9da æfing í bókagagnrýni: Heimsendapestir
Fyrirutan æðimikla lofgjörð og póstmóderníska kunningjahælni Hauks Más Helgasonar í káputexta Heimsendapesta Eiríks Arnar og hálsfullt svar höfundar að bragði sem jaðrar við raunveruleikafirringu hefur skáldið kosið eftirfarandi línur úr Eglu sem aðfaraorð ljóðabókarinnar.[i]
Síðan þeysti Egill upp úr sér spýju mikla og gaus í andlit Ármóði, í augun og nasirnar og í munninn, rann svo ofan um bringuna.(Egils saga)
Er þá ekki úr vegi er ekki úr vegi að líta á hversu mikið er undir þessu skáldi sem “ber nú ábyrgð á bestu tíðindum íslenskrar ljóðlistar frá því við lærðum að lesa!” (úr káputexta Hauks Más).
Ef við tökum mið af þeirri staðreynd að ljóðlistin sem slík er menningarfræðilegt undur, verandi eina listin sem þrífst án markaðar eða áhuga neytenda, þá hlýtur að segjast að Heimsendapestir séu nokkuð ferskur gustur í (um) heim bókmenntanna. Höfundurinn, Eiríkur, uppfærir ljóðið og gerir það skiljanlegt og relevant fyrir alla þá sem neita að skilja af hverju hið íslenska ljóð þurfti endilega að nema staðar í “tímaleysu” ákveðins lönguliðins tímabils hvers hugsunarháttur og tilfinningar eru úreltar í dag.
Þá er ekki sagt að Eiríkur sé svo anarkískur að hann sé alveg laus og ósnertur af því sem á undan er gengið. Hann nýtir það afturámóti, einsog sannur nútímamaður, bara einsog umgjörð eða réttara sagt front. Í stað þess að vísa í og/eða vinna úr stíl eða formi eða hugmyndum fyrri skálda sækir Eiríkur í ímynd “eiginpersónu” skáldanna útávið, stereótýpurnar, slúðursögurnar – SJÁLFSBYGGINGUNA:
…..
Svo lagðist maður í klæðnað skálda,
stúderaði hatta og kápur,
fann sig svo
í hæfilegri blöndu
af Sjón og Degi Sigurðarssyni
….. (úr Skáldatíma, bls 24)
Og/eða:
….
Rimbaud sagðist hafa misst sveindóminn með hundi.
….. (úr Æsingaræðu)
Höfundurinn mátar dýrðarljóma fyrri klassiskra tímabila á nútímann og finnur út að nútíminn er ekki síður fyndinn og skemmtilegur og væminn á sinn abstrakt og gildislausa hátt.
Ljóðin í Heimsendapestum eru líka rómantísk þráttfyrir einstaklingshyggjuna sem býr að baki þeim – (rómantík og einstaklingshyggja hlýtur náttúrulega eingöngu að ganga saman þegar um er að ræða sjálfselsku), enda fleiri fletir á rómantík heldur en kertaljós, álfabikar og samdrykkja.
….
Ég er orðinn svo vanur að fara
að mér finnst ég
varla hafa verið
nokkurstaðar
lengur
…. (úr Maður ríður vini sínum, bls 57)
Að lokum erum við komin heilan hring aftur að Agli Skallagrímssyni og við lítum á ljóðið ….og orðið var Clint á bls 14.
Öllum að óvörum
reið haikan um sveitir
með allt á hornum sér,
búin beittum eggjum
og tók að höggva bragarhætti
hægri vinstri.Í minni pokann létu
kynstrin öll af atómljóðum,
höfuðstafirnir vegnir með veggjum
blæddu stuðlum um strjúpann.Kviðlingur einn um ástina
laugaði hvarma sína,
einmana á skítugum bedda
skíttur út næturgreiða,
lygin var megn og
hann dó þrátt fyrir þaðMáttugustu ljóðabálkar
- jafnvel allsráðandi dellur -
lágu út úr sér iðraðir,
augljósir, drepnir æ ofaní dagsins, aí,
jafnvel þeim var ekki eirt lífs.Hliðstæður, andstæður,
endurtekningar,
merkingarleysur, stúfar
uppskafningar
og lágkúrur
stundu í takt við
gný dauðans
þegar húsum reið
japanskur bragarháttur
með krossalagða fætur,
eitt orð yfir annað
af allt að því óskammfeilinni
Ró.Síðust féll haikan sjálf á hnén,
rak upp stríðskvein,
lyfti sveðjunni hátt yfir höfuð sér,
og rak sig í gegn.
Í ljóðinu opinberar höfundurinn markmið sitt og hugmyndir sínar um ljóðskáldið. Ljóðskáldið er hetja, vígamaður og í ljóðinu um Clint lýsir höfundur yfir stríði við allar ljóðastefnur og kreddur síðustu 1000 ára. Stríð stríðsins vegna því sigurvegarinn ætlar sér ekki krúnuna heldur rekur sjálfan sig í gegn þegar stríðið er unnið. Af því má lesa að þótt tilgangur lífsins sé að stríða gegn öðrum þá er stríðið samtsemáður aldrei réttlætanlegt og sigurvegarinn, sá sem hefur þurft að drepa aðra, verður að gjalda fyrir yfirburði sína.
Þar erum við einmitt komin með forskriftina að hinni tragísku hetju sem ólíkt Agli, þarf að stríða gegn betri samvisku sinni. Hamlet, Bruce Lee og The Man with no Name – sá sem drepur dæmist sjálfkrafa tilað lifa utan samfélags, hvortheldur í dauða eða á eilífum ferðum um eyðilönd.
Með þessu vill höfundurinn endurskilgreina erkitýpu ljóðskáldsins, ljóðskáldið er lengur ekki sú vælandi, núrótíska mannleysa sem sést í ríkjandi iðjusamfélagi. Ljóðskáldið er karlmenni og karlmennið er tragísk hetja, ofbeldismaður með heiðursgildi og ábyrgðartilfinningu. Það er ekki tilviljun ein að Eiríkur vísar í Robert Bly í ljóði á bls 16, annað ljóðskáld sem reynt hefur að endurvekja og uppfæra karlmennskuhugtakið.
Sjálfsmynd skáldsins sést líka vel á tengingunni milli Egils Skallagrímssonar, spagettí-Clints, japönsku haikunnar og samúræskra heiðursgilda því einsog allir muna voru spagettívestrarnir hans Sergio Leone (Ítalía) formaðir eftir samúræjamyndum Akira Kurosawa (Japan) sem aftur hafði byggt sína protótýpu Yojimbo, á reyfaranum Red Harvest eftir Dashiell Hammett (Bandaríkin). Egill og hinir víkingarnir koma inní reikningsdæmið í gegnum íslenska kvikmyndaleikstjórann Hrafn Gunnlaugsson sem vissi uppáhár hvaðan flökkusagan sem hann nýtti sem efnivið í mynd sína, Hrafninn flýgur, kom og hvert hún hafði farið. Tilað ítreka og gangast við lánsforminu fékk leikstjórinn japanska mússíkanta tilað útsetja íslensk þjóðlög í Ennio Morriconeskum stíl og notaði sem sándtrakk við mynd sína.
Ef við gefum okkur að hér sé á ferðinni póstmódernískt endurvinnsluform einsog td Scream trilógían hans Wes Craven gengur útá, er það bæði tilað undirstrika hvað höfundurinn er nútímalegur og líka hvað hann er sígildur. Japan, Toscana, Poisonville, Sprengisandur – allsstaðar er ljóðskáldið eins.
Allt gerist svo hratt í nútímalistunum að það er sjaldnast tími tilað segja sögur og er þess í stað vísað í annan stað þarsem sama saga hefur verið sögð, enda eru allar sögur erkitýpiskar og óbreytanlegar hvortsemer. Í stað þess að fara útí miklar málalengingar og lýsa fegurð Esjunnar í epísku söguljóði, nægir að segja: “Muniði, Gildran,,, Guðlaugur Falk!?” – og allir sjá samstundis fyrir sér Esjuna og allt sem mætti hugsanlega segja fallegt um hana.
Gísli Magnússon, fyrrv. rafiðnaðarmaður
[i] Umleið finn ég mig knúinn tilað upplýsa tengsl mín við höfundinn svo allar hugsanlegar grunsemdir og tortryggni um ekki svo tiltölulega óskeikulan trúverðugleika minn sem gagnrýnanda, megi hafa til hliðsjónar við lesturinn og þvínæst blása af öxl sér einsog visnuðu slúðri.
Aukþess að hafa komið fram með höfundinum á tónleikum, vinna með honum í útgáfustörfum, splæst á hann kaffi jafnframt að skulda honum bæði kaffi og Lucky Strike sígarettur (þessi auglýsing var í boði Þorgríms Þráinssonar), er höfundurinn ábyrgðarmaður á einu eða fleirum skuldabréfum á mínu nafni og besti vinur hans skuldar mér margmánuða leigu á bókaskáp og 2 viskípela.
Kistan.is – 27. október, 2002