Þú ert pípa

I

Skilningur manns á eigin tungumáli er takmarkaður, skilningur manns á öðrum tungumálum er jafnan enn takmarkaðri, og fullkominn flutningur texta frá einu tungumáli yfir á annað er ómögulegur einfaldlega fyrir þær sakir að um tvö ólík tungumál er að ræða. „Boat“ er ekki það sama og „bátur“ sem aftur er ekki það sama og „Boot“ eða „båt“ og hvað þá „bateau“. Það liggur í augum uppi.

Að þýða ljóð er að skrifa ljóð eftir forskrift, að svo miklu leyti sem það er mögulegt. Manni er uppálagt að velja hvaða eiginleikar þess fá að halda sér, að svo miklu leyti sem þeir geta haldið sér – form, útlit, stuðlun og aðrir hljóðeiginleikar, rím, hugmyndir og hugmyndatengsl, orðaleikir, samhengi, saga, vísanir, semantík, tákn o.s.frv. – og síðan er manni uppálagt að ákveða hvað fær að koma inn í verkið sem ekki var þar fyrir. Óhjákvæmilega bætist margt við, því hver flutningur bætir lögum ofan á það sem áður stóð og fjarlægir önnur. Ef við tökum sem dæmi hina frægu sögu Borgesar um Pierre Menard, sem tekur að sér að endurrita Don Kíkóta orð fyrir orð á 20. öldinni, þá verður sú bók, eins og Borges bendir háðskur á, annað fyrirbæri en það sem Cervantes skrifaði á 17. öldinni: Menard beitir tungutaki sem honum er óeðlilegt á meðan Cervantes skrifaði einfaldlega í stíl samtíma síns. Verkin eru ólík fyrir þær sakir að það eru ólíkir menn sem skrifa þau á ólíkum tímum, þó bókstafirnir, orðin, setningarnar, málsgreinarnar… o.s.frv. séu þau sömu í sömu röð. Bandaríska ljóðskáldið Kenneth Goldsmith framkvæmir svipaða gjörninga, þ.e. að skrifa niður tungumál sem þegar er til staðar – hefur m.a. skrifað upp eitt tölublað af New York Times (Day), hvert einasta orð sem hann sagði í viku (Soliloquy), veðurfréttirnar (Weather) o.s.frv. Þetta hefur verið kallað N+0 þýðing, og nefnist í höfuðið á Oulipo aðferðinni N+7, þar sem orðum í texta (t.d. öllum nafnorðum) er skipt út fyrir það sjöunda næsta í ákveðinni orðabók. Hið augljósa er þetta: Þýðingin sem afrit, endursköpun hins sama er ómögulegur gjörningur, þýðingin er alltaf ný.

Stór hluti þeirrar erlendu ljóðlistar sem kennir sig við tilraunaskrif (avant-garde, post-avant, experimental, radical, language, digital, flarf, post-langpo, post-prairie o.s.frv.) fæst við framsetningu, þýðingu og túlkun sem stefnir að einhvers konar ummyndun, eða jafnvel eyðileggingu, tungumálsins. Tungumálið er meðhöndlað sem hvert annað hráefni – merking þess rifin og teygð, og fýsískir eiginleikar þess (hljóð og mynd) rifnir og teygðir.

Texti er samansafn merkinga, fónema og morfema sem notuð eru til að tjá eitthvað um „veruleikann“ með „veruleikanum“. Sem dæmi má nefna hvernig metafórískur „veruleiki“ er notaður til að tákna eitthvað sem lesandinn getur heimfært á sinn eigin „veruleika“. Tungumálið er sjálfstæður veruleiki í veruleikanum. Verkefni umræddrar ljóðlistar er þá oftar en ekki að gata umræðuna um annan hvorn þessara veruleika, eða báða – að sækja út úr því samkomulagi sem ríkir um textann sem veruleika og lífið sem veruleika: Í gegnum holurnar er kannski hægt að sjá eitthvað annað, og í öllu falli grær tungumálið saman öðruvísi í laginu en það var fyrir. Sá sem eitt sinn hefur lesið orðið „tálguð“ sem guð tálsins, frekar en eitthvað tálgað með hnífi, er gjarn á að sjá tálguði í tálguðum texta.

Mörg þeirra ljóða sem birtast í þessari bók eru þýdd úr ensku, sem er tungumál sem hefur það fram yfir íslensku (eða ber þann kross) að vera ekki eitt tungumál heldur mörg. Ljóðin á ensku eru skrifuð af fólki af mörgum þjóðernum sem hefur ensku að móðurmáli, auk þess sem nokkur eru skrifuð af fólki sem á sér önnur móðurmál (Caroline Bergvall er sem dæmi frönsk/norsk, Gherardo Bortolotti er ítalskur o.s.frv.). Eins og finnska ljóðskáldið Leevi Lehto hefur bent á er þetta tungumál – þ.e. enska-sem-annað-tungumál – hið raunverulega heimstungumál, enda er það talað af töluvert fleiri einstaklingum en enska-sem-fyrsta-tungumál.

Það er engin leið að þýða ástralska ensku yfir á ástralska íslensku eða ameríska ensku yfir á ameríska íslensku. Það er ekki einu sinni hægt að staðfæra með notkun mállýskna, því það litla sem er eftir af þeim í þessu landi tungumálshelfararinnar dugar einfaldlega ekki til (ekki að það væri nokkuð nákvæmari „þýðing“). Íslenska og enska eru hvort í sínum heiminum hvað þetta varðar.

Tilraunaljóðlist af þeirri tegund sem finna má í bók þessari hefur verið stunduð í enskum málheimi áratugum saman af tugþúsundum ólíkra einstaklinga sem hver um sig hefur lagt sitt að mörkum við að víkka út (þrengja, sprengja; ummynda, afmynda) hugmyndina um ensku sem tungumál – á meðan íslenskan á enn fjarska takmarkað af slíkum tilraunum í bókmenntasögu sinni, og hefur þurft, að mér sýnist, að berjast við ansi tækan næringarskort á síðustu árum enda varla neitt lengur sem sleppur úr pilsfaldi íslenskra prófarkalesara. Kannski kunna skáldin líka bara vel við sig þar.

II

Líkt og ekkert er hægt að „flytja“ á milli tveggja tungumála er ekkert óþýðanlegt þegar maður hefur loks áttað sig á því að ekkert er hægt að þýða. Þýðing á bókmenntaverki er aldrei sama verkið, heldur nýtt verk sem er skylt því fyrra. Þýski heimspekingurinn Friedrich Schleiermacher (1768-1834) orðaði það svo að listamaður gæti skoðað þýðingu verks síns með því að ímynda sér hvernig barn hans liti út, hefði konan hans átt það með öðrum manni (kynjahlutverkin í þessari setningu eru Schleiermachers – þeim má snúa á haus án þess að fá sand í píkuna).

Fyrst að ekkert (og þó allt) er hægt að þýða á milli tveggja tungumála, hlýtur að vera alveg jafn (ó)mögulegt að þýða á milli fleiri en tveggja tungumála. Þ.e. að þýða þýðingu einhvers annars á ljóði þess þriðja. Þetta var alvanalegt á Íslandi í eina tíð, en þessi millilending þykir nú, að því mér er sagt, léleg samkvæmt hinum klassísku þýðingarfræðum. En þar sem lokaútkoman – þýðingin – er hvort eð er bara ættingi upprunaverksins, þá skiptir ekki endilega öllu hvort hún er tvímenningur eða þremenningur. Það er engu að síður ekki nema sanngjarnt að maður geti skyldleikans – hver gat hvern með hverjum hvar og hvers vegna.

Flest ljóðin í bókinni eru þýdd úr upprunatungumálinu, en þó eru fáein sem eru fengin að láni frá öðrum þýðendum. Um hvernig þessu var háttað má lesa nánar í athugasemdaskrá aftast í bókinni.

III

Jafnvel mestu teprur Finna segja reglulega „voi vittu!“ án þess að blikna, jafnt vetrarstríðsömmur sem koddaslagshommar og sleikipinnastúlkur. Þetta má þýða orðrétt á tvo vegu – annars vegar sem „æ, kunta!“ og hins vegar sem „smjörkunta!“. Líklega telja flestir Finnar sig segja „æ, kunta!“. Hins vegar er þyngd orðanna og merking ekki endilega „sú sama“ milli tungumála – sá sem æpir upp yfir sig „smörfitta!“ eða „oj, fitta!“ við matarborð í Svíþjóð, er ekki að fremja sama gjörning og sá sem segir „voi vittu!“ við sams konar matarborð hinumegin við Eystrasaltið, og má búast við því að sænskar húsmæður oti hnefa sínum sköruglega að hverjum sem leyfir sér slíkt.

Í hefðbundinni þýðingu er þetta jafnan þýtt sem „fjandakornið“ eða álíka. En þetta þýðir auðvitað ekki fjandakornið, þetta þýðir smjörkunta. Eða svona, þannig lagað.

Sænski blótsmálfræðingurinn Magnus Ljung skiptir blótsyrðum upp í mismunandi flokka, m.a. guðfræðileg (djöfuls), upphrópanir (æ!), saurtengd („skíttíðig“), kyn(lífs/færa)tengd (tussa), og marga fleiri, og eru flokkarnir langt í frá alltaf notaðir á sama hátt í ólíkum tungumálum. Kröftugustu blótsyrðin sækja í að brjóta tabú, ganga lengra en gengið hefur verið áður, þó flest þeirra sem notuð eru dagsdaglega séu vissulega langt innan markanna. En þegar við viljum ganga lengra, beitum við hinu óvenjulega, eða frumlega, og leitum nýrra leiða til að tjá óánægju okkar. Þannig vill það til að það sem er hversdagslegt á einu máli, eins og „voi vitto“ er á finnsku, verður gríðarlega vúlgart á öðru.

Það er hefð fyrir nokkurri normalíseringu í þýðingum bókmenntaverka. Máltækjum í tungumáli sem þýtt er úr er breytt í máltæki sem þegar fyrirfinnast í tungumálinu sem þýtt er á, nöfnum staða og einstaklinga er jafnvel breytt, snúið er upp á orðaleiki svo þeir skiljist o.s.frv. Það sem er framandi er normalíserað.

Nú eru menn eðlilega ekki sammála um hvort sé mikilvægara þegar kemur að listneyslu, skilningur eða skynjun, en flestir (kannski of margir) virðast forðast það sem þeir ekki skilja, og jafnvel hafna því með öllu.

Tæki ég að mér að mála mynd af Kallio (hverfinu mínu í Helsinki) fyrir Íslandsmarkað á sama hátt og margar þýðingar eru unnar myndi ég normalísera hana - ég myndi breyta Alepa í Bónus, sporvagni í strætó, pútnahúsi í sólbaðsstofu, lækka húsin um tvær-þrjár hæðir, og breyta blómunum í gras. Því að fyrir Íslendingi þýðir strætó það sama og sporvagn þýðir fyrir Finna (nema sporvagninn er á réttum tíma og mikið notaður - en þýðingar eru jú bara nálganir).

Þegar maður kemur á nýjan stað er eitt af því sem er hvað skemmtilegast að sjá, það sem skilur staðinn frá þeim stöðum sem maður er vanur. Hér í Kallio hverfi Helsinki-borgar, þar sem ég bý, fyllist ég furðum þegar ég sé þrjú pútnahús hlið við hlið og kynlífstækjabúð öðrumegin við röðina en strippbúllu hinumegin. Ég horfi ofan í botnlausa eymd rónanna í hverfinu eins og brunn sem enginn veit hvar eða hvort endar, og ég læri eitthvað nýtt um manninn, hvert hann kemst (úr sjónmáli).

Í nýlegri ljóðabók ljóðskáldsins Linh Dinh (sem m.a. á ljóð í þessari bók) Jam Alerts er að finna ljóð í formi bókadóms um þýðingar manns að nafni Reggis Tongue – en Reggis fæst einmitt við ónormalíseraðar þýðingar. Í ljóðinu er vitnað í formála Reggisar að þýðingasafni sínu:

Subbulegir þýðendur – ónytjungar, í raun og veru – telja að þeir þurfi að velja milli hljómfalls og merkingar. Til að henda reiður á inntakinu, velja margir þeirra að bæla niður lagið. Til að apa upp melódíuna, kasta þeir fyrir róða eða spilla merkjasendingunum. Þeir gera sér ekki grein fyrir því að setningarbyggingin er melódían. Þýðandi verður að hunsa eðlislægan trommusláttinn í höfði sér og vera trúr útlendu orðaröðinni, rytma þess sem hann þýðir. Látið það hljóma einkennilega – reynið aldrei að temja erlent ljóð að innlendum stöðlum!

Víðast hvar í þessari bók var ekki reynt að normalísera texta, og því sem hljómaði undarlega, einfaldlega leyft að vera undarlegt – og rétt er að nefna að í sumum ljóðanna er að finna stafsetningar- og/eða málfræðivillur, sem eru auðvitað þýddar sem stafsetningar- og/eða málfræðivillur. Hins vegar er aldrei hægt að útiloka að einhverjar ambögur skrifist á klaufaskap þýðanda.

Í ljósi þess hvers konar verk er verið að þýða, þ.e. verk sem takast á við tungumálið og teygja á því, getur vel hugsast að á einhverjum stöðum séu ljóðin enn undarlegri, enn óskiljanlegri en væru þau lesin á upprunalega tungumálinu, þótt vonandi veiti þau einnig aðgang að einhverjum hluta þeirrar hugsunar sem upphaflega var í þau lögð.

Auk þeirra undarlegheita sem ónormalíseraðar þýðingar geta valdið, geta þær valdið misskilningi sem á köflum er hættulegur, sérílagi þegar lesandinn gerir sér ekki grein fyrir því að önnur viðmið eiga við í öðrum tungumálum. Þannig grunar mig að þegar fjölmiðlar segja íranska forsetann Mahmoud Ahmadinejad hafa sagt að bandaríski kvikmyndajöfurinn Oliver Stone væri „hluti af djöflinum“, þá sé rétt að velta því fyrir sér hvaða merkingu sú þýðing, sem væntanlega er orðrétt, hafi. Er það meiningin að Ahmadinejad telji Stone bókstaflega andsetinn – að djöfullinn búi innra með honum – eða á hann einfaldlega við, eins og við getum sjálfsagt flest verið sammála um, að Oliver Stone sé hluti af gangverki hins bandaríska kapítalisma? Að hann sé „helvítis bjáni“?

Því hefur einnig ítrekað verið haldið fram í fjölmiðlum heimsins að Ahmadinejad hafi sagst vilja „útrýma Ísrael af kortinu“. Þetta hefur verið tuggið fram og aftur, sem heilagur sannleikur. Breska dagblaðið Guardian birti hins vegar eftirfarandi leiðréttingu á síðum sínum þann 22. febrúar, 2007:

Mahmoud Ahmadinejad, Íransforseti, kallaði ekki ekki eftir því að „Ísrael yrði útrýmt af kortinu“. Farsi-frasinn sem hann beitti er rétt þýddur sem „þessi stjórn sem hefur hernumið Jerúsalem verður að hverfa af blaðsíðu tímans.“ Hann var þar að vitna í yfirlýsingu frá fyrsta íslamíska leiðtoga Írans, Ayatollah Khomeini heitnum.

Svo er auðvitað spurning hvað Ahmadinejad vildi meina með þessu.

Það skal tekið fram að undirritaður er enginn sérfræðingur í írönskum stjórnmálum og tekur ekki afstöðu til þess hvort Ahmadinejad er af „hinu illa“ eða „hinu góða“, en er almennt skeptískur í garð bæði fjölmiðla og stjórnmálamanna.

IV

Ljóðin í þessa bók valdi ég af því að þau vöktu áhuga minn. Í raun er það ekki mikið flóknara. Mörgum skáldum hefði verið gaman að bæta í safnið, sem og mörgum öðrum áhugaverðum (skemmtilegum og merkilegum) ljóðum eftir þau skáld sem eru í bókinni, en vegna skorts á tíma og plássi reyndist það ekki hægt. Ef allt gengur eftir kemur þó annað bindi að 1-2 árum liðnum.

Að síðustu er rétt að þakka þeim sem lögðu hönd á plóg, en þar ber fyrst að nefna ljóðskáldin og rétthafa ljóðanna. Lista yfir skáldin má finna í efnisskrá, en auk þess er rétt að nefna Ellie Nichol, sem veitti leyfi fyrir textum bp Nichol.

Eftirtaldir aðilar lásu ýmist stök ljóð eða handritið í heild og veittu gagnlegar ábendingar: Arngrímur Vídalín, Ingólfur Gíslason, Haukur Már Helgason, Haukur Ingvarsson, Derek Beaulieu, Nadja Widell og Hildur Lilliendahl. Auk þess veittu mörg skáldanna liðsinni sitt við þýðingu og svöruðu fljótt og örugglega þeim ýmsu spurningum sem þýðanda lá á brjósti. Síðast en ekki síst ber að þakka finnska athafnaskáldinu Leevi Lehto, án hans hefði þessi bók aldrei orðið til.

Hið fagra er fyrir innanhúsarkítekta

I

Íslensk ljóðlist er að mörgu leyti, líkt og frændsystkini hennar um víða veröld, þjóðlegt fyrirbæri og sem slíkt er hún oft einangruð og hefur í gegnum tíðina jafnvel verið afundin gagnvart því sem kalla mætti „erlenda strauma“. Í Reykjavík er ekki heiglum hent að finna nýjar ljóðabækur frá Norðurlöndunum, utan þeirra allra mikilvægustu sem tilnefndar hafa verið til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, en þær má finna má á Þjóðarbókhlöðunni og fást ekki keyptar. Ljóðabækur á útlenskum tungum í bókabúðum Reykjavíkur eru einfaldlega skammarlega fáar, og telja ekki nema kannski 2-3 hillumetra í það heila. Þau ljóðskáld sem hampað hafa Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs hafa lítið verið þýdd, sem og erlend ljóðlist yfir höfuð. Að stærstu leyti afsakast þetta á markaðsforsendum: Það nenna fáir að þýða/gefa út án þess að fá eitthvað fyrir það, og það eru fáir tilbúnir til að gefa nokkuð fyrir það. Ef ekki væri fyrir internetið værum við sjálfsagt öll löngu flutt í burtu.

Ein algengasta klisjan sem haldið er fram um íslenska ljóðlist er að á Íslandi séu allir skáld. Þetta er að einhverju marki satt. Þó það steypi sér ekki allir í útgáfu, og fáir komist að hjá stóru forlögunum, þá er ljóst að fjöldi þeirra sem hefur að einhverju marki fengist við ljóðlist – frá hagyrðingum til framúrstefnuskálda, textahöfundum til ljóðrænna módernista – er gríðarlegur. Áhuginn virðist hins vegar þess eðlis að þessi ótrúlegi fjöldi íslenskra skálda vilji skrifa, miklu heldur en lesa. Þá má einnig geta þess að stærstur fjöldi starfandi ljóðskálda á Íslandi, þ.e. þeirra sem hafa lagt fyrir sig bókmenntir sem lífsstarf, eru einnig skáldsagnahöfundar. Mynstrið, sem þó er langt í frá algilt, er þá þannig að yngri höfundar sinni ljóðlistinni meðan þeir eru á þrítugsaldri og snúi sér svo að skáldsagnabókmenntum á fertugsaldri. Margir snúa aftur annað slagið, en um flesta þeirra má segja að ljóðið sé eins konar hjákona – þó hið gagnstæða eigi sér líka stað, og dæmi um slíkt er höfundur á borð við Sigurð Pálsson, sem er heilt og klárt ljóðskáld, þó hann hafi duflað við skáldsagnaskrif.

List sem einangrar sig í litlu landi mun alltaf eiga erfitt uppdráttar, og þá sérílagi þegar um er að ræða listform sem, af hvaða orsökum sem það er, höfðar til fárra. Hið fullkomna frelsi ljóðlistarinnar er að einhverju leyti fólgið í þessu afskiptaleysi – þessu nær fullkomna tilgangsleysi. Og þar skiptir engu hvar í veröldinni maður er staddur. Þannig er ljóðlist á Íslandi bæði ómöguleg og auðveld.

II

Á síðustu árum hefur ýmislegt tilraunakennt fengið að skríða upp á yfirborðið, og hefur væntanlega verið að gerjast í fartölvum skáldanna í nokkurn tíma þar á undan – en því skal auðvitað haldið til haga að líkt og víðast hvar er yfirborð íslenskrar ljóðlistar auðvitað nærri kviku jarðar. Tilraunagleði hefur gripið um sig hjá fjölda skálda sem lagt hafa í þessa undarlegu og erfiðu ferð burt frá klassískri fagurfræði íslenskrar ljóðlistar – sem kallar ýmist á snarpa myndnotkun og tæknilega nálgun á lífsspekileg viðfangsefni, eða eins konar smellin gamanljóð full orðaleikjum og útúrsnúningum á lífsspekilegum viðfangsefnum – og beint út í geim. Ferðalagið virðist að vísu höfða mest til skálda undir 35 ára aldri. Sem dæmi má nefna Óttar Martin Norðfjörð sem gefið hefur út bækur eins og AÁBCDÐEÉFGHIÍJKLMNOÓPQRSTUÚVWXYÝZÞÆÖ þar sem sagðar eru ljóðsögur í stafrófsröð, þannig að í hverjum kafla byrja öll orðin á sama staf, og Gleði & Glötun sem er eins konar klipplista-pönk-ljóðabók, þar sem bókstafir fara á flug og trylla lesandann í óskammfeilni sem vart er einu sinni hægt að meðtaka sem kaldhæðni – bók sem er jafn óræð og mesti hámódernismi þar sem enginn leið er að fá hönd á fest hvað skáldið er að fara með öllum yfirdrifna boðskapnum. Af svipuðum meiði er bókin Litli kall – strikes again eftir Steinar Braga, sem samanstendur af yfirgengilegum prósum sem halda mætti að væru skrifaðir af ólæsum og óskrifandi siðblindum geðsjúklingi.

Þá má nefna ljóðahljómsveitina Músifölsk, sem samanstendur af þeim Emil Hjörvari Petersen og Jóni Erni Loðmfjörð, sem fremur textagjörninga með hjálp ljóðamaskínunnar/ textahrærivélarinnar Dadda – og í nýfæddri kreðsu stafrænnar ljóðlistar á Íslandi eru þessir ungu menn brautryðjendur, þó þeir feti að nokkru í fótspor erlendra framúrstefnuskálda, en þar ber líklega hæst áhrif kanadískra hljóðljóðaskálda á borð við Christian Bök og bpNichol. Sá fyrrnefndi hefur reyndar heimsótt land, ljóð og þjóð í tvígang.

Sumarið 2005 var alþjóðleg ljóðahátíð ljóðskáldahópsins Nýhils fyrst haldin. Gestir hátíðarinnar voru m.a. sænska ljóðskáldið Anna Hallberg, hin finnsk-sænska Catharina Gripenberg, Daninn Lone Hörslev, Bretinn Billy Childish, Bandaríkjamaðurinn Jesse Ball og hinn kanadíski Christian Bök. Anna Hallberg, Jesse Ball og Christian Bök komu svo aftur þegar hátíðin var haldin í annað sinn í nóvember árið eftir, ásamt Jörgen Gassilewski, Leevi Lehto, Derek Beaulieu, Jane Thompson, Kenny Goldsmith, Gunnar Wærness, Katie Degentesh, og Matti Pentikäinen. Auk þeirra komu fram á hátíðunum tugir íslenskra ljóðskálda, og var áberandi fjölgun í tilraunamennsku á milli ára – þar sem fleiri létu vaða í furðulegri ljóðlist en menn máttu áður venjast seinna árið. Á smágerðri ljóðasenu geta viðburðir af þessu tagi verið gríðarlega mikilvægir, þar sem þeir veita innsýn í það sem er að gerast í heimum sem eru ólíkir okkar eigin, þó í stikkprufuformi sé.

Þá er enn ónefnd sú grasrótarbókaútgáfa sem þrífst innan hópa á borð við Nýhil og Nykur, þar sem DIY hugsjónin mætir þeim sívaxandi elegans sem fylgir aukinni tölvukunnáttu og færni í notkun myndrænu. Nykur var upphaflega stofnað af ljóðskáldinu Andra Snæ Magnasyni árið 1995, og var mjög virkt í nokkur ár á eftir. Um það leyti sem Nykur var að lognast út af, skömmu eftir aldamót, var útgáfan og ljóðafélagsskapurinn Nýhil stofnaður. Meðal meðlima í Nýhil er Kristín Eiríksdóttir, hverrar ljóð birtast í þessu riti. Fyrir um ári síðan tóku sig síðan til nokkur yngri ljóðskáld og endurvöktu Nykur og hafa komið út þrjár bækur á þeirra vegum, meðal annars eftir áðurnefndan Emil Hjörvar Petersen.

III

Sú ljóðabók sem átti einna mestu fylgi að fagna á síðasta ári var Guðlausir menn –hugleiðingar um jökulvatn og ást eftir Ingunni Snædal. Ljóðin lýsa ferð austur á firði á Íslandi í jarðarför ömmu ljóðmælanda. Bókin er einföld í byggingu, að mörgu leyti falleg, og var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Hún er þó býsna ólík því sem undirritaður ímyndar sér að sé að gerjast í ljóðheimum á Íslandi – þó áhrifa hennar eigi kannski eftir að gæta síðar.

Hin virðulegu eldri skáld Íslendinga hafa heldur ekki látið sitt eftir liggja á síðustu árum. Vésteinn Lúðvíksson, sem þekktastur var fyrir að skrifa smásögur, leikrit og skáldsögur, sneri aftur á ritvöllinn eftir langt hlé árið 2003 með ljóðabókinni Úr hljóðveri augans, gaf svo út Svona er að eiga fjall að vini árið 2004 og nú síðast Sumir láta eins og holdið eigi sér takmörk í fyrra, auk þess sem hann hefur þýtt Po Chü-I og Ashtavakra gita. Ljóðabækur Vésteins eru markaðar búddískri lífssýn, og furðu fjörugar miðað við aldur skáldsins.

Það þykja stórtíðindi á Íslandi þegar Hannes Pétursson sendir frá sér ljóðabók, en það gerðist einmitt á síðasta ári þegar Mál og menning gaf út Fyrir kvölddyrum. Þá hafði ekki komið út bók frá Hannesi frá því árið 1993, þegar bókin Eldhylur færði honum Íslensku bókmenntaverðlaunin. Hannes yrkir eins og maður á virðulegasta aldri um endalokin og hrífur sína mörgu aðdáendur með sér.

Þá er ónefndur Einar Már Guðmundsson sem á síðasta ári sendi frá sér fyrstu ljóðabókina um nokkuð langa hríð, eða frá árinu 1995 þegar Í auga óreiðunnar kom út. Nýja bókin nefnist Ég stytti mér leið framhjá dauðanum og fjallar í stuttu máli um ástina, pólitíkina og baráttu skáldsins við alkahólisma. Einar er á kunnuglegum slóðum í bók sinni sem er full af orðaleikjum og pörun óskyldra ljóðmynda (montage), sem hafa verið hans aðalsmerki sem ljóðskálds frá upphafi.

IV

Sölvi Björn Sigurðsson, hvers ljóð má finna í þessu riti, hefur gefið út þrjár ljóðabækur. Þær fyrstu tvær, Ást & Frelsi og Vökunætur Glatunshundsins, lét höfundurinn prenta undir eigin formerkjum, batt sjálfur inn, málaði kápur og seldi í númeruðum eintökum. Fyrir jólin 2005 kom svo út 200 blaðsíðna ljóðabálkur hjá Máli og menningu, Gleðileikurinn djöfullegi, sem fjallar um súrrandi fyllerí ljóðmælanda niður aðalverslunargötuna í Reykjavík. Ljóðabálkurinn er ortur í þríliðahætti upp úr vítisljóðum Dantes. Í stað Dantes sjálfs er þar að finna Mussju (monsieur – hljóðskrifað á íslensku), og í stað Virgils er kominn Dante. Í stað Beatrísu er komin Klara nokkur, fagurt og ómótstæðilegt Reykjavíkurfljóð. Gleðileikurinn djöfullegi er tignarlegur, rómantískur og svífur einhvern veginn yfir raunveruleikanum á sama hátt og það að vera á botnlausu fyllerí er ekki það sama og að vera edrú og vakandi. Ljóðrænunni er sleppt lausri og það er eitthvað villidýrslegt við beitingu Sölva á bragarhættinum, stuðlum, höfuðstöfum og rími. Í stað þess að stika milliveginn milli þess að skrifa 14. aldar ljóð og 21. aldar ljóð skrifar Sölvi eiginlega hvorutveggja í einu, og lifir bálkurinn þannig í eiginlegum tvítíma.

Kristín Eiríksdóttir gaf út sína fyrstu bók, Kjötbæinn, hjá Bjarti árið 2004 og fyrir um ári síðan kom út seinni bókin, Húðlit auðnin, hjá Nýhil. Í báðum bókunum er að finna draumkennda, myndríka prósa, sem eiga eitthvað skylt við seinni tíma súrrealisma, eins og hann birtist til dæmis hjá skáldinu Sjón. Sögur Kristínar fljóta áfram röklaust eins og lífið sjálft, með undirliggjandi óhugnaði og ógæfu. Eitt af aðalsmerkjum Kristínar er hugrekkið til að eiga og hanna sinn eigin raunveruleika – ljóðmælendur hennar eru á einhvern hátt ótrúlega einir í veröldinni, faðma veröldina að sér eins og lítil börn sem hafa lokað sig inni í herbergi til að fela sig fyrir foreldrum sínum – og segir hún meðal annars í greininni Yfirlýsing, sem birtist í bókinni Af ljóðum, sem Nýhil gaf út fyrir fyrri alþjóðlegu ljóðahátíð sína:

Hið fagra er fyrir innanhúsarkítekta og týndar sálir að leita að sjálfum sér.
Hið fagra er Hin langa trúlofun brúntónað antíkbæs og hreinlynd stúlka.
Listamenn verða að vera hafnir yfir almennan smekk á fegurð.
Fagurfræði er það sem við notum, við verðum að vita hvernig hún virkar og hvernig ekki, nota bæði, fagurfræði er stýrikerfi.

V

Ljóðlistin er tvístruð listgrein með ótal rætur, og útlit hennar markast algerlega af sjónarhorninu og sjáandanum. Þó íslensk ljóðlist sé lítil á hið sama við hér – innan þessa kima eru fleiri kimar og innan þeirra kima eru enn fleiri kimar. Yfirlitsgrein af þessu tagi getur aldrei verið nema dauf stikkprufa af lifandi ljóðasamfélagi og það er óhjákvæmilegt að margt verði ónefnt sem hefði mátt fljóta með, einfaldlega sökum plássleysis. Til að kynnast ljóðheimi er auk þess nauðsynlegt að dýfa sér í hann, sökkva til botns og drukkna – og duga þar ljóðin ein til.

Greinin var skrifuð sem formáli að íslenska hluta bókarinnar Detta är inte fiktion / Täme ei ole fiktiota, sem kom út hjá Teos og Söderström í Finnlandi þann 10. september, 2007. Fulltrúar Íslands í þessari skandinavísku antólógíu voru Kristín Eiríksdóttir og Sölvi Björn Sigurðsson.