I

Skilningur manns á eigin tungumáli er takmarkaður, skilningur manns á öðrum tungumálum er jafnan enn takmarkaðri, og fullkominn flutningur texta frá einu tungumáli yfir á annað er ómögulegur einfaldlega fyrir þær sakir að um tvö ólík tungumál er að ræða. „Boat“ er ekki það sama og „bátur“ sem aftur er ekki það sama og „Boot“ eða „båt“ og hvað þá „bateau“. Það liggur í augum uppi.

Að þýða ljóð er að skrifa ljóð eftir forskrift, að svo miklu leyti sem það er mögulegt. Manni er uppálagt að velja hvaða eiginleikar þess fá að halda sér, að svo miklu leyti sem þeir geta haldið sér – form, útlit, stuðlun og aðrir hljóðeiginleikar, rím, hugmyndir og hugmyndatengsl, orðaleikir, samhengi, saga, vísanir, semantík, tákn o.s.frv. – og síðan er manni uppálagt að ákveða hvað fær að koma inn í verkið sem ekki var þar fyrir. Óhjákvæmilega bætist margt við, því hver flutningur bætir lögum ofan á það sem áður stóð og fjarlægir önnur. Ef við tökum sem dæmi hina frægu sögu Borgesar um Pierre Menard, sem tekur að sér að endurrita Don Kíkóta orð fyrir orð á 20. öldinni, þá verður sú bók, eins og Borges bendir háðskur á, annað fyrirbæri en það sem Cervantes skrifaði á 17. öldinni: Menard beitir tungutaki sem honum er óeðlilegt á meðan Cervantes skrifaði einfaldlega í stíl samtíma síns. Verkin eru ólík fyrir þær sakir að það eru ólíkir menn sem skrifa þau á ólíkum tímum, þó bókstafirnir, orðin, setningarnar, málsgreinarnar… o.s.frv. séu þau sömu í sömu röð. Bandaríska ljóðskáldið Kenneth Goldsmith framkvæmir svipaða gjörninga, þ.e. að skrifa niður tungumál sem þegar er til staðar – hefur m.a. skrifað upp eitt tölublað af New York Times (Day), hvert einasta orð sem hann sagði í viku (Soliloquy), veðurfréttirnar (Weather) o.s.frv. Þetta hefur verið kallað N+0 þýðing, og nefnist í höfuðið á Oulipo aðferðinni N+7, þar sem orðum í texta (t.d. öllum nafnorðum) er skipt út fyrir það sjöunda næsta í ákveðinni orðabók. Hið augljósa er þetta: Þýðingin sem afrit, endursköpun hins sama er ómögulegur gjörningur, þýðingin er alltaf ný.

Stór hluti þeirrar erlendu ljóðlistar sem kennir sig við tilraunaskrif (avant-garde, post-avant, experimental, radical, language, digital, flarf, post-langpo, post-prairie o.s.frv.) fæst við framsetningu, þýðingu og túlkun sem stefnir að einhvers konar ummyndun, eða jafnvel eyðileggingu, tungumálsins. Tungumálið er meðhöndlað sem hvert annað hráefni – merking þess rifin og teygð, og fýsískir eiginleikar þess (hljóð og mynd) rifnir og teygðir.

Texti er samansafn merkinga, fónema og morfema sem notuð eru til að tjá eitthvað um „veruleikann“ með „veruleikanum“. Sem dæmi má nefna hvernig metafórískur „veruleiki“ er notaður til að tákna eitthvað sem lesandinn getur heimfært á sinn eigin „veruleika“. Tungumálið er sjálfstæður veruleiki í veruleikanum. Verkefni umræddrar ljóðlistar er þá oftar en ekki að gata umræðuna um annan hvorn þessara veruleika, eða báða – að sækja út úr því samkomulagi sem ríkir um textann sem veruleika og lífið sem veruleika: Í gegnum holurnar er kannski hægt að sjá eitthvað annað, og í öllu falli grær tungumálið saman öðruvísi í laginu en það var fyrir. Sá sem eitt sinn hefur lesið orðið „tálguð“ sem guð tálsins, frekar en eitthvað tálgað með hnífi, er gjarn á að sjá tálguði í tálguðum texta.

Mörg þeirra ljóða sem birtast í þessari bók eru þýdd úr ensku, sem er tungumál sem hefur það fram yfir íslensku (eða ber þann kross) að vera ekki eitt tungumál heldur mörg. Ljóðin á ensku eru skrifuð af fólki af mörgum þjóðernum sem hefur ensku að móðurmáli, auk þess sem nokkur eru skrifuð af fólki sem á sér önnur móðurmál (Caroline Bergvall er sem dæmi frönsk/norsk, Gherardo Bortolotti er ítalskur o.s.frv.). Eins og finnska ljóðskáldið Leevi Lehto hefur bent á er þetta tungumál – þ.e. enska-sem-annað-tungumál – hið raunverulega heimstungumál, enda er það talað af töluvert fleiri einstaklingum en enska-sem-fyrsta-tungumál.

Það er engin leið að þýða ástralska ensku yfir á ástralska íslensku eða ameríska ensku yfir á ameríska íslensku. Það er ekki einu sinni hægt að staðfæra með notkun mállýskna, því það litla sem er eftir af þeim í þessu landi tungumálshelfararinnar dugar einfaldlega ekki til (ekki að það væri nokkuð nákvæmari „þýðing“). Íslenska og enska eru hvort í sínum heiminum hvað þetta varðar.

Tilraunaljóðlist af þeirri tegund sem finna má í bók þessari hefur verið stunduð í enskum málheimi áratugum saman af tugþúsundum ólíkra einstaklinga sem hver um sig hefur lagt sitt að mörkum við að víkka út (þrengja, sprengja; ummynda, afmynda) hugmyndina um ensku sem tungumál – á meðan íslenskan á enn fjarska takmarkað af slíkum tilraunum í bókmenntasögu sinni, og hefur þurft, að mér sýnist, að berjast við ansi tækan næringarskort á síðustu árum enda varla neitt lengur sem sleppur úr pilsfaldi íslenskra prófarkalesara. Kannski kunna skáldin líka bara vel við sig þar.

II

Líkt og ekkert er hægt að „flytja“ á milli tveggja tungumála er ekkert óþýðanlegt þegar maður hefur loks áttað sig á því að ekkert er hægt að þýða. Þýðing á bókmenntaverki er aldrei sama verkið, heldur nýtt verk sem er skylt því fyrra. Þýski heimspekingurinn Friedrich Schleiermacher (1768-1834) orðaði það svo að listamaður gæti skoðað þýðingu verks síns með því að ímynda sér hvernig barn hans liti út, hefði konan hans átt það með öðrum manni (kynjahlutverkin í þessari setningu eru Schleiermachers – þeim má snúa á haus án þess að fá sand í píkuna).

Fyrst að ekkert (og þó allt) er hægt að þýða á milli tveggja tungumála, hlýtur að vera alveg jafn (ó)mögulegt að þýða á milli fleiri en tveggja tungumála. Þ.e. að þýða þýðingu einhvers annars á ljóði þess þriðja. Þetta var alvanalegt á Íslandi í eina tíð, en þessi millilending þykir nú, að því mér er sagt, léleg samkvæmt hinum klassísku þýðingarfræðum. En þar sem lokaútkoman – þýðingin – er hvort eð er bara ættingi upprunaverksins, þá skiptir ekki endilega öllu hvort hún er tvímenningur eða þremenningur. Það er engu að síður ekki nema sanngjarnt að maður geti skyldleikans – hver gat hvern með hverjum hvar og hvers vegna.

Flest ljóðin í bókinni eru þýdd úr upprunatungumálinu, en þó eru fáein sem eru fengin að láni frá öðrum þýðendum. Um hvernig þessu var háttað má lesa nánar í athugasemdaskrá aftast í bókinni.

III

Jafnvel mestu teprur Finna segja reglulega „voi vittu!“ án þess að blikna, jafnt vetrarstríðsömmur sem koddaslagshommar og sleikipinnastúlkur. Þetta má þýða orðrétt á tvo vegu – annars vegar sem „æ, kunta!“ og hins vegar sem „smjörkunta!“. Líklega telja flestir Finnar sig segja „æ, kunta!“. Hins vegar er þyngd orðanna og merking ekki endilega „sú sama“ milli tungumála – sá sem æpir upp yfir sig „smörfitta!“ eða „oj, fitta!“ við matarborð í Svíþjóð, er ekki að fremja sama gjörning og sá sem segir „voi vittu!“ við sams konar matarborð hinumegin við Eystrasaltið, og má búast við því að sænskar húsmæður oti hnefa sínum sköruglega að hverjum sem leyfir sér slíkt.

Í hefðbundinni þýðingu er þetta jafnan þýtt sem „fjandakornið“ eða álíka. En þetta þýðir auðvitað ekki fjandakornið, þetta þýðir smjörkunta. Eða svona, þannig lagað.

Sænski blótsmálfræðingurinn Magnus Ljung skiptir blótsyrðum upp í mismunandi flokka, m.a. guðfræðileg (djöfuls), upphrópanir (æ!), saurtengd („skíttíðig“), kyn(lífs/færa)tengd (tussa), og marga fleiri, og eru flokkarnir langt í frá alltaf notaðir á sama hátt í ólíkum tungumálum. Kröftugustu blótsyrðin sækja í að brjóta tabú, ganga lengra en gengið hefur verið áður, þó flest þeirra sem notuð eru dagsdaglega séu vissulega langt innan markanna. En þegar við viljum ganga lengra, beitum við hinu óvenjulega, eða frumlega, og leitum nýrra leiða til að tjá óánægju okkar. Þannig vill það til að það sem er hversdagslegt á einu máli, eins og „voi vitto“ er á finnsku, verður gríðarlega vúlgart á öðru.

Það er hefð fyrir nokkurri normalíseringu í þýðingum bókmenntaverka. Máltækjum í tungumáli sem þýtt er úr er breytt í máltæki sem þegar fyrirfinnast í tungumálinu sem þýtt er á, nöfnum staða og einstaklinga er jafnvel breytt, snúið er upp á orðaleiki svo þeir skiljist o.s.frv. Það sem er framandi er normalíserað.

Nú eru menn eðlilega ekki sammála um hvort sé mikilvægara þegar kemur að listneyslu, skilningur eða skynjun, en flestir (kannski of margir) virðast forðast það sem þeir ekki skilja, og jafnvel hafna því með öllu.

Tæki ég að mér að mála mynd af Kallio (hverfinu mínu í Helsinki) fyrir Íslandsmarkað á sama hátt og margar þýðingar eru unnar myndi ég normalísera hana – ég myndi breyta Alepa í Bónus, sporvagni í strætó, pútnahúsi í sólbaðsstofu, lækka húsin um tvær-þrjár hæðir, og breyta blómunum í gras. Því að fyrir Íslendingi þýðir strætó það sama og sporvagn þýðir fyrir Finna (nema sporvagninn er á réttum tíma og mikið notaður – en þýðingar eru jú bara nálganir).

Þegar maður kemur á nýjan stað er eitt af því sem er hvað skemmtilegast að sjá, það sem skilur staðinn frá þeim stöðum sem maður er vanur. Hér í Kallio hverfi Helsinki-borgar, þar sem ég bý, fyllist ég furðum þegar ég sé þrjú pútnahús hlið við hlið og kynlífstækjabúð öðrumegin við röðina en strippbúllu hinumegin. Ég horfi ofan í botnlausa eymd rónanna í hverfinu eins og brunn sem enginn veit hvar eða hvort endar, og ég læri eitthvað nýtt um manninn, hvert hann kemst (úr sjónmáli).

Í nýlegri ljóðabók ljóðskáldsins Linh Dinh (sem m.a. á ljóð í þessari bók) Jam Alerts er að finna ljóð í formi bókadóms um þýðingar manns að nafni Reggis Tongue – en Reggis fæst einmitt við ónormalíseraðar þýðingar. Í ljóðinu er vitnað í formála Reggisar að þýðingasafni sínu:

Subbulegir þýðendur – ónytjungar, í raun og veru – telja að þeir þurfi að velja milli hljómfalls og merkingar. Til að henda reiður á inntakinu, velja margir þeirra að bæla niður lagið. Til að apa upp melódíuna, kasta þeir fyrir róða eða spilla merkjasendingunum. Þeir gera sér ekki grein fyrir því að setningarbyggingin er melódían. Þýðandi verður að hunsa eðlislægan trommusláttinn í höfði sér og vera trúr útlendu orðaröðinni, rytma þess sem hann þýðir. Látið það hljóma einkennilega – reynið aldrei að temja erlent ljóð að innlendum stöðlum!

Víðast hvar í þessari bók var ekki reynt að normalísera texta, og því sem hljómaði undarlega, einfaldlega leyft að vera undarlegt – og rétt er að nefna að í sumum ljóðanna er að finna stafsetningar- og/eða málfræðivillur, sem eru auðvitað þýddar sem stafsetningar- og/eða málfræðivillur. Hins vegar er aldrei hægt að útiloka að einhverjar ambögur skrifist á klaufaskap þýðanda.

Í ljósi þess hvers konar verk er verið að þýða, þ.e. verk sem takast á við tungumálið og teygja á því, getur vel hugsast að á einhverjum stöðum séu ljóðin enn undarlegri, enn óskiljanlegri en væru þau lesin á upprunalega tungumálinu, þótt vonandi veiti þau einnig aðgang að einhverjum hluta þeirrar hugsunar sem upphaflega var í þau lögð.

Auk þeirra undarlegheita sem ónormalíseraðar þýðingar geta valdið, geta þær valdið misskilningi sem á köflum er hættulegur, sérílagi þegar lesandinn gerir sér ekki grein fyrir því að önnur viðmið eiga við í öðrum tungumálum. Þannig grunar mig að þegar fjölmiðlar segja íranska forsetann Mahmoud Ahmadinejad hafa sagt að bandaríski kvikmyndajöfurinn Oliver Stone væri „hluti af djöflinum“, þá sé rétt að velta því fyrir sér hvaða merkingu sú þýðing, sem væntanlega er orðrétt, hafi. Er það meiningin að Ahmadinejad telji Stone bókstaflega andsetinn – að djöfullinn búi innra með honum – eða á hann einfaldlega við, eins og við getum sjálfsagt flest verið sammála um, að Oliver Stone sé hluti af gangverki hins bandaríska kapítalisma? Að hann sé „helvítis bjáni“?

Því hefur einnig ítrekað verið haldið fram í fjölmiðlum heimsins að Ahmadinejad hafi sagst vilja „útrýma Ísrael af kortinu“. Þetta hefur verið tuggið fram og aftur, sem heilagur sannleikur. Breska dagblaðið Guardian birti hins vegar eftirfarandi leiðréttingu á síðum sínum þann 22. febrúar, 2007:

Mahmoud Ahmadinejad, Íransforseti, kallaði ekki ekki eftir því að „Ísrael yrði útrýmt af kortinu“. Farsi-frasinn sem hann beitti er rétt þýddur sem „þessi stjórn sem hefur hernumið Jerúsalem verður að hverfa af blaðsíðu tímans.“ Hann var þar að vitna í yfirlýsingu frá fyrsta íslamíska leiðtoga Írans, Ayatollah Khomeini heitnum.

Svo er auðvitað spurning hvað Ahmadinejad vildi meina með þessu.

Það skal tekið fram að undirritaður er enginn sérfræðingur í írönskum stjórnmálum og tekur ekki afstöðu til þess hvort Ahmadinejad er af „hinu illa“ eða „hinu góða“, en er almennt skeptískur í garð bæði fjölmiðla og stjórnmálamanna.

IV

Ljóðin í þessa bók valdi ég af því að þau vöktu áhuga minn. Í raun er það ekki mikið flóknara. Mörgum skáldum hefði verið gaman að bæta í safnið, sem og mörgum öðrum áhugaverðum (skemmtilegum og merkilegum) ljóðum eftir þau skáld sem eru í bókinni, en vegna skorts á tíma og plássi reyndist það ekki hægt. Ef allt gengur eftir kemur þó annað bindi að 1-2 árum liðnum.

Að síðustu er rétt að þakka þeim sem lögðu hönd á plóg, en þar ber fyrst að nefna ljóðskáldin og rétthafa ljóðanna. Lista yfir skáldin má finna í efnisskrá, en auk þess er rétt að nefna Ellie Nichol, sem veitti leyfi fyrir textum bp Nichol.

Eftirtaldir aðilar lásu ýmist stök ljóð eða handritið í heild og veittu gagnlegar ábendingar: Arngrímur Vídalín, Ingólfur Gíslason, Haukur Már Helgason, Haukur Ingvarsson, Derek Beaulieu, Nadja Widell og Hildur Lilliendahl. Auk þess veittu mörg skáldanna liðsinni sitt við þýðingu og svöruðu fljótt og örugglega þeim ýmsu spurningum sem þýðanda lá á brjósti. Síðast en ekki síst ber að þakka finnska athafnaskáldinu Leevi Lehto, án hans hefði þessi bók aldrei orðið til.

Tags: Þýðingar, ljóð, ljóðlist

This entry was posted on Wednesday, September 26th, 2007 at 5:07 am and is filed under Greinar, Um ljóðlist. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.