Hið fagra er fyrir innanhúsarkítekta

I

Íslensk ljóðlist er að mörgu leyti, líkt og frændsystkini hennar um víða veröld, þjóðlegt fyrirbæri og sem slíkt er hún oft einangruð og hefur í gegnum tíðina jafnvel verið afundin gagnvart því sem kalla mætti „erlenda strauma“. Í Reykjavík er ekki heiglum hent að finna nýjar ljóðabækur frá Norðurlöndunum, utan þeirra allra mikilvægustu sem tilnefndar hafa verið til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, en þær má finna má á Þjóðarbókhlöðunni og fást ekki keyptar. Ljóðabækur á útlenskum tungum í bókabúðum Reykjavíkur eru einfaldlega skammarlega fáar, og telja ekki nema kannski 2-3 hillumetra í það heila. Þau ljóðskáld sem hampað hafa Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs hafa lítið verið þýdd, sem og erlend ljóðlist yfir höfuð. Að stærstu leyti afsakast þetta á markaðsforsendum: Það nenna fáir að þýða/gefa út án þess að fá eitthvað fyrir það, og það eru fáir tilbúnir til að gefa nokkuð fyrir það. Ef ekki væri fyrir internetið værum við sjálfsagt öll löngu flutt í burtu.

Ein algengasta klisjan sem haldið er fram um íslenska ljóðlist er að á Íslandi séu allir skáld. Þetta er að einhverju marki satt. Þó það steypi sér ekki allir í útgáfu, og fáir komist að hjá stóru forlögunum, þá er ljóst að fjöldi þeirra sem hefur að einhverju marki fengist við ljóðlist – frá hagyrðingum til framúrstefnuskálda, textahöfundum til ljóðrænna módernista – er gríðarlegur. Áhuginn virðist hins vegar þess eðlis að þessi ótrúlegi fjöldi íslenskra skálda vilji skrifa, miklu heldur en lesa. Þá má einnig geta þess að stærstur fjöldi starfandi ljóðskálda á Íslandi, þ.e. þeirra sem hafa lagt fyrir sig bókmenntir sem lífsstarf, eru einnig skáldsagnahöfundar. Mynstrið, sem þó er langt í frá algilt, er þá þannig að yngri höfundar sinni ljóðlistinni meðan þeir eru á þrítugsaldri og snúi sér svo að skáldsagnabókmenntum á fertugsaldri. Margir snúa aftur annað slagið, en um flesta þeirra má segja að ljóðið sé eins konar hjákona – þó hið gagnstæða eigi sér líka stað, og dæmi um slíkt er höfundur á borð við Sigurð Pálsson, sem er heilt og klárt ljóðskáld, þó hann hafi duflað við skáldsagnaskrif.

List sem einangrar sig í litlu landi mun alltaf eiga erfitt uppdráttar, og þá sérílagi þegar um er að ræða listform sem, af hvaða orsökum sem það er, höfðar til fárra. Hið fullkomna frelsi ljóðlistarinnar er að einhverju leyti fólgið í þessu afskiptaleysi – þessu nær fullkomna tilgangsleysi. Og þar skiptir engu hvar í veröldinni maður er staddur. Þannig er ljóðlist á Íslandi bæði ómöguleg og auðveld.

II

Á síðustu árum hefur ýmislegt tilraunakennt fengið að skríða upp á yfirborðið, og hefur væntanlega verið að gerjast í fartölvum skáldanna í nokkurn tíma þar á undan – en því skal auðvitað haldið til haga að líkt og víðast hvar er yfirborð íslenskrar ljóðlistar auðvitað nærri kviku jarðar. Tilraunagleði hefur gripið um sig hjá fjölda skálda sem lagt hafa í þessa undarlegu og erfiðu ferð burt frá klassískri fagurfræði íslenskrar ljóðlistar – sem kallar ýmist á snarpa myndnotkun og tæknilega nálgun á lífsspekileg viðfangsefni, eða eins konar smellin gamanljóð full orðaleikjum og útúrsnúningum á lífsspekilegum viðfangsefnum – og beint út í geim. Ferðalagið virðist að vísu höfða mest til skálda undir 35 ára aldri. Sem dæmi má nefna Óttar Martin Norðfjörð sem gefið hefur út bækur eins og AÁBCDÐEÉFGHIÍJKLMNOÓPQRSTUÚVWXYÝZÞÆÖ þar sem sagðar eru ljóðsögur í stafrófsröð, þannig að í hverjum kafla byrja öll orðin á sama staf, og Gleði & Glötun sem er eins konar klipplista-pönk-ljóðabók, þar sem bókstafir fara á flug og trylla lesandann í óskammfeilni sem vart er einu sinni hægt að meðtaka sem kaldhæðni – bók sem er jafn óræð og mesti hámódernismi þar sem enginn leið er að fá hönd á fest hvað skáldið er að fara með öllum yfirdrifna boðskapnum. Af svipuðum meiði er bókin Litli kall – strikes again eftir Steinar Braga, sem samanstendur af yfirgengilegum prósum sem halda mætti að væru skrifaðir af ólæsum og óskrifandi siðblindum geðsjúklingi.

Þá má nefna ljóðahljómsveitina Músifölsk, sem samanstendur af þeim Emil Hjörvari Petersen og Jóni Erni Loðmfjörð, sem fremur textagjörninga með hjálp ljóðamaskínunnar/ textahrærivélarinnar Dadda – og í nýfæddri kreðsu stafrænnar ljóðlistar á Íslandi eru þessir ungu menn brautryðjendur, þó þeir feti að nokkru í fótspor erlendra framúrstefnuskálda, en þar ber líklega hæst áhrif kanadískra hljóðljóðaskálda á borð við Christian Bök og bpNichol. Sá fyrrnefndi hefur reyndar heimsótt land, ljóð og þjóð í tvígang.

Sumarið 2005 var alþjóðleg ljóðahátíð ljóðskáldahópsins Nýhils fyrst haldin. Gestir hátíðarinnar voru m.a. sænska ljóðskáldið Anna Hallberg, hin finnsk-sænska Catharina Gripenberg, Daninn Lone Hörslev, Bretinn Billy Childish, Bandaríkjamaðurinn Jesse Ball og hinn kanadíski Christian Bök. Anna Hallberg, Jesse Ball og Christian Bök komu svo aftur þegar hátíðin var haldin í annað sinn í nóvember árið eftir, ásamt Jörgen Gassilewski, Leevi Lehto, Derek Beaulieu, Jane Thompson, Kenny Goldsmith, Gunnar Wærness, Katie Degentesh, og Matti Pentikäinen. Auk þeirra komu fram á hátíðunum tugir íslenskra ljóðskálda, og var áberandi fjölgun í tilraunamennsku á milli ára – þar sem fleiri létu vaða í furðulegri ljóðlist en menn máttu áður venjast seinna árið. Á smágerðri ljóðasenu geta viðburðir af þessu tagi verið gríðarlega mikilvægir, þar sem þeir veita innsýn í það sem er að gerast í heimum sem eru ólíkir okkar eigin, þó í stikkprufuformi sé.

Þá er enn ónefnd sú grasrótarbókaútgáfa sem þrífst innan hópa á borð við Nýhil og Nykur, þar sem DIY hugsjónin mætir þeim sívaxandi elegans sem fylgir aukinni tölvukunnáttu og færni í notkun myndrænu. Nykur var upphaflega stofnað af ljóðskáldinu Andra Snæ Magnasyni árið 1995, og var mjög virkt í nokkur ár á eftir. Um það leyti sem Nykur var að lognast út af, skömmu eftir aldamót, var útgáfan og ljóðafélagsskapurinn Nýhil stofnaður. Meðal meðlima í Nýhil er Kristín Eiríksdóttir, hverrar ljóð birtast í þessu riti. Fyrir um ári síðan tóku sig síðan til nokkur yngri ljóðskáld og endurvöktu Nykur og hafa komið út þrjár bækur á þeirra vegum, meðal annars eftir áðurnefndan Emil Hjörvar Petersen.

III

Sú ljóðabók sem átti einna mestu fylgi að fagna á síðasta ári var Guðlausir menn –hugleiðingar um jökulvatn og ást eftir Ingunni Snædal. Ljóðin lýsa ferð austur á firði á Íslandi í jarðarför ömmu ljóðmælanda. Bókin er einföld í byggingu, að mörgu leyti falleg, og var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Hún er þó býsna ólík því sem undirritaður ímyndar sér að sé að gerjast í ljóðheimum á Íslandi – þó áhrifa hennar eigi kannski eftir að gæta síðar.

Hin virðulegu eldri skáld Íslendinga hafa heldur ekki látið sitt eftir liggja á síðustu árum. Vésteinn Lúðvíksson, sem þekktastur var fyrir að skrifa smásögur, leikrit og skáldsögur, sneri aftur á ritvöllinn eftir langt hlé árið 2003 með ljóðabókinni Úr hljóðveri augans, gaf svo út Svona er að eiga fjall að vini árið 2004 og nú síðast Sumir láta eins og holdið eigi sér takmörk í fyrra, auk þess sem hann hefur þýtt Po Chü-I og Ashtavakra gita. Ljóðabækur Vésteins eru markaðar búddískri lífssýn, og furðu fjörugar miðað við aldur skáldsins.

Það þykja stórtíðindi á Íslandi þegar Hannes Pétursson sendir frá sér ljóðabók, en það gerðist einmitt á síðasta ári þegar Mál og menning gaf út Fyrir kvölddyrum. Þá hafði ekki komið út bók frá Hannesi frá því árið 1993, þegar bókin Eldhylur færði honum Íslensku bókmenntaverðlaunin. Hannes yrkir eins og maður á virðulegasta aldri um endalokin og hrífur sína mörgu aðdáendur með sér.

Þá er ónefndur Einar Már Guðmundsson sem á síðasta ári sendi frá sér fyrstu ljóðabókina um nokkuð langa hríð, eða frá árinu 1995 þegar Í auga óreiðunnar kom út. Nýja bókin nefnist Ég stytti mér leið framhjá dauðanum og fjallar í stuttu máli um ástina, pólitíkina og baráttu skáldsins við alkahólisma. Einar er á kunnuglegum slóðum í bók sinni sem er full af orðaleikjum og pörun óskyldra ljóðmynda (montage), sem hafa verið hans aðalsmerki sem ljóðskálds frá upphafi.

IV

Sölvi Björn Sigurðsson, hvers ljóð má finna í þessu riti, hefur gefið út þrjár ljóðabækur. Þær fyrstu tvær, Ást & Frelsi og Vökunætur Glatunshundsins, lét höfundurinn prenta undir eigin formerkjum, batt sjálfur inn, málaði kápur og seldi í númeruðum eintökum. Fyrir jólin 2005 kom svo út 200 blaðsíðna ljóðabálkur hjá Máli og menningu, Gleðileikurinn djöfullegi, sem fjallar um súrrandi fyllerí ljóðmælanda niður aðalverslunargötuna í Reykjavík. Ljóðabálkurinn er ortur í þríliðahætti upp úr vítisljóðum Dantes. Í stað Dantes sjálfs er þar að finna Mussju (monsieur – hljóðskrifað á íslensku), og í stað Virgils er kominn Dante. Í stað Beatrísu er komin Klara nokkur, fagurt og ómótstæðilegt Reykjavíkurfljóð. Gleðileikurinn djöfullegi er tignarlegur, rómantískur og svífur einhvern veginn yfir raunveruleikanum á sama hátt og það að vera á botnlausu fyllerí er ekki það sama og að vera edrú og vakandi. Ljóðrænunni er sleppt lausri og það er eitthvað villidýrslegt við beitingu Sölva á bragarhættinum, stuðlum, höfuðstöfum og rími. Í stað þess að stika milliveginn milli þess að skrifa 14. aldar ljóð og 21. aldar ljóð skrifar Sölvi eiginlega hvorutveggja í einu, og lifir bálkurinn þannig í eiginlegum tvítíma.

Kristín Eiríksdóttir gaf út sína fyrstu bók, Kjötbæinn, hjá Bjarti árið 2004 og fyrir um ári síðan kom út seinni bókin, Húðlit auðnin, hjá Nýhil. Í báðum bókunum er að finna draumkennda, myndríka prósa, sem eiga eitthvað skylt við seinni tíma súrrealisma, eins og hann birtist til dæmis hjá skáldinu Sjón. Sögur Kristínar fljóta áfram röklaust eins og lífið sjálft, með undirliggjandi óhugnaði og ógæfu. Eitt af aðalsmerkjum Kristínar er hugrekkið til að eiga og hanna sinn eigin raunveruleika – ljóðmælendur hennar eru á einhvern hátt ótrúlega einir í veröldinni, faðma veröldina að sér eins og lítil börn sem hafa lokað sig inni í herbergi til að fela sig fyrir foreldrum sínum – og segir hún meðal annars í greininni Yfirlýsing, sem birtist í bókinni Af ljóðum, sem Nýhil gaf út fyrir fyrri alþjóðlegu ljóðahátíð sína:

Hið fagra er fyrir innanhúsarkítekta og týndar sálir að leita að sjálfum sér.
Hið fagra er Hin langa trúlofun brúntónað antíkbæs og hreinlynd stúlka.
Listamenn verða að vera hafnir yfir almennan smekk á fegurð.
Fagurfræði er það sem við notum, við verðum að vita hvernig hún virkar og hvernig ekki, nota bæði, fagurfræði er stýrikerfi.

V

Ljóðlistin er tvístruð listgrein með ótal rætur, og útlit hennar markast algerlega af sjónarhorninu og sjáandanum. Þó íslensk ljóðlist sé lítil á hið sama við hér – innan þessa kima eru fleiri kimar og innan þeirra kima eru enn fleiri kimar. Yfirlitsgrein af þessu tagi getur aldrei verið nema dauf stikkprufa af lifandi ljóðasamfélagi og það er óhjákvæmilegt að margt verði ónefnt sem hefði mátt fljóta með, einfaldlega sökum plássleysis. Til að kynnast ljóðheimi er auk þess nauðsynlegt að dýfa sér í hann, sökkva til botns og drukkna – og duga þar ljóðin ein til.

Greinin var skrifuð sem formáli að íslenska hluta bókarinnar Detta är inte fiktion / Täme ei ole fiktiota, sem kom út hjá Teos og Söderström í Finnlandi þann 10. september, 2007. Fulltrúar Íslands í þessari skandinavísku antólógíu voru Kristín Eiríksdóttir og Sölvi Björn Sigurðsson.