Stundum er ekkert jákvætt við Já og ekkert merkilegt við upphrópunarmerki (!)

„Já hefur sett sér þau markmið að veita viðskiptavinum framúrskarandi þjónustu, sjá fyrir og mæta nýjum þörfum viðskiptavina, að skapa öflugt og spennandi starfsumhverfi, þróa verðmæt viðskiptasambönd og bera sig saman við þá bestu.[1]“

Nýja símaskráin, 118 Já símaskráin 2007, er mikil og vegleg bók þar sem saman eru tekin nöfn velflestra Íslendinga og þau pöruð saman við heimasímanúmer viðkomandi, farsímanúmer og heimilisföng. Þá er einnig nokkuð um netföng og vefföng í bókinni. Nokkrar vonir hafa verið bundnar við útgáfu bókarinnar frá því einkarekna fyrirtækið Já tók við útgáfunni af Símanum í fyrra. Er þetta önnur símaskráin sem kemur út frá Já – hún er prentuð í 230 þúsund eintökum, sem þætti heldur fífldjarft upplag hjá öðrum forlögum, en þar sem bókinni er dreift ókeypis er slíkur samanburður augljóslega ómarktækur og ósanngjarn (harðspjaldaútgáfan, sem ætluð er fjármagnstekjuþegum, kostar 650 krónur).

Forlagið sem svo digurbarkalega nefnir sjálft sig einfaldlega Já! segir í auglýsingum og umfjöllun, sem ekki fór lítið fyrir kringum útgáfu ritsins, nokkrar stórar „breytingar“ hafa verið gerðar á bókinni á milli ára. Annars vegar er bókin hálfu kílói léttari en fyrr, þrátt fyrir að vera 96 síðum lengri (sem er raunar óverulegt þegar litið er til þess að heildarlengd verksins er 1584 síður!) og hins vegar fylgir henni stækkunargler fyrir þá sem finnst letrið of lítið. Önnur breytingin svo að segja afnemur hina og eftir stendur ekkert nema sjónhverfingin: Bókin er minnkuð til þess eins að vera stækkuð aftur. Jess!

Þetta er þó langt í frá stærsti löstur þessarar svokölluðu „nýju“ bókar. Gaumgæfi lesandi kunnugur fyrri verkum ritraðarinnar þessa útgáfu, kemst téður lesandi að því að hér er að langstærstum hluta um einfalda og fjarska ófrumlega endurvinnslu á gömlu efni að ræða. Ekki er nóg með að lungi nafnanna í Símaskránni 2007 hafi birst áður í Símaskránni 2006, og raunar símaskránni 1996 ef út í það er farið, heldur er höfuðið bitið af skömminni með því að tengja nöfnin meira og minna sömu símanúmerum og heimilisföngum og áður. Eins og íslenskir bókmenntafræðingar hafa nýverið bent á í öðru samhengi er það sem krýnir sig nýtt ekki endilega neitt nýtt.

Um annað ritmál bókarinnar, þann sem er ekki einfaldlega nafnarunu- og númera kjaftavaðall, má segja það sama. Almannavarnanúmerin eru söm sem fyrr, götur á kortum að mestu leyti óbreytt – nýjungar í litamerkingum korta eru litlar ef nokkrar. Svo mætti lengi telja.
Það virðist vera ríkjandi sjónarmið útgefenda verka af þessum toga að þau sjálf þurfi ekki að vera innblásin, heldur séu þau til þess gerð að blása öðrum, viðtakandanum, lesandanum anda í brjóst. Ábyrgðinni er velt af höfundi yfir á lesanda, og ósjaldan vísað til tilraunastarfs af skyldum toga sem einkenndi vissulega slíka útgáfu um miðbik tuttugustu aldar. Hæglega má þó vísa enn lengra aftur og kenna þessa hugmyndafræði við encyclopædista upplýsingarinnar sem ætluðu verkum sínum fyrst og síðast að kortleggja heiminn, eða í öllu falli þekkingu samtíðarmanna sinna á honum. Vilji maður vera virkilega rætinn er freistandi að vísa allt aftur til forsjálla höfunda Íslendingasagnanna og langdreginna en hámódernískra ættartala þeirra, sem virðast einkum til þess fallnar að torvelda lestur – hver veit nema þar á meðal hafi leynst menn sem hugsuðu með sér: við skulum láta þá hugsa sjálfir! og átt þar við lesendur.

Maður hlýtur ósjálfrátt að velta fyrir sér hver tilgangur þessarar árlegu og undarlegu textaendurvinnslu sé – sérílagi á digital-tímum þar sem upplýsingar af þessu tagi má auðveldlega nálgast á netinu. Sé það einkum ásetningur höfunda að endurskapa anda löngu liðinna tíma, bera fram gamalt vín á nýjum belg, er þó ekki að sjá að það sé ýkja vel heppnað. Leiðinlegt er ekki samheiti við list. Lestur bókarinnar er þar að auki svo yfirgengilega leiðinleg iðja að jafnvel sjálfkrýndur konungur ljóðleiðindanna, Kenneth Goldsmith, á ekkert í þennan botnlausa hyl sem okkur er hrint ofaní ár eftir ár. Goldsmith, sem segir sjálfur að bækur sínar séu svo leiðinlegar að hann lognist iðulega út af við lestur prófarkanna, hefur það að markmiði að geta skrifað á meðan hann horfir á sjónvarpið. Nýjasta bók hans, Traffic, sem kom út fyrir skemmstu er einfaldlega uppskrifaðar útvarpslýsingar á umferðinni í New York. Fyrir honum er tungumálið lifandi hlutur sem hægt að grípa og festa niður á blað, gera úr því ljóðlist sem er allt að því steypu-ljóðlist í ljósi síðufjölda („það má drepa mann með þessu“, sagði bókmenntafræðingur og meinti það á marga vegu). Og ótrúlegt en satt þá er líf í texta Goldsmiths, hann segir okkur eitthvað um tungumálið, á meðan þessi marklausa niðurritun nafna, heimilisfanga og símanúmera – þessi andlausa skráning tungumálsins eftir festum og settum reglum sem aldrei er brugðið út af – er eitthvað allt annað og ófrumlegra. Það liggur við að sjálft tungumálið vanti í textann, ef slíkt er þá á annað borð mögulegt.

Mætum verkinu af góðum vilja, gefum okkur að því sé ætlað að vísa til The Telephone Book sem Ed Friedman gaf út í Bandaríkjunum árið 1979. Bókin, sem samanstóð af uppskrifuðum samtölum með hikum, tafsi, endurtekningum og biðtónum og telst með leiðinlegri, ólesanlegri bókum 20. aldar framúrstefnu, á ekkert, nákvæmlega ekki neitt, í þetta afskræmilega ofvaxna kjaftæði sem Símaskráin 2007 er. „Nýja“ símaskráin hefur engu við þetta verk að bæta, nema magninu, auglýsingunum – og kannski kápunni.

Hin marklausa niðurröðun kunnuglegra nafna, heimilisfanga og símanúmera samkvæmt kerfi sem í höfuðatriðum er 3000 ára gamalt, og aldrei, í öllu ritinu, er brugðið út af, virðist ekki bara ófrumleg heldur unnin án nokkurs sem kalla má listrænan ásetning. Það er enginn fallegur texti í þessari bók. Höfundur setur allt undir í metafiksjónalískum leikjum, raunverulegar manneskjur eru persónur í bókinni, og lesendur geta svo sem dundað sér við að bera saman við það sem þeir vita um fyrirmyndirnar. Til dæmis á Ólafur Jóhann Ólafsson rithöfundur línu í bókinni og líka Hermann Stefánsson. Leikir af þessu tagi (allir vita að Ólafur Jóhann er persóna í bók eftir Hermann) endurspegla einfaldlega 10-15 ára gamla umræðu.

Er veröldin jafn stöðnuð og verkið vill gefa til kynna? Erum við sömu manneskjurnar og í fyrra? Verðum við sama fólkið að ári? Er þetta þá ekki bara búið? spyrja landsmenn sig. Þau okkar sem komin eru yfir miðjan aldur muna öll þá tíð er símaskránni fylgdi eftirvænting – símaskrá sem barst ekki mikið á, þurfti ekki að mikla sig af nýmælum. Yngra fólk man ekki þessa daga. Það bíður ekki lengur. Og skyldi, að ofantöldu, engan undra.

Minnumst þess hve dyggilega og fimlega James Joyce varði verk sitt, Ulysses, á sínum tíma, sem er um margt sambærilegt – en eljan sem hann sýndi við útskýringar og leiðbeiningar lesenda og gagnrýnenda um hvernig bæri að nálgast verkið var, að segja má, nauðsynlegur og jafnvel integral hluti verksins sjálfs. Ekki hefur Já lagt sig minna fram um að koma sínu verki á framfæri, dreifa því og tryggja viðtöku. Hér verður ekki gert lítið úr bókmenntalegu vægi forma á borð við fréttatilkynningar, viðtöl eða auglýsingar – það er fjarri ásetningi höfundar þessarar greinar. En sé þessu kynningarefni fyrirtækisins ætlað ritskýringargildi bera þær vægast sagt vott um, ef ekki blátt áfram vankunnáttu og vangetu, þá sannkallaða dómadagshugsanaleti og heilindaskort. Heilindaskorturinn birtist ef til vill skýrast í undarlegum játningum útgefenda á hversu óáhugavert verk hér um ræðir: í fréttatilkynningum er bent á að umhverfisvæn framleiðsluaðferð við prentun geri fólki kleift að borða bókina án þess að verða meint af. En þessi sjálfsmeðvitund eða sjálfsháð nær ekki að sigrast á verkinu – þvert á móti sekkur ístöðuleysið því aðeins dýpra í hyl vandræðaleikans.

Símaskráin 2007 er alls ekki ritverk heldur einhvers konar uppákoma. einhver einkafyndni sem fer fyrir ofan garð og neðan hjá öllum nema allra húmorslausustu starfsmönnum Já. Það er ekki laust við að lesandi spyrji sig hvort þetta sé ekki bara búið. Við munum þá tíð er landsmenn biðu á hverju ári eftir nýrri símaskrá, hún þótti sjálfsögð á hverju heimili. Núna er svo komið að fátt fólk af yngri kynslóðum leggur sig eftir þessari útgáfu. Og skyldi engan undra. Ekkert gefur til kynna að símaskráin sé hætt að koma út, svo þetta er víst ekki alveg búið. En þetta er kannski um það bil að verða búið.

Símaskránna er hægt að fá afhenta ókeypis á sölustöðum Símans, Vodafone og á afgreiðslustöðum Flytjanda. Þá er hægt að nálgast hana á bensínstöðvum um land allt til 30. júní.

Haukur Már Helgason, Ingólfur Gíslason & Eiríkur Örn Norðdahl

Höfundar þessarar greinar hafa ekki séð símaskrána en hafna fylgispekt við þá 18. aldar heimspeki meintrar upplýsingar að þekking sé æðri fordómum.
[1] Um fyrirtækið Já af heimasíðu þess, www.ja.is.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins í júní 2007 - eins og fram kemur er greinin skrifuð í samstarfi við Ingólf Gíslason og Hauk Má Helgason.