I
Stundum fæ ég það á tilfinninguna að rithöfundar séu með botox í vörunum. Sérílagi á þetta þó við um ljóðskáld, og jafnvel enn frekar um íslensk ljóðskáld. Það er ekki að þau vilji ekki brosa, þau eru bara of vandræðaleg til að geta það. Þau eru of mikið að vanda sig við að vera falleg.

Hahaha… svona allir saman nú… ha ha ha ha! Ha! Ha! Ha!

Úff.

Ætla ég enn og aftur að halda því fram að íslensk ljóð séu rusl og þeim sé ekkert of gott að enda í ryðgaðri sorpkvörn? Heldur betur ekki! – Ekki! (…ekki…)

ÍSLENSKA LJÓÐIÐ HEFUR ALDREI SVIFIÐ JAFN TIGNARLEGA!

ÍSLENSK LJÓÐSKÁLD HAFA ALDREI VERIÐ JAFN HUGRÖKK OG FÖGUR!

ÍSLENSKA TUNGAN HEFUR ALDREI LOGAÐ JAFN GLATT!

ÍSLENSK LJÓÐABÓKAÚTGÁFA HEFUR ALDREI VERIÐ JAFN VEGLEG!

KILIR ÍSLENSKRA LJÓÐABÓKA ERU GULLBRYDDAÐIR OG BÓKSTAFIR LJÓÐA UPPHLEYPTIR!

ÍSLENSKIR LJÓÐAPRÓFARKALESARAR HAFA ALDREI VERIÐ JAFN NÁKVÆMIR!

TRJÁM HEIMSINS HEFUR ALDREI VERIÐ SÓAÐ Á GUÐDÓMLEGRI HÁTT EN Í ÚTGÁFU ÍSLENSKRA LJÓÐABÓKA!

Ha ha!

Jei!

II

Auðvitað er þetta ekki allskostar satt. Það er allur fjárinn að íslenskri ljóðagerð. Og þegar ég tala um vond ljóð, í þessari grein, þá á ég við eitthvað af eftirfarandi:

A) Dundur. Alls kyns fólk á Íslandi fæst við ljóðagerð í frístundum. Bæði yrkir fólk tækifæriskvæði, það öðlast persónulega hreinsun við að hleypa út tilfinningum sínum í eitthvað form, það auðgar málfar sitt og hugsun með metafórískum, estetískum og eþerískum þankagangi. Þetta er annað en hitt að stunda ljóðlist af allri sál og öllum líkama, annað en að stunda ljóðræna nálgun á lífið allt – annað en að lifa með ljóðinu/lifa ljóðið hverja vökustund og dreyma það um nætur. Fúskljóð eru fullgild sem tjáning höfundarins við sjálfan sig, sem samband hans sjálfs við eitthvað guðdómlegt í sjálfum sér, en það er ekki það sama og að opna fyrir hið guðdómlega í sjálfum sér og hleypa því út í heiminn í öllum sínum ljótleik og fegurð, smæð sinni og stærð sinni. Innhverft fúskljóð getur birst í Lesbók, eða verið prentað í bók, en það talar ekki við neinn nema skrifanda sinn, og kannski fáeina nána vini hans og ættingja. Þessi tegund ljóðlistar er trúarleg hreyfing sem ætti að stundast í einrúmi, ekki ósvipað og kynlíf.

B) Þykjustunni-ljóð. Fjöldinn allur af ljóðskáldum, mönnum og konum sem fást við ljóðlist allan daginn, nálgast list sína eins og nokkurs konar prjónaskap. Þeir og þær líta í bók, finna uppskrift að góðu ljóði og dunda sér svo við að setja það saman. Sem dæmi um uppskrift má nefna:

Klassískt stílbragð (Frummynd + myndlíking (tesa)
myndlíking x myndhvörf ²
antitesa (tesa) – hlutgerving (lh. þt)
fullyrðing + persónugerving) = syntesa = ljóð

Eins og þetta sé nú ekki nógu óáhugavert, þá eru m.a.s. til skáld sem fylla inn í x-in og y-in með skítleiðinlegum klisjum. Flest þessara ljóðskálda lifa í skugga Steins Steinarr, og í ósjálfstæði sínu eru þau ófær um annað en að herma upp Tímann og vatnið í tíma og ótíma. Önnur færa dúkkulísur sínar í föt Sigfúsar Daðasonar (þessi eru yfirleitt eitthvað háskólamenntuð, og vilja sýna fram á að tilfinningar þeirra séu fínstilltari en alþýðumannsins sem apar Steinarr). Enn önnur skrifa þykjustunni-róttæk uppreisnarljóð, droppa inn vísunum í dóp og kynlíf, sum apa upp grótesk samtímaljóð (til að vera móðins, sjáiði til). En það eru til formúlur að þessu öllu, og það að prjóna ljóð eftir uppskrift er ekki það sama og að gubba út úr sér sálinni, ekki það sama og að vera ljóðskáld.

C) Ég áskil mér rétt til að eiga við allt sem mér gæti mögulega þótt vont af hvaða ástæðum sem mér þykja eiga við, jafnvel af misskilningi. Ég get þá sem best bara tekið það til baka við eitthvað tækifæri.

III
Ég varð fyrir þeirri merkilegu reynslu fyrir nokkru síðan að virt ljóðskáld og rithöfundur sagði upp áskrift sinni að Tímariti Máls og menningar, vegna greinar sem ég fékk birta í tímaritinu. Ég er svo sem ekki óvanur því að vinir mínir taki kjaftaganginn í mér óstinnt upp, en að fólk út í bæ, alræmt fólk sem mér hefði aldrei dottið í hug að væru svona miklir kettlingar, skuli fyrtast – það þótti mér merkilegt.

Í téðri grein gekk ég út frá skrifum Kristjáns B. Jónassonar í sama tímarit, þar sem hann hélt því fram að allar þessar sífelldu yfirlýsingar manna um að ljóðið væri svo sannarlega ekki dautt, heldur alveg gersamlega sprúðlandiblómstrandifljúgandi hresst, væri jafngildi barkaþræðingar. Þar sem ég tók við (barka)þræðinum, gerði ég mér heimsókn á gjörgæsludeildina, og fann þar ljóðið barkaþrætt, útúrheimskt og uppdópað. Svo virtist sem ekkert hefði nokkurn tímann verið að því, það er, ekki fyrr en menn hófu að lækna það.

Hvar voru nú allir hómópatarnir? Höfðu þeir allir hlekkjað sig við portúgalska verkamenn á Kárahnjúkum?

Þegar ég var undirbúa TMM-greinina, sendi ég út spurningalista á heilu hersveitirnar af íslenskum skáldum. Spurninganna á meðal var þessi: Hvers vegna er íslensk ljóðlist svona léleg?[1]

Menn ýmist reiddust og roðnuðu eða fylltust baráttumóði, spurningin þótti bæði heimskuleg og ósanngjörn (sem hún og er, enda var tilgangur spurningarinnar ekki að finna svar, heldur svör, að finna viðbrögð) og gáfuleg og tímabær.

Flestir ætluðu mér forsendur spurningarinnar, að mér þætti öll íslensk ljóðlist léleg, sjálfsagt vegna fyrri skrifa minna um svipað efni – en nú er ekki svo að það sé það sama að halda einhverju fram, og að spyrja leiðandi spurninga. Heimatilbúinn antagónismi er sjálfsagt eitt algengasta stílbragð blaðamennskunnar.

Mér þótti spurningin aukinheldur áhugaverð, þrátt fyrir að vera að nokkru leyti ósanngjörn (eins og allar mögulegar spurningar um bókmenntir/ljóðlist, hljóta alltaf að vera); áhugaverð vegna þess að hún er áköf og jafnvel mikilvæg. Spurningin þykir mér svo, ofaní allt saman, alveg afskaplega augljós – og kannski var það einmitt þess vegna sem mörg skáldin brugðust illa við, spurningin (og svo greinin) var óþægileg viðfangs (og tímabær) einmitt vegna þess að hún benti á keisarans allsberilegheit: nefnilega þetta að íslensk ljóð (og ljóð almennt) eru lítið og illa lesin.

Meira að segja bókmenntakrítík í virtum blöðum og vefritum, virðist oftar en ekki vera skrifuð af hálfkæringi, ljóðleiða og áhugaleysi – bæði þegar felldir eru jákvæðir dómar og neikvæðir. Meðalkrítíkerinn skrifar fjórar fimm rýnir af nokkrum áhuga, svona rétt á meðan hann er að blása út einhverjum yfirborðsáhuga á bókmenntum og bókmenntafræði, en svo bara púff ekkert – krítíkin missir alla eigin estetík, tapar bókmenntafræðilegum eiginleikum sínum og breytist í endursagnir og fullyrðingar, ýmist um bækurnar, höfundana eða bara krítíkerana sjálfa. Allt er þetta merkt einhverjum undarlegum leiða. Maður fær á tilfinninguna að eina ástæðan fyrir því að þetta fólk fáist yfirhöfuð við krítík, sé einskonar blanda af löngun í menningarlegt auðmagn[2] og tilgangsleysi þess að gera annað – fólk hefur kannski menntað sig í mörg ár með það fyrir augum að verða „stórveldi“ í íslenskri bókmenntakrítík, en svo dagað upp í eigin leiða, smámsaman myglað að innan þar til það smitaðist út, en kann þegar upp er staðið, ekki að gera neitt annað.

En já, ekki getur þó leiði krítíkera stafað af engu. Illa skrifuð og áhugalaus krítík þeirra hlýtur að koma til af einhverju fleiru eða öðru en að þeir séu illa læsir. Mér þykir ástand ljóðsins – þ.e. lítill almennur lestur og lélegur lestur krítíkera – gefa í skyn að eitthvað sé að íslenskum ljóðabókum: þær séu hreinlega ekki nógu góðar, eða of erfiðar, til að vekja áhuga krítíkera og lesenda. Mér finnst í öllu falli frekar léleg útskýring að ætla alltaf að kenna bara „lesendum“ og krítíkerum um það hversu lítið og illa ljóð eru lesin (þó krítíkerarnir ættu auðvitað að sýna sóma sinn í að láta af þeim starfa sem þeir eru augljóslega vanhæfir til, og hleypa öðrum að – á meðan bókmenntirnar eiga engar slíkar kröfur á almenna lesendur).

Er ekki augljóst að ljóðskáldin hljóti í og með að bera ábyrgð á ástandinu sjálf?

Hvað sem öllum getgátum líður, þá hef ég rekist á óhemju mikið af hrikalega lélegum og metnaðarlausum ljóðabókum á síðustu árum[3], og þó góðum bókum hafi á sama tíma líka fjölgað, þá fækkar draslbókunum aldrei rassgat. Þvertámóti, í þeirri grósku[4] sem nú ríður húsum hefur vondum skáldum vaxið ásmegin, þau skrifa fleiri og verri ljóð en nokkru sinni fyrr! Það er ljóst að fullnaðarsigur mun aldrei nást án algerrar útrýmingar, ekki bara ömurlegra ljóða heldur sjálfra ömurlegu ljóðskáldanna, og kaupenda ömurlegu ljóðabókanna. Eða á maður kannski ekki að gera neitt, bara sitja og halda kjafti og hugsa: mikið er nú fínt að fólk skuli fást við að yrkja. Kannski EYJÓLFUR HRESSIST, kannski á hann „framtíðina fyrir sér,“ og kannski eru ljóðin hans „áhugaverð“ þó mörgu sé „ábótavant“ og hinn óhressi Eyjólfur eigi „eftir að taka út skáldlegan þroska“.

Og kannski þarf hann bara að fá byssukúlu í hausinn.

En snúum okkur aftur að umræðuefninu (þessu með greinina og spurninguna, ef einhver skyldi hafa tapað þræði):

Í ljós kom, hvað sem það svo þýðir, að flestir þeir sem á annað borð svöruðu spurningunni reyndust sammála forsendunum. Yfirgnæfandi fæstir höfðu fyrir því að svara. Margir settu sig upp á móti sjálfri spurningunni, og sumir beinlínis reiddust mér fyrir að spyrja svona leiðandi spurningar, og neituðu að taka afstöðu til spurningarinnar sem slíkrar – eins og spurningin ein og sér væri hryðjuverk á ljóðinu, allri hugsun og allri fegurð veraldar. En ekki einn einasti þeirra sem voru ósammála forsendunum, svaraði spurningunni. Við undirbúning greinarinnar fékk ég ekki svo mikið sem eitt einasta „Hún er ekki léleg.“

Getur verið að á Íslandi finnist ekki einn skáldborgari sem er tilbúinn til þess að fullyrða að íslensk ljóðlist sé ekki léleg?

Ojú, Gunnar Randversson – sem hvorki fékk spurninguna né svaraði henni – skrifaði, nokkrum mánuðum eftir að grein mín birtist í TMM, einhverja allra furðulegustu (og stystu) grein sem ég hef lesið í Lesbók Morgunblaðsins á síðustu árum, þar sem beinlínis öllu var ruglað til og frá í fádæma vanlæsi, meðal annars var ég kallaður Steinar Bragi og skoðanir mínar gerðar að hans, til að segja einmitt þetta:

„Íslensk ljóðlist er alls ekki léleg, íslensk ljóðlist er í miklum blóma um þessar mundir.“

Fánaberi íslenskrar ljóðlistar var loksins fundinn! Gunnar Randversson skriðinn ofaní skotgrafirnar, tilbúinn að láta lífið fyrir ljóðið! Eða, í öllu falli, tilbúinn til að skrifa 100 orð ljóðinu til varnar fyrir Lesbókina. Aðrir varðhundar ljóðsins settu skottið milli lappanna og létu sér duga að ýlfra í skuggunum að óboðnum gesti í gula húsinu, gestinum sem pissaði á stofugólfið.

Í miklum blóma um þessar mundir.

IV
Það er allt í stakasta lagi. Dragið andann. Við erum ekki að gera neitt af okkur.

Snúum okkur aðeins aftur að einu þemanu hér fyrir ofan. Nefnilega bókmenntakrítík, því sem yfirleitt er gefið hið misvísandi nafn bókadómar á ástkærunni/ylhýrunni… því burtséð frá því hlutverki krítíkers að dæma verk, segja hvort honum þótti það gott eða vont – þá ber honum ekki síður skylda til að komast að því hvort verkið hafi „heppnast“, að komast að því á hvaða forsendum verkið er sett fram, hvað verkið hefur ætlað sér og hvort því hefur tekist það. Hann á ekki bara að segja til um hvort það hafi verið gott eða vont, heldur er grundvallarskylda hans að rýna í verkið til að komast að því hvað verkið er, að koma með einhverja túlkun á því sem hann sér sem stendur fyrir utan hans eigin velþóknun eða vanþóknun. Í íslenskri bókarýni er ekki óalgengt að sjá setningar eins „höfundur er fullorðmargur/orðfár“, „bók þessari hefði ekki veitt af ritstjórn“, „höfundur mætti kunna fleiri orð“, „myndmál er klisjukennt“ eða ble ble og bla bla. Klisjur á klisjur ofan. Fullyrðingar af þessari tegund, fullyrðingar sem byggja á smekk gagnrýnandans, hans eftirlætis fagurfræði, þjóna einungis þeim tilgangi að vísa þeim sem eiga eftir að koma að bókunum sama vitlausa veg og krítíkerinn fór sjálfur, svo allir lendi í sömu gryfjunni.

Ímyndum okkur matargagnrýnanda sem fer út að borða, og kvartar svo undan því að tómatarnir séu rauðir, vínið blautt og skelin utan af kræklingnum leiki illa í munni. Það er þetta sem ég er að tala um. Að gera ráð fyrir því að það sem maður hefur fyrir framan sig eigi að vera öðruvísi en það er, eins og mennirnir sem fyrtust við þegar fyrstu ljóðin byrjuðu að birtast órímuð, skildu ekki (og kunnu þ.a.l. ekki að meta) það sem þeir höfðu fyrir framan sig, ekki vegna þess að það hafi verið svo ótrúlega flókið að skilja það heldur einfaldlega vegna þess að viljinn til að mæta heiminum eins og hann er, er sjaldan jafnmikill og viljinn til að sjá heiminn eins og hann var þegar maður hefði helst viljað að hann staðnæmdist. Óttinn við að það sem er nýtt muni ganga af hinu gamla dauðu. Þegar fólk hefur komið sér þægilega fyrir í heiminum, er sátt við ríkjandi fagurfræði og ástandið almennt, þá er þeim ekkert eins mikill þyrnir í augum og mögulegar ögranir við hið algóða status quo.

Ég leyfi mér að taka eitt dæmi, einfaldlega vegna þess að ég þekki það svo vel. Allir dómar sem bók mín Nihil Obstat fékk, á sínum tíma, voru einmitt af þessari tegund, þar sem dregið var fram að bókin væri of orðmörg, of kaotísk, of ringlandi, of mikil blanda af gömlum framúrstefnum, of mikið „reykspólað“ í hringi og svo framvegis. Sem sagt, tómatarnir voru rauðir, vatnið blautt og skelin bragðvond. Enginn af þeim dómum, sem ég fékk fyrir Nihil Obstat, tók bókina á orðinu, enginn ætlaði að kaotíkin væri viljandi, að það væri merking í orðafjöldanum, og sandstormi (skýjaborgum?) tilraunamennskunnar, notkun gamalla framúrstefnuáttavita. Að fá svo þessa hluti, sem ég hafði ígrundað og íhugað og smíðað og barist við logandi sverði í marga mánuði – að fá þá í andlitið nefnda galla – var eiginlega meira ótrúlegt, en að það færi í taugarnar á mér. Mér þótti strax einhvernveginn tilgangslaust að reiðast fólki sem svo augljóslega var starfi sínu ekki vaxið. Tilgangslaust að reiðast gagnrýnendum sem leita að eigin fagurfræði í annarra verkum, sem í þessu tilfelli er hin ráðandi fagurfræði hvíslsins, hins lágstemmda, og hins frjóa myndmáls; hin dómínerandi fagurfræði íslenskra bókmennta. Hér sakast maður varla við gagnrýnendurna, hér er miklu frekar við ritstjórana að sakast fyrir að velja vanhæft fólk til verka.

Hér að ofan ber að hafa í huga að þetta á við bæði um þá jákvæðu hluti sem gagnrýnendur höfðu að segja um Nihil Obstat, og svo þá neikvæðu. Allur lestur á bókinni var takmarkaður. Að einhverju leyti hlýtur þetta reyndar að hafa verið bókinni, og mér, að kenna. Bókinni tókst ekki að toga lesandann til sín, að þvinga hann til að skilja sig. Á stöku stað tókst henni að búa til hlátur, og stöku stað yfirlæti, stöku stað áhugaleysi, og stöku stað eitthvað umhugsunarvert. En það reyndist of mikið erfiði að komast yfir heildina, annað hvort voru gagnrýnendur ekki í nógu góðu formi, eða fjallið sem ég mokaði var of hátt.

En það er auðvitað staðreynd, að minnsta kosti í íslenskum ljóðheimi, að rekist maður á eitthvað óvenjulegt – eitthvað sem er ekki línulegt og proppfullt af „frjóu myndmáli“, eitthvað sem samsvarar sér ekki í þeim reglum sem maður er vanur að fara eftir – þá eru allar líkur til þess að þetta komi til af því að höfundurinn kunni hvorki að gera línur né líkingar, þetta séu vankantar. Rétt eins og einu sinni mátti gera ráð fyrir því að ef það vantaði stuðul eða höfuðstaf, ef orð rímuðu ekki saman á réttum stöðum, þá væri það vegna þess að helvítis þroskahefta andskotans skáldið kynni hvorki að ríma né stuðla. Nú eins og þá eru íslenskir krítíkerar vanir því að geta opnað bækur og séð strax hvort að bók „uppfyllir“ staðlana. Já, helvíti, þeir geta meira að segja séð það af kápunum!

Mig minnir að það hafi verið Hemingway sem sagði að margt fólk hefði aldrei skilið að þó hann skrifaði ekki eins og Guð, þá þýddi það ekki að hann gæti það ekki ef hann kærði sig um það.

V
Ein af þeim milljón mótsagnakenndu hugmyndum sem komið hafa fram um tilgang Nýhils, eða merkingu, er sú að Nýhil sé ætlað að vera vettvangur hinnar kátu tilraunar. Að ekki skipti endilega öllu að bækur/verk Nýhils séu bestu eða vönduðustu bækur/verk sem koma út á Íslandi, síður en svo þær haganlegustu[5], heldur hitt að Nýhil sé vettvangur listamanna til að renna sér á rassgatinu eða takast á flug eftir því sem þeim sýnist, reka fokkmerki út í loftið eða breiða út faðminn til að knúsa heiminn. Að Nýhil sé leitin út úr leiðanum.

Enn sem komið er, er þó eina áþreifanlega merking Nýhils sú að eiga sér ekki eina merkingu, að setja ekki fram neitt manífestó. Eða öll manífestó. Að standa ekki bara í fjarðarbotni, heldur líka á fjallstindi, ganga á hafinu, synda í Laugardalslauginni, grafa sig í naflann á sér, grafa naflann í bókabúð, hlaupa á trén í merkingarskóginum og sitja við barinn – grátandi hlæjandi blótandi brosandi kyssandi drekkandi fljúgandi lifandi deyjandi. Tilrauninni er að mörgu leyti nauðsynlegt að geta verið hvað sem er og hvar sem er, ekki bara kamelljón heldur öll dýr merkurinnar, blómin og moldin og myglan og stjörnurnar. Ekki bara góð, heldur líka beinlínis vond. Já, vond, og léleg. Drasl sem dregur merkingu og fegurð á eftir sér eins og fjörutíu ára gömul Lada dröslast áfram á meðan púströrið skrapar malbikið og skýtur gneistum. Gimsteinar og svín. Í því samhengi ber manni að minnast þess að á meðan gimsteinar eru líflaust rusl, sem fær eingöngu merkingu í sjúku sambandi sínu við nánast ósýnilega borgarastétt og annan slíkan skartgripalýð, þá eru svínin líkust manninum af öllum dýrum jarðarinnar.[6]

Listamennirnir eru þá svínin sem velta sér um í blautri leðju stíunnar, í þeirri veiku, grátbroslegu von um að einn daginn verði þau glitrandi gimsteinar. Stundum er drasl drasl, og stundum er drasl fallegt. Stundum þarf að vaða kúk til að komast að einhverju sem skiptir máli. Yfirleitt eru ljóðaskriftir heimskuleg tilraun til að öðlast algert tilgangsleysi, hvort eð er. Það eina sem gefur til kynna að ljóðlistin hafi eitthvert gildi í sjálfri sér, er sú staðreynd að fólk skrifar og les ljóð án þess að fá borgað fyrir það. Og það þó það sé helvítis streð, vanþakklátt og ergjandi, að lesa og skrifa ljóð. Kurteisleg skáld segja dónalegum skáldum kurteislega að halda sig heima, á meðan dónaleg skáld hóta því að ríða kurteisum skáldum í augntóftirnar fari þau ekki að taka sig á. Hvort tveggja er sama yfirlýsingin, hvor á sínu tungumálinu. Tilraun til að öðlast algert tilgangsleysi.

VII
Ég stóð fyrir stuttu inni á bókasafni í heimavistarskóla rétt utan við Bålsta í Svíþjóð. Ásamt mér voru þar eitt sænskt skáld, og eitt færeyskt. Ég tók upp bók eftir Lars Mikael Raatamaa, sem heitir Politiskt Våld. Þar rakst ég á ljóð sem mér hafði verið sýnt nokkru áður á tölvuskjá, ljóð sem ég áttaði mig ekki á fyrr en ég sá það þarna á blaðsíðunum í bókinni. Ljóðið heitir Al-Jazeera, það er konkret-ljóð upp á einhverjar 8 blaðsíður. Ég vitna í það af handahófi:

–.,_;_.;Thag_.,_:Ya,_:,_V:,.–,–.,.Ba,:,:,_..,–:;_:,:
,.vist;.:,,q’,.e,.,;:dtska’ala.;,.,,.;;,.over,’’Pagr
,..’Göran,,.;:;.,:,dfe:¨:¨.^.^Yan:^.`.´:´´,,Rom´`:`.
`+´+`?\\?;ta,,,´+:.,;.Schil;,..,,…][]Bagg]…][…Magnus

Það sem ég hafði ekki dottið inn í við lesturinn af tölvuskjánum var að byrja að rýna í textann til að finna merkingu, leita uppi orðahluta sem gátu passað saman. Þetta var eins og þegar maður skyndilega dettur inn í dýpt þrívíddarmyndar, og ég sat sjálfsagt með bókina í fanginu í rúman klukkutíma að skoða þetta ljóð, púsla saman og rífa í sundur, byggja og afbyggja. Og það hvarflaði að mér að það gæti einmitt verið eitthvað líkt þessu að horfa á fréttir frá Al-Jazeera, undarlega heillandi, og þó maður skildi orðabút hér og orðabút þar, þá væri ekki víst að maður gæti púslað þeim saman í neina eiginlega merkingu. Af því maður talar ekki tungumálið. En rétt eins og það er hægt að dást að tungumáli sem maður skilur ekki, rétt eins og það er hægt að ná estetískri nálægð við það, og jafnvel brotum úr merkingum víð á dreif, þá getur það talað til manns – og eins og ljóð talar það við mann með tungumálinu, en þó handan tungumálsins og yfir tungumálinu.

„Er þetta eitthvað nýtt“ sagði Færeyingurinn þegar ég sýndi honum ljóðið. „Menn hafa verið að gera þetta í áratugi,“ hélt hann áfram. Ég þagði og lét hann vera. Hann og sænska ljóðskáldið skottuðust burt og skildu mig einan eftir á bókasafninu.

Nýtt? Tja… bragarhátturinn er kannski ekki nýr, en það er ekki svo að fyrstu tíu konkret ljóðin ógildi öll þau sem á eftir koma. Framúrstefna gengur ekki úr sér á einhverjum áratugum, og líftími nálgana er allt að því óendanlega langur – og í raun réttri ekki einu sinni rétt að tala um tíma í því samhengi, því klukkan er óstöðug og það geta jafnt liðið áratugir á einni sekúndu, sem og sekúnda getur tekið áratug að líða. Það er hinsvegar ljóst að íhaldsöflum í listum hefur tekist að koma þeirri hugmynd að listamönnum að framúrstefna sé ekki gild nema a) hún sé alger bylting, nálgunin sé fullkomlega ný, a.m.k. fyrir þeim öflum sem velja hvað er ferskt og frískt, og hvað er eftirlíking, gamalt og kæst og b) hún sé einungis gild í takmarkaðan tíma. Það er að segja: popplist dó með Andy Warhol. Beat-ið með Allen Ginsberg. Súrrealisminn með Breton. Pönkið með Sex Pistols. Og þar fram eftir götunum þar til manni verður illt af uppköstunum.

List er ekki línulegt fyrirbæri. Hún er ekki hugmynd sem byrjar við upphaf menningar mannsins, og teygir sig fram til dagsins í dag. Það hefur enginn, og getur enginn, breytt eðli lista. Listin getur átt sér stað inn í mörgum verkfærum. Hana má framkvæma á ýmsa vegu. Bragarháttur í ljóðlist – sem þýðir, þegar við sleppum stuðlum og rími, hvaða nálgun listamaðurinn beitir, hvaða form hann nýtir sér – þjónar ekki ósvipuðu hlutverki fyrir ljóðskáldi og hljóðfæri þjónar fyrir tónskáldi. Form ljóðs ákvarðar hljóðin, samspil orða og svo beinlínis útlit ljóðs á blaðsíðu, og hefur þannig áhrif á tónana og merkinguna.

Sá dagur rennur seint upp sem maður bendir á fiðlu og segir: „er þetta eitthvað nýtt?“ Menn benda ekki einu sinni á sonnettur og segja „er þetta eitthvað nýtt?“, eða hin kurteislegu módernísku smáljóð um dauðann og tímann sem þó hvískra í hverju horni föðurlandsins, og hafa gert frá því löngu áður en nokkur í heiminum skrifaði konkret-ljóð.

Rétt eins og það skiptir tónskáldið máli að mega setja fiðlu í verkin sín, mega nota tölvu og rafmagnsgítar, dórófón, sembal og bumbuna á sér ef því er að skipta – að ekki sé minnst á þögnina – þá skiptir það ljóðskáldið máli að fá að nota öll sín hljóðfæri, að skalinn sé allur opinn, hvort sem það er konkretið eða haikan, beatið eða rómantíkin, vizpo eða langpo, allur djöfulsins skalinn. Þetta er hreinlega stéttarfélagsmál – og ég veit ekki til þess að skrifstofan hjá RSÍ sé eitthvað of upptekinn til að sinna barsmíðum á heimskum gagnrýnendum, nóg kostar þetta helvítis andskotans… en nú rekur mig frá umræðuefninu...

Aftur: ný form tapa ekki gildi sínu, úreldast ekki, þau bæta bara litbrigðum í palettu þeirra forma sem við eigum fyrir. Þau eru einfaldlega ný hljóðfæri.

En það er kannski einmitt það skrítna í þessu. Ákveðnum tjáningarformum – hinum framúrstefnulegu – er stöðugt vísað á dyr sem gömlum, í samfélagi sem er samansett úr hlutum sem í grunninn eru mörg þúsund ára gamlir. Hálfkalkaðir eiturpennar hafa komist að því að besta leiðin til að tortíma framúrstefnunni, er að klappa henni föðurlega á bakið, segja henni að hún sé nú ágæt, en þetta hafi verið gert áður.

Malcolm X sagði einu sinni eitthvað á þessa leið: „Stigirðu á tána á mér, hegg ég af þér fótinn.“ Ég legg til að við höfum þessa setningu í huga þegar uppbyggilega gagnrýni rekur á fjörur okkar.

VII
Ég er á póstlista sem kallast RealPoetik, og Kirby Olson ritstýrir. Þar til fyrir stuttu barst mér um það bil eitt ljóð á viku, þegar þetta leystist skyndilega upp í algera vitleysu. Fyrir einhverja tilviljun, einhverslags forritunarvillu, fóru öll svarbréf við þessum póstum að berast öllum áskrifendum póstlistans. Þeir eru tæplega fjögur þúsund. Eins og gengur voru flest bréfin frá fólki sem vildi skrá sig af listanum, og eftir því sem fleiri sögðu sig af listanum í viðurvist þessara tæplega fjögur þúsund lesenda, fóru menn að segja sig af listanum vegna þess að þeir voru að fá svo mikið af bréfum frá fólki sem vildi segja sig af listanum. Þá byrjuðu menn að senda ljóð sín á póstlistann, eiga í samræðum, rífast um það hvort maður mætti eða mætti ekki segja sig mörgum sinnum af listanum, og ljóða sig svo í kringum orðið „remove“. Þessir póstar lentu allir í ruslhólfinu mínu, af einhverjum orsökum, og því get ég ekki vitnað í þá beint, en eitt ljóðið hét að mig minnir Move me again og hljóðaði eitthvað á þessa leið: Remove me please. Menn voru endurfærðir, endursnortnir, fjarlægðir (með öllu, að hluta, en yfirleitt alls ekki), fullir ást og hatri og pirringi og kátínu og umfram allt voru menn andríkir, blóðheitir og hreinskiptnir. Svona hélt þetta áfram, mönnum til mjög mismikillar gleði, hver á fætur öðrum sagði sig af listanum, þar til þetta fór að spyrjast út fyrir listann og þá fóru menn, sem ekki voru á listanum fyrir, að senda inn póst til að láta skrá sig á listann. Á nokkrum klukkustundum fékk ég 300 tölvupósta. Fyrir fáeinum dögum var svo tekið fyrir þetta, og tölvuvillan leiðrétt. Ég held ég hafi sjaldan, ef þá nokkurn tímann, upplifað jafn mikla ljóðagreddu, jafn hreina, tilgangslausa og andveraldlega (himneska?) ljóðrænu.

VIII
Það er ekki tilviljun að færustu stjórnmálamenn heims fá skáld til að skrifa fyrir sig ræðurnar. Það er ekki bara vegna þess að skáldin kunna meðferð orða, heldur ekki síður vegna þess að skáldskaparmál og stjórnmálamál eru blóðskyld, þau eru skítugu illu síamstvíburar hvort annars, og eiga sameiginlegan þennan innihaldslausa kjaftavaðal. Á meðan skáldinu er eðlilegt að tigna himnana, moldina og helvíti, þá finnur það þennan þríeina skáldskapardrottin í öllum skúmaskotum jarðarinnar, og list skáldsins getur verið sú að varpa honum á hvaða hlut sem er. Þannig er það jafnmikið skáld sem yrkir tignaróð til djöfuls, og það sem yrkir níð til dýrðlings, og gerir guðina mannlega. Sá er þó mesta skáldið sem getur varpað öllum þremur andlitunum á einn og sama reitinn. Þannig skáld skrifa sjaldnast fyrir stjórnmálamenn, enda hentar stjórnmálamönnum ekki annað en að láta tigna sig sem dýrðlinga, með áherslu á breyskleika þeirra og mennsku, til að skapa trúverðugleika, þó hvergi séu neinar eiginlegar syndir tíundaðar. Þetta eru sandkastalar, skáldin demógógar og stjórnmálamennirnir skýjaborgir í buxum.

Handbragði margra höfunda er ætlað að fá fólk til að draga eigin ályktanir, en einungis ákveðnar eigin ályktanir. Svona starfa flest skáld, bæði kurteis og dónaleg. En þetta snýst ekki um ályktanir, hvorki eigin né annarra, hvorki lesenda né höfunda.

Þetta hefur svo aftur valdið því að skáld þora ekki að tala um stjórnmál, af ótta við að hljóma eins og stjórnmálamenn. Af ótta við að hljóma eins og mennirnir sem þau skrifa fyrir. Þessi skáld gera sér ekki grein fyrir því hverslags tilgangsleysi er stefnt að, og kunna því ekki að nálgast heiminn á stökki ljóðsins. Þeim eru ekki gefnir aðrir skáldlegir eiginleikar en að raða upp stílbrögðum, rími, myndlíkingum, stuðlum og stöfum, kunna að stilla upp kommum og beita viðtengingarhætti, en eru að öllu öðru leyti grunlaus um hvað það er að stunda skáldskap. Þau kunna handbragðið, geta ort haganlega, en hafa ekki hugmynd um skáldlegar nálganir, eða verund skáldsins. Þau myndu að sjálfsögðu aldrei viðurkenna eigin fávisku, en það breytir litlu um að hún er öllum ljós sem ekki hreinlega neita að sjá hana.

IX
Ingólfur Gíslason, sem er ekki síður þekktur undir nafninu Hreinn Hjartahlýr, skrifar í bók þessa grein um ljóðalærdóm í skólum. Þegar ég var að alast upp í íslenska skólakerfinu var okkur gert að fara með ljóð, lesa þau, myndskreyta þau, skrifa okkar eigin, og svo síðar túlka þau eftir fyrirfram gefnu kerfi: rauður þýðir ást og bylting, regn er tákn fyrir sorg, og svo framvegis. Eiginlega voru öll ljóð sem ég man eftir um ást (á stúlku, einstaka sinnum dreng, eða þjóð (og þá undantekningalaust hinni íslensku þjóð)), ástarsorg (heimþrá eftir hinni íslensku þjóð) eða þá þau voru varíasjónir af byltingarboðskapnum (kjarnorkuógn, friður, aum örlög verkamanna o.s.frv.).

Ekki veit ég hvaða viðmið eru höfð að leiðarljósi þegar safnað er í bækur eins og Ljóðspor, Ljóðsprota, Í gegnum ljóðmúrinn og önnur safnrit ljóða sem ætluð eru til kennslu í grunnskólum, en ég veit hinsvegar að ef ég hefði ekki kynnt mér ljóðlist betur síðar, á eigin spýtur, þá hefði ég sjálfsagt seint gert mér grein fyrir því að það væri grundvallarmunur á verkum Steins Steinarr, Jónasar Hallgrímssonar, Matthíasar Jochumssonar og Dags Sigurðarsonar, annar en mismikil notkun á bragreglum. Þetta virtist allt afskaplega einfalt: Stríð, friður, sorg, ást og slangur af myndmáli sem helst skyldi sótt beint í íslenska náttúru. Af einhverjum orsökum virðast sumar tegundir ljóða engan veginn rata í þessar kennslubækur, ljóð eins og Kvíabryggjukantata Dags Sigurðarsonar (sem er stórkostlega ort, galsafenginn óður sem ætti einmitt að höfða til skítleiðra unglinga sem eru að uppgötva eigin túr og standpínur) villast á berangri íslenskra heiða, þessum ístöðulausu hugum sem velja ljóð ofaní börn. Og það þó sum þeirra, jafnvel flest, fjalli bara um stríð og ást.

Þetta gerir mig alveg brjálaðan. Ég froðufelli af reiði þegar ég hugsa um þetta. Djöfulsins hálfvitar sem taka þátt í þessu þjóðfélagi. Andskotinn!

X
Nú held ég að flestir séu sammála um að Þröstur Helgason, ritstjóri Lesbókar Morgunblaðsins, sé langt í frá þroskaheftur maður. Þvert á móti held ég að allt sæmilega vel gefið fólk sé tilbúið til að fullyrða með mér að Þröstur sé dæmalaust snjall ritstjóri, hann sé penni sem vert er að gefa gaum, og þeir sem þekkja hann segja að hann sé bara almennt frekar fínn kall. Og því spyr ég, lostinn öllum heimsins furðum: Hvers vegna í ósköpunum eru 19 af hverjum 20 ljóðum sem birtast í Lesbók Þrastar, algert djöfulsins endemis andskotans rusl?

Hvers vegna langar mig að stinga úr mér augun þegar ég les ljóðin í Lesbókinni, á meðan mér þykja greinarnar oftar en ekki sérlega vandaðar, og nánast undantekningalaust áhugaverðar? Er Þröstur í samsæri með Námsgagnastofnun um að sannfæra þjóðina, frá sex ára og upp úr, um að ljóðlistin eigi heima á sorphaugum íslenskrar menningarsögu? Á maður bara að yppa öxlum og vona að Eyjólfur (Þröstur) hressist? Eða stinga höfðinu í sandinn og láta eins og það sé allt í stakasta lagi? Er það íslenskri ljóðlist fyrir bestu að maður þegi yfir þessu? Getur ekki verið, að þó Þröstur sé hinn fínasti kall, þá þurfi einhver að taka sig til og sparka duglega í rassgatið á honum? Og dugi það ekki til er alveg spurning um að berja hann til óbóta. Eru einhverjir sjálfboðaliðar?

XI
Þakka fólki.

Það kom fjöldinn allur af góðu fólki að þessari bók. Og fjöldinn allur af góðu fólki kom að hátíðinni sem verður haldin í Klink & Bank nú um verslunarmannahelgina. Þegar þetta er skrifað eiga sjálfsagt enn margir eftir að leggja hönd á plóg, til að skila öllu í höfn. Enn er ekki ljóst hvernig prentun verður borguð, eða hver brýtur hana um.

Fyrst ber að þakka öllum þeim sem skrifuðu eða þýddu texta í bókina. Þeir voru margir, og nöfnum þeirra hefur verið komið haganlega fyrir hér og hvar í bókinni. Næst ber að þakka erlendum skáldum, og rétthöfum texta þeirra, fyrir góðfúsleg leyfi til birtingar á þýðingum. Þeirra nöfn eru líka víða tíunduð. Birna Anna Björnsdóttir fær þakkir fyrir hjálp vegna texta Daves Eggers, Hildur Lilliendahl fyrir prófarkalestur, Menningarnefnd Reykjavíkurborgar, Norræna Húsið og Menntamálaráðuneytið fá þakkir fyrir styrki til að halda ljóðahátíðina, Valur Brynjar Antonsson, Davíð Stefánsson, Ófeigur Sigurðsson, Marta Guðrún Jóhannesdóttir, Klink & Bank (sérílagi Daníel Björnsson) fá alla mína ást og kossa fyrir hjálp vegna ljóðahátíðarinnar. Haukur Már Helgason fyrir hjálp við þýðingu á texta Christians Bök. Haukur Ingvarsson fær sérstakar þakkir fyrir ráðgjöf vegna alls milli himins og jarðar.

Vonandi finnur bókin sinn umbrotsmann, og sinn peningamógúl sem getur borgað prentunina. Og þá verður hún til. Vona ég.

Dragið andann. Við erum ekki að gera neitt af okkur. Íslensk ljóðlist er í miklum blóma um þessar mundir.

Þetta eru ekki bara endalok tímans, þetta er upphaf hans.

Helsinki, þann áttunda júlí, 2005.

Eiríkur Örn Norðdahl

ps. Haukur Már Helgason og Sölvi Björn Sigurðarson tóku að sér umbrot, og Edda styrkti útgáfu bókarinnar.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] Spurningin er umorðuð úr verki Kristínar Helgu Káradóttur og Böðvars Gunnarssonar Why is Icelandic art so…
[2] Sjá: Óbærileg stöðnun e. Hjörleif Finnsson
[3] Fyrir skilgreiningu sjá kafla II um vond ljóð.
[4] Við lestur á orðinu gróska, er gott að hafa líka í huga orðið gró: „kynlaus æxlunarfruma blómleysingja eins og byrkninga, mosa, sveppa og þörunga, sem getur ein sér þroskast í fullvaxna lífveru.“ (úr tölvuorðabók Eddu).
[5] Sjá umfjöllun um „þykjustunni-ljóð“ í kafla II.
[6] Þeir sem vildu að í þessari málsgrein hefði staðið „perlur og svín“, þeir sem héldu að greinarhöfundur væri að taka feil í skartgripaskríni tungumálsins, þrugla út í loftið eins og þroskaheftur kaffibrúsakall – þeir féllu á prófinu, og ættu að halda sig eins fjarri gagnrýnendastörfum og þeim er frekast unnt.

Greinin er formáli bókarinnar Af ljóðum.

Tags: estetík, ljóð, ljóðlist

This entry was posted on Sunday, June 17th, 2007 at 8:33 am and is filed under Greinar, Um ljóðlist. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed.