Gleður mitt sturlaða hjarta – um Vélgöltinn eftir Bjarna Bernharð

Á síðustu fimm árum hefur ljóðskáldið Bjarni Bernharður sent frá sér sex bækur, auk þess sem ein þeirra, Ljósboginn, hefur verið gefin út í endurskoðaðri útgáfu, og þó eitthvað af þessu efni sé endurunnið, endurútgefið og/eða endurskoðað, þá er þetta vel að verki staðið – sérílagi þegar litið er til þess að efnið er að stærstum hluta gott. Eitt þeirra meginstefa sem ganga í gegnum verk Bjarna er hlutskipti listamannsins, og í þeim skrifum fjallar hann ekki síst um sjálfan sig í heiminum; ég held það sé alveg óhætt að líta á ljóð Bjarna sem ævisöguleg, og ætla að sinni ekkert að fást við hugmyndir um mögulega ljóðmælendur í verkum hans. Þar með er auðvitað ekki sagt að Bjarni skáldi ekki, búi ekki til, breyti, túlki o.s.frv., en sjálfsagt er ómögulegt fyrir aðra en þá sem nærri honum standa að geta sér til hvað er „satt“ og hvað er „ósatt.“

Heyrt hef ég að því kveðið að það séu áhöld um hvað hafi gert mig að listamanni. Bækur mínar eru kallaðar „sýruhausabókmenntir“ og málverkin „sýrð“. Þetta er talin gervimennska í listheiminum. Að gerast listamenn uppúr eiturlyfjaneyslu sé að fara bakdyramegin að listinni. Komið sér upp elementi sem sé ekki gildandi. Það kann að vera fótur fyrir þessu. Og hvað mig varðar er þetta alls ekki fráleitt.

(Sýruhaus – bls. 28-29)

Ævisaga Bjarna er heldur ekki venjuleg; hlutskipti þessa tiltekna listamanns er samofið mikilli eiturlyfjaneyslu á tímabili, að mestu á hugvíkkandi efnum, sem, auk kræfrar geðsýki, leiddi meðal annars til þess að Bjarni framdi hrottalegt morð. Bjarni skirrist hvergi við að fjalla um þetta kvöld þegar hann fékk „ekki hamið höndina sem greip til hnífsins.“

Í dag hringsnýst fyrir honum hvað gerðist næstu mínútur. Margoft hefur hann reynt að endurlifa þessi augnablik atburðanna og gera sér grein fyrir hvað knúði hann til ódæðisins. En alltaf gripið í tómt.

(Nóvembernótt – bls. 24-25)

Kaldur, allt að því þvingaður, prósastíll Bjarna vekur með mér hroll, svo ég á bágt með að einbeita mér og kólna allur upp. Það er engum heiglum hent að „láta lífið í kveðskapinn“ á þennan hátt, og það er ljóst á skrifunum, á textanum, að Bjarna er ekki auðvelt að hugsa til þessa, en hann gerir það samt, þó hann hafi „alltaf gripið í tómt“. Því á meðan við getum lagt harmleiki frá okkur, snúið okkur að öðru, þá eru það örlög Bjarna að búa með því sem hann hefur gert. Og í allri sinni grimmd og óskiljanleik heimta sá harmleikur einmitt einhverja tilraun til skilnings, hversu sem hann má vera ómögulegur.

Í Bjarna búa í raun tveir höfundar. Annar skoðar veröldina í prósum sem eru í senn kaldranalegir og hjartnæmir, eins undarlega og það nú hljómar. Á köflum eru þeir jafnvel stirðbusalegir, furðulega málfræðilega samsettir en samt hýper-einfaldir, og maður gleðst af lestri texta sem er ekki skrifaður eins og höfundur hafi lært íslensku í kennslubók, eða í málvöndunarpistlum dagblaða, heldur eigi tungumálið sér sjálfstæðara líf, sé jafnvel ókennileg og undarleg skepna sem lætur ekki beygja sig undir þumalputta reglur.

Hinn höfundurinn yrkir knappt, ljóð sem einkennast af „ljóðrænni kyrrð og myndrænni fegurð“, eins og Valdimar Tómasson lætur hafa eftir sér á baksíðu bókarinnar. Þar sem best tekst til sekkur textinn innum augnkúlur lesanda eins og tundurdufl:

Það gleður mitt sturlaða hjarta

að heyra orð þín

bróðir

(Endataflið – bls. 16)

Furðum

bregður fyrir

á fölbleikum himni

Að lokum

étur vélgölturinn

alla ferðina.

(Vélgölturinn bls. 12)

Hér er fínlega unnið með rytma og hljóð málsins svo syngur í og tónar eins og einungis texti getur sungið og tónað – sem er langt í frá á sama hátt og músík syngur og tónar – og minnir að einhverju leyti á málverk Bjarna. Upplesin fljóta fónemin ofan á myndmálinu, dólandi og æsingarlaust. Sjálfar ljóðmyndirnar verða næstum því ónauðsynlegar, en hafa þó til að bera, þegar að er gætt, þann heillandi eiginleika að meika aldrei alveg sens, bíta aldrei alveg í skottið á sér en láta svolítið eins og það standi til. Lesandinn er svo látinn um að bíta í skottið á sér sjálfur.

Bjarni er ekki eitt þeirra skálda sem látast, með réttu eða röngu, búa yfir djúpri visku um veröldina. Heimur Bjarna er heimur furðunnar og spurnarinnar – sem er líklega, þegar allt kemur til alls, töluvert heilbrigðari lífssýn en sú að veröldina sé hægt að útskýra með veraldlegum eða andlegum lögmálum.

Birtist í Tímariti Máls og menningar, haust 2007.