguleikarnir innan kerfis tungumálsins eru nær óþrjótandi þótt það sé vissulega takmörkum sett eins og öll önnur táknkerfi. Klippiaðferðin er einkum heillandi vegna hins óvænta og tilviljunarkennda sem henni fylgir. Henni má kannski líkja við höggmyndalist. Tiltekið grjót er hráefni myndhöggvarans, sem getur hoggið hvað sem hann kýs úr þessu grjóti en grjótið sjálft takmarkar einnig þá möguleika sem myndhöggvarinn hefur, því lögun þess, sprungur og annað setur myndhöggvaranum ákveðnar skorður. Hið sama gildir um textann eða textana sem eru hráefni rithöfundar sem notast við klippiaðferðina. Hráefnið býður uppá fjölda möguleika, en það takmarkar möguleikana líka og getur jafnvel tekið völdin að nokkur leiti. Allt þetta birtist í Blandarabröndurum Eiríks Arnar sem er í heildina séð vel heppnað verk, einkum vegna þess að það er bæði tormelt og auðmelt í senn.
Einn af textum bókarinnar virðist vera einhverskonar enduruppröðun á Tímanum og vatninu eftir Stein Steinarr. Undirritaður hefur reyndar ekki gert sérstaka athugun á því en orð eins og „þáfjall“ „sólvængjuð“ og „fjórvíðra“ eru trúlega ekki að finna í mörgum öðrum textum. Tíminn og vatnið hefur gjarnan verið talið eitt torskildasta ljóð módernismanns. Það viðhorf byggir auðvitað á þeirri illslökkvanlegu þörf að þurfa að rökvæða alla texta, skilja þá á sambærilegan hátt og við skiljum, eða teljum okkur skilja, einfaldasta lesefni. Það má líta á texta Eiríks sem ábendingu um þetta viðhorf, kannski fáránleika þess. Að forminu til er þetta prósatexti sem ber nafnið „Hnoða blóm“ og er trúlega óaðgengilegasti og torlesnasti texti bókarinnar, hann er í raun fullkomnlega óskiljanlegur, einhver myndi segja bull:
í yfir við sál vatnið koma berst sprengir og var þakskeggi ég sólskinið mánans flýjandi um minni hvíta og rignir vatninu blysmöskvum hugsanir og eins mín falla hinar fjarlægðarinnar brotnar veiða hönd fljótsins meðan til vængjum og vatnið tollir út og guð hrapandi myrkur [...]
(bls. 12)
Hvað á þetta að þýða? Hefur svona texti yfirleitt eitthvað að segja? Það væri mjög einfalt að svara þessum spurningum neitandi og kveða í framhaldinu uppúr um að þetta sé bull! En það má finna áhugaverða virkni í þessum „bull“ texta á sviði lestrarupplifunar. Ef maður á annað borð þrælar sér áfram og les „bullið“ er óhjákvæmilegt að reyna að finna einhverja skiljanlega þræði. Ljá einstaka orðaröðum merkingu, láta þær mynda skiljanlegar setningar, a.m.k. fá einhvern botn í merkingarleysuna. Lesandinn er því settur í aðalhlutverk. Honum er frjálst að finna merkingu úr merkingarleysunni, eða kasta fyrir róða hinni hefðbundnu lestraraðferð og leyfa orðunum einfaldlega að hljóma í rökleysu sinni.
Einn megin þráður þessa verks snýr að lestri og lestrareynslu. Nokkur ljóð í bókinni bera nafnið „Naglasúpa“ og eru númeruð frá I upp í VI. Þessi ljóð eru einskonar þulur þar sem sögn í boðhætti er endurtekin hvað eftir annað í samhengi við ýmiskonar matvæli, t.d. er hér brot úr ljóðinu Naglasúpa II: „Brytjið melónuna!/Brytjið eggin!/Brytjið spergilinn!/Brytjið pylsurnar!/ Brytjið krókantið!“ (bls. 19). Þetta er tungutak matreiðslubóka og eðlilegt í því samhengi, ef ekki væri fyrir upphrópunarmerkin sem vísa e.t.v. til einhvers annars (a.m.k. minnist ég þess ekki að hafa séð upphrópunarmerki mikið notuð í slíkum ritum). Endurtekningin er sefjandi og lesandinn býst ekki við öðru en að áfram sé haldið með sagnir í boðhætti í tengslum við nafnorð sem tákna matvæli. Boðhátturinn er á einhvern hátt eðlilegur í samhengi við nafnorð sem tákna matvæli en þegar nafnorð eins og fátæklingar koma í staðinn þá gerist eitthvað. Textinn verður ofbeldisfullur og boðhátturinn hættir að vera kurteisislegur og eðlilegur og upphrópunarmerkin fara að vega þyngra. Naglasúpuljóðin eru gott dæmi um aðgengilegustu texta bókarinnar. Þeir eru einfaldir en undir einfaldleikanum býr eitthvað meira. Annað gott dæmi um aðgengilega texta í bókinni eru stutt ljóð sem greinilega byggja á dagblöðum:
Fagnaðir þú kvennafrídeginum?
-DV 26.októberAð upplifa mig
betri í minnihluta
fannst mér yndislegt.
(bls. 14)
Bókin endar á eftirmála sem ber titilinn „Eftirmáli: Lausnir“ en eðlilega eru engar almennilegar lausnir eða svör þar að finna líkt og voru í stærðfræðibókunum í framhaldsskóla. Eina lausnin sem lesandanum er gefin er þessi: „Rýndu betur. Myndin er þarna. Á bakvið ljósið. Þú hefur lesið þennan texta áður.“ (bls. 62). Lesandinn er því eggjaður til að rýna og finna sínar eigin lausnir og af þeim sökum vill sá lesandi sem þessi orð skrifar ekki endilega troða sínum „lausnum“ upp á lesendur. Form bókmenntaumfjöllunar býður mér samt að gera það svo ég endurtek orðin úr eftirmálanum og segi: rýndu betur. Lestu aftur. Þú hefur lesið þennan texta áður.
Ingi Björn Guðnason
Bókmenntavefurinn – desember 2005.
Ath. Þessi texti er tekinn úr lengri ritdómi sem fjallar um fyrstu fjórar bækur seríunnar Norrænar bókmenntir.